पण अनादि कर्मबंधना वशे पापना उदयथी नारक आदिनां दुःखरूप फळनो अनुभव करे
छे अने पुण्यना उदयथी देवादिनां सुखरूप फळने भोगवे छे, एवी विचारणाने
‘विपाकविचय’ नामनुं त्रीजुं धर्मध्यान जाणवुं. पहेलां कहेली लोक – अनुप्रेक्षाना चिंतनने
‘संस्थानविचय’ नामनुं चोथुं धर्मध्यान कहे छे.
हवे, पृथकत्ववितर्कविचार, एकत्ववितर्कअविचार, सूक्ष्मक्रियाप्रतिपाति अने
व्युपरतक्रियानिवृत्ति नामना चार प्रकारना शुक्लध्याननुं कथन करे छे. ते आ प्रमाणे —
प्रथम पृथक्त्ववितर्कविचार नामना शुक्लध्याननुं कथन करे छे. द्रव्य, गुण अने पर्यायना
भिन्नपणाने ‘पृथक्त्व’ कहे छे. स्व शुद्धात्मानी अनुभूति जेनुं लक्षण छे तेवा भावश्रुतने
अने तेना (स्वशुद्धात्माना) वाचक अंतर्जल्परूप वचनने ‘वितर्क’ कहे छे. इच्छा विना एक
अर्थथी बीजा अर्थमां, एक वचनथी बीजा वचनमां, मन – वचन – काय ए त्रण योगोमांथी
कोई एक योगमांथी बीजा योगमां जे परिणमन (पलटवुं ते) थाय छे तेने ‘विचार’ कहे
छे. एनो अर्थ आ प्रमाणे छे — जोके ध्यान करनार पुरुष निज शुद्धात्मानुं संवेदन छोडीने
बाह्य पदार्थोनुं चिंतन करतो नथी, तोपण जेटला अंशे तेने स्वरूपमां स्थिरता नथी तेटला
अंशे इच्छा विना विकल्पो उत्पन्न थाय छे ते कारणे आ ध्यानने ‘पृथकत्ववितर्कविचार’
कहेवाय छे. आ प्रथम शुक्लध्यान उपशम श्रेणीनी विवक्षामां अपूर्वकरण – उपशमक,
अनिवृत्तिकरण – उपशमक, सूक्ष्मसांपराय – उपशमक अने उपशान्तकषाय — ए चार
पश्चादनादिकर्मबन्धवशेन पापस्योदयेन नारकादिदुःखविपाकफलमनुभवति, पुण्योदयेन
देवादिसुखविपाकमनुभवतीति विचारणं विपाकविचयं विज्ञेयम् । पूर्वोक्तलोकानुप्रेक्षाचिन्तनं
संस्थानविचयम् । इति चतुर्विधं धर्मध्यानं भवति ।
अथ पृथक्त्ववितर्कवीचारं एकत्ववितर्कावीचारं सूक्ष्मक्रियाप्रतिपातिसंज्ञं
व्युपरतक्रियानिवृत्तिसंज्ञं चेति भेदेन चतुर्विधं शुक्लध्यानं कथयति । तद्यथा — पृथक्त्व-
वितर्कविचारं तावत्कथ्यते । द्रव्यगुणपर्यायाणां भिन्नत्वं पृथक्त्वं भण्यते, स्वशुद्धात्मानुभूतिलक्षणं
भावश्रुतं तद्वाचकमन्तर्जल्पवचनं वा वितर्को भण्यते, अनीहितवृत्त्यार्थान्तरपरिणमनम्
वचनाद्वचनान्तरपरिणमनम् मनोवचनकाययोगेषु योगाद्योगान्तरपरिणमनं वीचारो भण्यते ।
अयमत्रार्थः — यद्यपि ध्याता पुरुषः स्वशुद्धात्मसंवेदनं विहाय बहिश्चिन्तां न करोति तथापि
यावतांशेन स्वरूपे स्थिरत्वं नास्ति तावतांशेनानीहितवृत्त्या विकल्पाः स्फु रन्ति, तेन कारणेन
पृथक्त्ववितर्कवीचारं ध्यानं भण्यते । तच्चोपशमश्रेणिविवक्षायामपूर्वोपशमकानिवृत्त्युपशम-
वसूक्ष्मसाम्परायोपशमकोपशान्तकषायपर्यन्तगुणस्थानचतुष्टये भवति । क्षपकश्रेण्यां पुनरपूर्व-
२२४ ]
बृहद् – द्रव्यसंग्रह