बाह्यतप अने प्रायश्चित्त, विनय, वैयावृत्य, स्वाध्याय, व्युत्सर्ग अने ध्यान — ए छ प्रकारनां
अंतरंग तप — एम बन्ने मळीने बार प्रकारनां तप छे. ते ज तपथी १साध्य
शुद्धात्मस्वरूपमां प्रतपन अर्थात् विजय करवारूप निश्चयतप छे. तेवी ज रीते आचार –
आराधना आदि द्रव्यश्रुत अने तेना आधारे उत्पन्न निर्विकार स्वसंवेदनज्ञानरूप भावश्रुत
छे. तथा हिंसा, जूठ, चोरी, अब्रह्म अने परिग्रहनो द्रव्य अने भावरूपे त्याग करवो ते
पांच व्रत छे. एवी रीते पूर्वोक्त लक्षणवाळा तप, श्रुत अने व्रत सहित पुरुष ध्याता थाय
छे. ते ज (तप, श्रुत अने व्रत ज) ध्याननी सामग्री छे. कह्युं पण छे के ‘‘वैराग्यं तत्त्वविज्ञानं
नैर्ग्रन्थ्यं समचित्तता । परीषहजयश्चेति पञ्चैते ध्यानहेतवः ।। [अर्थः — वैराग्य, तत्त्वोनुं ज्ञान,
परिग्रहोनो त्याग, साम्यभाव अने परिषहोनुं जीतवुं; — ए पांच ध्याननां कारण छे.]’’२
शंकाः — भगवान्! ध्यान तो मोक्षना मार्गरूप छे. मोक्षार्थी पुरुषे पुण्यबंधनां
कारण होवाथी व्रतो त्यागवा योग्य छे. परंतु आपे तो तप, श्रुत अने व्रतोने ध्याननी
सामग्री कही छे; ते केवी रीते घटे छे? तेनो उत्तरः — केवळ व्रतो ज त्यागवा योग्य
नथी, परंतु पापबंधना कारण हिंसा आदि अव्रतो पण त्यागवा योग्य छे. एवी रीते
षड्विधं, तथैव प्रायश्चित्तविनयवैय्यावृत्यस्वाध्यायव्युत्सर्गध्यानभेदेनाऽभ्यन्तरमपि षड्विधं चेति
द्वादशविधं तपः । तेनैव साध्यं शुद्धात्मस्वरूपे प्रतपनं विजयनं निश्चयतपश्च ।
तथैवाचाराराधनादिद्रव्यश्रुतं, तदाधारेणोत्पन्नं निर्विकारस्वसंवेदनज्ञानरूपं भावश्रुतं च । तथैव
च हिंसानृतस्तेयाब्रह्मपरिग्रहाणां द्रव्यभावरूपाणां परिहरणं व्रतपञ्चकं चेति ।
एवमुक्तलक्षणतपःश्रुतव्रतसहितो ध्याता पुरुषो भवति । इयमेव ध्यानसामग्री चेति ।
तथाचोक्तम् — ‘‘वैराग्यं तत्त्वविज्ञानं नैर्ग्रन्थ्यं “समचित्तता । परीषहजयश्चेति पञ्चैते
ध्यानहेतवः ।१।’’
भगवन् ! ध्यानं तावन्मोक्षमार्गभूतम् । मोक्षार्थिना पुरुषेण पुण्यबन्धकारणत्वाद्व्रतानि
त्याज्यानि भवन्ति, भवद्भिः पुनर्ध्यानसामग्रीकारणानि तपःश्रुतव्रतानि व्याख्यातानि, तत् कथं
घटत इति ? तत्रोत्तरं दीयते — व्रतान्येव केवलानि त्याज्यान्येव न, किन्तु पापबन्ध-
कारणानि हिंसादिविकल्परूपाणि, यान्यव्रतानि तान्यपि त्याज्यानि । तथाचोक्तम्
“ ‘वशचित्तता’ इत्यपि पाठः ।
१. प्रथम मुनिने छठ्ठे गुणस्थाने शुद्धता सहित आवा विकल्पो होय छे. ते विकल्पोनो अभाव थतां
शुद्धात्मतत्त्वमां प्रतपन थाय छे ते कारणे व्यवहारनये तेनाथी साध्य कहेवाय. निश्चयनये शुद्धि वधतां
वधतां निश्चयतप थाय छे.२.श्री परमात्मप्रकाश अ. २ गा. – १९२.
२५२ ]
बृहद् – द्रव्यसंग्रह