ज्ञानना अभावरूप दोष आवतो नथी. ए दोष केम नथी आवतो? जेम एक ज अग्नि
बाळे छे माटे ते दाहक छे अने पकावे छे माटे ते पाचक छे; विषयना भेदथी अग्नि
(दाहक अने पाचक) एम बे प्रकारना भेदरूप थाय छे; तेवी ज रीते अभेदनयथी चैतन्य
एक ज होवा छतां भेदनयनी विवक्षामां ज्यारे आत्मानुं ग्रहण करवा प्रवृत्त थाय छे,
त्यारे तेने ‘दर्शन’ एवुं नाम मळे छे अने पछी ज्यारे परपदार्थनुं ग्रहण करवाने प्रवृत्त
थाय छे, त्यारे तेने ‘ज्ञान’ संज्ञा मळे छे — ए रीते विषयना भेदथी चैतन्यना बे भेद
थाय छे. विशेष ए छे के जो दर्शनने सामान्यनुं ग्राहक अने ज्ञानने विशेषनुं ग्राहक
कहेवामां आवे तो ज्ञानने प्रमाणपणुं प्राप्त थतुं नथी. प्रश्नः — कई रीते? उत्तरः —
वस्तुने ग्रहण करे ते प्रमाण छे. वस्तु सामान्य – विशेषात्मक छे. ज्ञाने वस्तुना एकदेशनुं –
विशेषनुं ज ग्रहण कर्युं, वस्तुनुं ग्रहण न कर्युं. सिद्धांतथी तो निश्चयनयनी अपेक्षाए गुण
अने गुणी अभिन्न छे तेथी संशय, विमोह अने विभ्रम विना वस्तुनुं जे ज्ञान ते
ज्ञानस्वरूप आत्मा ज प्रमाण छे; ते दीपकनी जेम स्व अने परना सामान्य अने विशेषने
जाणे छे ते कारणे अभेदपणे तेने ज (ते आत्माने ज) प्रमाणपणुं छे.
शंकाः — जो दर्शन बाह्यविषयनुं ग्रहण न करे तो आंधळानी जेम बधा मनुष्योने
अंधपणानो प्रसंग आवे. उत्तरः — एम न कहेवुं जोईए, कारण के बाह्य विषयमां
दर्शननो अभाव होवा छतां (अर्थात् तेमां दर्शन नहि प्रवर्ततुं होवा छतां) आत्मा ज्ञान
च जानातीत्यात्मपरिज्ञानाभावदूषणं न प्राप्नोति । कस्मादिति चेत् ? यथैकोऽप्यग्निर्दहतीति
दाहकः पचतीति पाचकः, विषयभेदेन द्विधा भिद्यते । तथैवाभेदनयेनैकमपि चैतन्यं
भेदनयविवक्षायां यदात्मग्राहकत्वेन प्रवृत्तं तदा तस्य दर्शनमिति संज्ञा, पश्चात् यच्च
परद्रव्यग्राहकत्वेन प्रवृत्तं तस्य ज्ञानसंज्ञेति विषयभेदेन द्विधा भिद्यते । किं च, यदि
सामान्यग्राहकं दर्शनं विशेषग्राहकं ज्ञानं भण्यते, तदा ज्ञानस्य प्रमाणत्वं न प्राप्नोति ।
कस्मादिति चेत् ? वस्तुग्राहकं प्रमाणं; वस्तु च सामान्यविशेषात्मकं; ज्ञानेन पुनर्वस्त्वेकदेशो
विशेष एव गृहीतो; न च वस्तु । सिद्धान्तेन पुनर्निश्चयेन गुणगुणिनोरभिन्नत्वात् संशय-
विमोहविभ्रमरहितवस्तुज्ञानस्वरूपात्मैव प्रमाणम् । स च प्रदीपवत् स्वपरगतं सामान्यं विशेषं
च जानाति । तेन कारणेनाभेदेन तस्यैव प्रमाणत्वमिति ।
अथ मतं — यदि दर्शनं बहिर्विषये न प्रवर्त्तते तदान्धवत् सर्वजनानामन्धत्वं
प्राप्नोतीति ? नैवं वक्तव्यम् । बहिर्विषये दर्शनाभावेऽपि ज्ञानेन विशेषेण सर्वं परिच्छिनत्तीति ।
अयं तु विशेषः — दर्शनेनात्मनि गृहीते सत्यात्माविनाभूतं ज्ञानमपि गृहीतं भवति; ज्ञाने च
मोक्षमार्ग अधिकार [ २११