गाथा ४६
गाथार्थः — संसारनां कारणोनो नाश करवा माटे ज्ञानीने जे बाह्य अने अंतरंग
क्रियाओनो निरोध छे; श्री जिनेंद्रे कहेलुं ते परम सम्यक् चारित्र छे.
टीकाः — ‘‘तं’’ ते ‘‘परमं’’ परम – उपेक्षालक्षणवाळुं, निर्विकार स्वसंवेदनरूप
शुद्धोपयोगनुं अविनाभूत, परम ‘‘सम्मचारित्तं’’ सम्यक्चारित्र जाणवुं. ते शुं?
‘‘बहिरब्भंतरकिरियारोहो’’ निष्क्रिय, नित्य निरंजन, विशुद्ध ज्ञानदर्शनस्वभावी निजात्माथी
प्रतिपक्षभूत क्रियाव्यापारनो — के जे (क्रियाव्यापार) बाह्यमां वचन अने कायाना शुभाशुभ
व्यापाररूप छे अने अंतरंगमां मनना शुभाशुभ विकल्परूप छे तेनो — निरोध अर्थात्
त्याग. (ते पण सम्यक्चारित्र छे.) ते निरोध शा माटे छे? ‘‘भवकारणप्पणासट्ठं’’ पांच
प्रकारना संसारथी रहित, निर्दोष परमात्माथी विलक्षण जे संसार ते संसारना व्यापारना
कारणभूत जे शुभाशुभ कर्म – आस्रव तेना विनाश माटे छे. आवुं बाह्य अने अंतरंग
क्रियाओना निरोधरूप चारित्र कोने कहे छे? ‘‘णाणिस्स’’ निश्चयरत्नत्रयस्वरूप अभेदज्ञानीने
आवुं चारित्र होय छे. वळी ते चारित्र केवुं छे? ‘‘जं जिणुत्तं’’ ते चारित्र जिनेन्द्रदेव,
वीतराग सर्वज्ञ द्वारा कहेवायेलुं छे. आ रीते वीतराग सम्यग्दर्शन अने सम्यग्ज्ञानना
अविनाभूत तथा निश्चयरत्नत्रयस्वरूप निश्चयमोक्षमार्गना त्रीजा अवयवरूप
वीतरागचारित्रनुं व्याख्यान कर्युं. ४६.
बहिरभ्यन्तरक्रियारोधः भवकारणप्रणाशार्थम् ।
ज्ञानिनः यत् जिनोक्तम् तत् परमं सम्यक्चारित्रम् ।।४६।।
व्याख्या — ‘‘तं’’ तत् ‘‘परमं’’ परमोपेक्षालक्षणं निर्विकारस्वसंवित्त्यात्मक-
शुद्धोपयोगाविनाभूतं परमं ‘‘सम्मचारित्तं’’ सम्यक्चारित्रं ज्ञातव्यम् । तत्किं — ‘‘बहिरब्भंतर-
किरियारोहो’’ निष्क्रियनित्यनिरञ्जनविशुद्धज्ञानदर्शनस्वभावस्य निजात्मनः प्रतिपक्षभूतस्य
बहिर्विषये शुभाशुभवचनकायव्यापाररूपस्य तथैवाभ्यन्तरे शुभाशुभमनोविकल्परूपस्य च
क्रियाव्यापारस्य योऽसौ निरोधस्त्यागः, स च किमर्थं ? ‘‘भवकारणप्पणासट्ठं’’ पञ्चप्रकार-
भवातीतनिर्दोषपरमात्मनो विलक्षणस्य भवस्य – संसारस्य व्यापारकारणभूतो योऽसौ
शुभाशुभकर्मास्रवस्तस्य प्रणाशार्थं विनाशार्थमिति । इत्युभयक्रियानिरोधलक्षणचारित्रं कस्य
भवति ? ‘‘णाणिस्स’’ निश्चयरत्नत्रयात्मकाभेदज्ञानिनः । पुनरपि किं विशिष्टं ? ‘‘जं
जिणुत्तं’’ यज्जिनेन वीतरागसर्वज्ञेनोक्तमिति । एवं वीतरागसम्यक्त्वज्ञानाविनाभूतं
निश्चयरत्नत्रयात्मक-निश्चयमोक्षमार्गः तृतीयावयवरूपं वीतरागचारित्रं व्याख्यातम् ।।४६।।
२१८ ]
बृहद् – द्रव्यसंग्रह