व्याख्यानथी बाह्य विषयमां जे सामान्यनुं ग्रहण छे तेनुं नाम सत्तावलोकनरूप दर्शन
स्थापित कर्युं. अने जे ‘आ सफेद छे’ इत्यादि विशेष परिच्छेदन थयुं तेने ज्ञान संज्ञा आपी.
ए रीते दोष नथी. सिद्धांतमां मुख्यपणे स्वसमयनुं व्याख्यान होय छे; त्यां सूक्ष्म व्याख्यान
करतां आचार्योए ‘जे आत्माने ग्रहण करे छे ते दर्शन छे’ एम व्याख्यान कर्युं. ए प्रमाणे
एमां पण दोष नथी.
अहीं, शिष्य शंका करे छेः — सत्तावलोकनरूप दर्शननो ज्ञाननी साथे भेद जाणवो
पण तत्त्वार्थश्रद्धानरूप सम्यग्दर्शन अने वस्तुविचाररूप सम्यग्ज्ञान — ए बे वच्चे भेद
जणातो नथी. जो कहो के ‘केम नथी जणातो?’ तो कहीए छीए के सम्यग्दर्शनमां पदार्थनो
निश्चय छे, तेवी ज रीते सम्यग्ज्ञानमां पण छे; तो तेमनामां शो तफावत छे?
समाधानः — पदार्थना ग्रहणमां जाणवारूप क्षयोपशमिक – विशेष ‘ज्ञान’ कहेवाय छे अने
ते ज्ञानमां ज भेदनयथी, वीतराग सर्वज्ञे कहेला शुद्धात्मा आदि तत्त्वोमां ‘आ ज छे, आम
ज छे’ एवो निश्चय ते सम्यक्त्व छे. निर्विकल्प अभेदनयथी तो जे सम्यग्ज्ञान छे ते ज
सम्यग्दर्शन छे.
शंकाः — एम कई रीते? उत्तरः — ‘अतत्त्वमां तत्त्वबुद्धि, अदेवमां देवबुद्धि,
अधर्ममां धर्मबुद्धि’ इत्यादि विपरीत अभिनिवेशरहित ज्ञाननी ज ‘सम्यक्’ विशेषणथी
कहेवामां आवती अवस्थाविशेषने सम्यग्दर्शन कहेवामां आवे छे. शंकाः — जो
सत्तावलोकनदर्शनसंज्ञा स्थापिता, यच्च शुक्लमिदमित्यादिविशेषपरिच्छेदनं तस्य ज्ञानसंज्ञा
स्थापितेति दोषो नास्ति । सिद्धान्ते पुनः स्वसमयव्याख्यानं मुख्यवृत्त्या । तत्र सूक्ष्मव्याख्याने
क्रियमाणे सत्याचार्यैरात्मग्राहकं दर्शनं व्याख्यातमित्यत्रापि दोषो नास्ति ।
अत्राह शिष्यः — सत्तावलोकनदर्शनस्य ज्ञानेन सह भेदो ज्ञातस्तावदिदानीं
यत्तत्त्वार्थश्रद्धानरूपं सम्यग्दर्शनं वस्तुविचाररूपं सम्यग्ज्ञानं तयोर्विशेषो न ज्ञायते । कस्मादिति
चेत् ? सम्यग्दर्शने पदार्थनिश्चयोऽस्ति, तथैव सम्यग्ज्ञाने च, को विशेष इति ? अत्र
परिहारः — अर्थग्रहणपरिच्छित्तिरूपः क्षयोपशमविशेषो ज्ञानं भण्यते, तत्रैव भेदनयेन
वीतरागसर्वज्ञप्रणीतशुद्धात्मादितत्त्वेष्विदमेवेत्थमेवेति निश्चयसम्यक्त्वमिति । अविकल्परूपेणा-
भेदनयेन पुनर्यदेव सम्यग्ज्ञानं तदेव सम्यक्त्वमिति । कस्मादिति चेत् ? अतत्त्वे तत्त्वबुद्धिरदेवे
देवबुद्धिरधर्मे धर्मबुद्धिरित्यादिविपरीताभिनिवेशरहितस्य ज्ञानस्यैव सम्यग्विशेषणवाच्यो-
ऽवस्थाविशेषः सम्यक्त्वं भण्यते यतः कारणात् ।
मोक्षमार्ग अधिकार [ २१३