रत्नत्रयादि तत्त्वोना उपदेशक परम उपाध्यायनी भक्तिरूप अने ‘णमो उवज्झायाणं’ ए
पदना उच्चारणरूप जे पदस्थ ध्यान, तेना ध्येयभूत उपाध्याय परमेष्ठीनुं स्वरूप कहे
छेः —
गाथा ५३
गाथार्थः — जे रत्नत्रयसहित, निरंतर धर्मनो उपदेश आपवामां तत्पर छे, ते
आत्मा उपाध्याय छे, मुनिवरोमां प्रधान छे; तेमने नमस्कार हो.
टीकाः — ‘‘जो रयणत्तयजुत्तो’’ जे बाह्य अने आभ्यंतर रत्नत्रयना आचरण सहित
छे; ‘‘णिच्चं धम्मोवदेसणेणिरदो’’ छ द्रव्य, पांच अस्तिकाय, सात तत्त्व अने नव पदार्थोमां
निज शुद्धात्मद्रव्य, निज शुद्ध जीवास्तिकाय, निज शुद्धात्मतत्त्व अने निज शुद्धात्मपदार्थ ज
उपादेय छे अने अन्य सर्व हेय छे, एवो तथा उत्तम क्षमा आदि दश धर्मोनो जे निरंतर
उपदेश आपे छे ते नित्य धर्मोपदेश आपवामां तत्पर कहेवाय छे; ‘‘सो उवज्झाओ अप्पा’’
उवज्झायाणं’ इति पदोच्चारणलक्षणं यत् पदस्थध्यानं, तस्य ध्येयभूतमुपाध्यायमुनीश्वरं
कथयति —
जो रयणत्तयजुत्तो णिच्चं धम्मोवदेसणे णिरदो ।
सो उवज्झाओ अप्पा जदिवरवसहो णमो तस्स ।।५३।।
यः रत्नत्रययुक्तः नित्थं धर्मोपदेशने निरतः ।
सः उपाध्यायः आत्मा यतिवरवृषभः नमः तस्मै ।।५३।।
व्याख्या — ‘‘जो रयणत्तयजुत्तो’’ योऽसौ बाह्याभ्यन्तररत्नत्रयानुष्ठानेन युक्तः
परिणतः । ‘‘णिच्चं धम्मोवदेसणे णिरदो’’ षट्द्रव्यपञ्चास्तिकायसप्ततत्त्वनवपदार्थेषु मध्ये
स्वशुद्धात्मद्रव्यं स्वशुद्धजीवास्तिकायं स्वशुद्धात्मतत्त्वं स्वशुद्धात्मपदार्थमेवोपादेयं शेषं च हेयं,
तथैवोत्तमक्षमादिधर्मं च नित्यमुपदिशति योऽसौ स नित्यं धर्मोपदेशने निरतो भण्यते । ‘‘सो
उवज्झाओ अप्पा’’ स चेत्थंभूत आत्मा उपाध्याय इति । पुनरपि किं विशिष्टः ?
रत्नत्रय जो धारै सार, सदा धर्म - उपदेश करार;
यतिवरमैं परधान मुनीश, उपाध्यायकूं नावौ शीश. ५३.
२४२ ]
बृहद् – द्रव्यसंग्रह