अध्यात्मभाषाए सहज – शुद्ध – परम – चैतन्यशाळी, परिपूर्ण आनंदना धारक
भगवान निजात्मामां उपादेयबुद्धि करीने, पछी ‘हुं अनंत ज्ञानमय छुं, हुं अनंत सुखरूप
छुं,’ इत्यादि भावनारूप अंतरंग धर्मध्यान कहेवाय छे. पंच परमेष्ठिओनी भक्ति आदि
तेने अनुकूळ ( – अंतरंग धर्मध्यानने व्यवहारथी अनुकूळ) शुभ अनुष्ठान ते बहिरंग
धर्मध्यान छे. तेवी ज रीते निज शुद्धात्मामां विकल्प रहित समाधिरूप शुक्लध्यान छे.
अथवा ‘‘पदस्थं मन्त्रवाक्यस्थं पिण्डस्थं स्वात्मचिन्तनम् । रूपस्थं सर्वचिद्रूपं रूपातीतं निरञ्जनम् ।।’’
[अर्थः — मंत्रवाक्योमां स्थित ‘पदस्थध्यान’ छे, निज आत्मानुं चिंतन ते ‘पिंडस्थ’ ध्यान
छे; सर्व चिद्रूपनुं चिंतन ते ‘रूपस्थ ध्यान’ छे अने निरंजननुं ध्यान ‘रूपातीत १ध्यान’
छे.] ए श्लोकमां कह्या प्रमाणे जुदा जुदा प्रकारनुं ध्यान जाणवुं.
हवे, ध्यानना प्रतिबंधक मोह, राग अने द्वेषनुं स्वरूप कहे छे. शुद्धात्मा आदि
तत्त्वोमां विपरीत अभिप्राय उत्पन्न करनार ते मोह, दर्शनमोह अथवा मिथ्यात्व छे.
निर्विकार स्वसंवेदन जेनुं लक्षण छे एवा वीतराग चारित्रने ढांकनार चारित्रमोह ते राग –
द्वेष कहेवाय छे. प्रश्नः — चारित्रमोह शब्दथी राग – द्वेष केवी रीते कहेवाय छे? उत्तर
ः — कषायोमां क्रोध – मान ए बे द्वेषना अंश छे अने माया – लोभ ए बे रागना अंश
छे. नोकषायोमां स्त्रीवेद, पुरुषवेद अने नपुंसकवेद ए — त्रण वेद तथा हास्य अने रति —
अध्यात्मभाषया पुनः सहजशुद्धपरमचैतन्यशालिनि निर्भरानन्दमालिनि भगवति
निजात्मन्युपादेयबुद्धिं कृत्वा पश्चादनन्तज्ञानोऽहमनन्तसुखोऽहमित्यादिभावनारूपमभ्यन्तर-
धर्मध्यानमुच्यते । पञ्चपरमेष्ठिभक्त्यादितदनुकूलशुभानुष्ठानं पुनर्बहिरङ्गधर्मध्यानं भवति । तथैव
स्वशुद्धात्मनि निर्विकल्पसमाधिलक्षणं शुल्कध्यानम् इति । अथवा ‘‘पदस्थं मन्त्रवाक्यस्थं
पिण्डस्थं स्वात्मचिन्तनम् । रूपस्थं सर्वचिद्रूपं रूपातीतं निरञ्जनम् ।१।’’ इति श्लोक-
कथितक्रमेण विचित्रध्यानं ज्ञातव्यमिति ।
अथ ध्यानप्रतिबन्धकानां मोहरागद्वेषाणां स्वरूपं कथ्यते । शुद्धात्मादितत्त्वेषु
विपरीताभिनिवेशजनको मोहो दर्शनमोहो मिथ्यात्वमिति यावत् । निर्विकारस्वसंवित्ति-
लक्षणवीतरागचारित्रप्रच्छादकचारित्रमोहो रागद्वेषौ भण्येते । चारित्रमोहो शब्देन रागद्वेषौ कथं
भण्येते ? इति चेत् — कषायमध्ये क्रोधमानद्वयं द्वेषाङ्गम्, मायालोभद्वयं च रागाङ्गम्,
नोकषायमध्ये तु स्त्रीपुंनपुंसकवेदत्रयं हास्यरतिद्वयं च रागाङ्गम्, अरतिशोकद्वयं भयजुगुप्साद्वयं
१. श्री परमात्मप्रकाश गाथा १ नी टीकामां आधाररूप लीधेल छे.
२२६ ]
बृहद् – द्रव्यसंग्रह