अनुभवमां तमे स्थिर – निश्चल चित्त इच्छता हो तो. शा माटे स्थिर चित्त इच्छता हो?
‘‘विचित्त झाणप्पसिद्धीए’’ ‘विचित्त’ अर्थात् अनेक प्रकारना ध्याननी प्रसिद्धिने माटे; अथवा
जे ध्यानमांथी, चित्त विगत ( – नष्ट) थयुं होय अर्थात् चित्तमां उत्पन्न थती शुभाशुभ
विकल्पजाळ नष्ट थई होय, ते ‘विचित्त’ ध्यान छे, एवा ‘विचित्त ध्यान’नी सिद्धिने माटे.
हवे, प्रथम ज आगमभाषाए ते ज ध्यानना अनेक प्रकारना भेदोनुं कथन करवामां
आवे छे. ते आ प्रमाणे छे — इष्ट-वियोग, अनिष्ट - संयोग अने रोग — ए त्रणेने दूर
करवामां अने भोगनां कारणोमां वांछारूप — एम चार प्रकारनुं आर्त्तध्यान छे. ते
आर्त्तध्यान तारतम्यताथी मिथ्याद्रष्टि गुणस्थानथी मांडीने छठ्ठा गुणस्थान सुधीना जीवोने
संभवे छे. ते आर्त्तध्यान जोके मिथ्याद्रष्टि जीवोने तिर्यंचगतिना बंधनुं कारण थाय छे,
तोपण जे जीवने सम्यक्त्व प्राप्त थया पहेलां तिर्यंचनुं आयुष्य बंधाई गयुं होय, ते
सिवायना अन्य सम्यग्द्रष्टिने ते आर्त्तध्यान तिर्यंचगतिनुं कारण थतुं नथी. प्रश्नः — केम
कारण थतुं नथी? उत्तरः — ‘स्व शुद्धात्मा ज उपादेय छे’ एवी विशिष्ट भावनाना बळथी
तिर्यंच गतिना कारणभूत संक्लेश भावनो तेमने अभाव छे, तेथी.
हवे, रौद्रध्याननुं कथन करे छेः हिंसामां आनंद, जूठुं बोलवामां आनंद, चोरीमां
आनंद अने विषयोनुं संरक्षण करवामां आनंदथी उत्पन्न थतुं चार प्रकारनुं रौद्रध्यान छे.
ते रौद्रध्यान तारतम्यताथी मिथ्याद्रष्टिथी मांडीने पांचमा गुणस्थान सुधीना जीवोने संभवे
छे. ते रौद्रध्यान मिथ्याद्रष्टि जीवोने नरकगतिनुं कारण छे, तोपण जे जीवे सम्यक्त्व प्राप्त
कर्या पहेलां नरकनुं आयुष्य बांध्युं होय ते सिवायना अन्य सम्यग्द्रष्टिओने ते नरकगतिनुं
किमर्थम् ? ‘‘विचित्तझाणप्पसिद्धीए’ विचित्रं नानाप्रकारं यद्ध्यानं तत्प्रसिद्ध्यै निमित्तं । अथवा
विगतं चित्तं चित्तोद्भवशुभाशुभविकल्पजालं यत्र तद्विचित्तं ध्यानम् तदर्थमिति ।
इदानीं तस्यैव ध्यानस्य तावदागमभाषया विचित्रभेदाः कथ्यन्ते । तथाहि —
इष्टवियोगानिष्टसंयोगव्याधिप्रतीकारभोगनिदानेषु वाञ्छारूपं चतुर्विधमार्त्तध्यानम् । तच्च
तारतम्येन मिथ्यादृष्ट्यादिषट्गुणस्थानवर्तिजीवसम्भवम् । यद्यपि मिथ्यादृष्टीनां तिर्यग्गतिकारणं
भवति तथापि बद्धायुष्कं विहाय सम्यग्दृष्टीनां न भवति । कस्मादिति चेत् ?
स्वशुद्धात्मैवोपादेय इति विशिष्टभावनाबलेन तत्कारणभूतसंक्लेशाभावादिति ।
अथ रौद्रध्यानं कथ्यते — हिंसानन्दमृषानन्दस्तेयानन्दविषयसंरक्षणानन्दप्रभवं रौद्रं
चतुविधम् । तारतम्येन मिथ्यादृष्टयादिपञ्चमगुणस्थानवर्त्तिजीवसम्भवम् । तच्च मिथ्यादृष्टीनां
नरकगतिकारणमपि बद्धायुष्कं विहाय सम्यग्दृष्टीनां तत्कारणं न भवति । तदपि कस्मादिति
२२२ ]
बृहद् – द्रव्यसंग्रह