अहीं, शिष्य कहे छेः — आ पंचमकाळमां ध्यान नथी, केमके आ काळमां उत्तम
संहनननो अभाव छे अने दश तेम ज चौदपूर्वनुं श्रुतज्ञान पण नथी.
समाधानः — आ काळमां शुक्लध्यान नथी, परंतु धर्मध्यान छे. श्रीकुन्दकुन्दाचार्यदेवे
मोक्षप्राभृतमां (गाथा ७६ – ७७ मां) कह्युं छे के, ‘‘भरतक्षेत्रमां दुःषम नामना पंचमकाळमां
ज्ञानी जीवने धर्मध्यान होय छे; ते धर्मध्यान आत्मस्वभावमां स्थित थनारने होय छे;
जे आम नथी मानतो ते अज्ञानी छे. अत्यारे पण सम्यग्दर्शन – ज्ञान – चारित्ररूप त्रण
रत्नथी शुद्ध जीव आत्मानुं ध्यान करीने इन्द्रपद अथवा लौकांतिक देवपद प्राप्त करे छे
अने त्यांथी च्यवीने (मनुष्य थईने) मोक्षने पामे छे.’’
ते ज प्रमाणे तत्त्वानुशासन नामना ग्रन्थमां (गाथा ८३ मां) कह्युं छे के ‘‘आ
समये (पंचमकाळमां) जिनेन्द्रदेव शुक्लध्याननो निषेध करे छे, पण श्रेणी – आरोहण पहेलां
थता धर्मध्याननुं अस्तित्व बताव्युं छे.’’ तथा जे एम कह्युं छे के, ‘उत्तम संहनननो अभाव
होवाथी ध्यान थतुं नथी’ ते उत्सर्गवचन छे. अपवादरूप व्याख्यानथी तो, उपशमश्रेणी अने
क्षपकश्रेणीमां शुक्लध्यान थाय छे अने ते उत्तम संहननथी ज थाय छे, परंतु अपूर्वकरण
(८मा) गुणस्थानथी नीचेनां गुणस्थानोमां ए धर्मध्यान थाय छे, ते पहेलां त्रण उत्तम
संहननोनो अभाव होय, तोपण अंतिम त्रण संहननोमां पण थाय छे. आ पण ते ज
तत्त्वानुशासन ग्रन्थमां (गाथा ८४ मां) कह्युं छे — ‘‘वज्रकायवाळाने ध्यान थाय छे एवुं
आगमनुं वचन उपशम अने क्षपकश्रेणीना ध्याननी अपेक्षाए कह्युं छे. ए वचन नीचेनां
अत्राह शिष्यः । अद्य काले ध्यानं नास्ति । कस्मादिति चेत् —
उत्तमसंहननाभावद्दशचतुर्दशपूर्वगतश्रुतज्ञानाभावाच्च । अत्र परिहारः — शुक्लध्यानं नास्ति
धर्मध्यानमस्तीति । तथाचोक्तं मोक्षप्राभृते श्रीकुन्दकुन्दाचार्यदेवैः ‘भरहे दुस्समकाले धम्मज्झाणं
हवेइ णाणिस्स । तं अप्पसहावठिए ण हु मण्णइ सो दु अण्णाणी ।१। अज्जवि तिरयणसुद्धा
अप्पा ज्झाऊण लहइ इंदत्तं । लोयंतियदेवत्तं तत्थ चुदा णिव्वुदिं जंति ।२।’ तथैव
तत्त्वानुशासनग्रन्थे चोक्तं ‘‘अत्रेदानीं निषेधन्ति शुक्लध्यानं जिनोत्तमाः । धर्मध्यानं पुनः प्राहुः
श्रेणीभ्यां प्राग्विवर्त्तिनाम् ।१।’’ यथोक्तमुत्तमसंहननाभावात्तदुत्सर्गवचनम् । अपवादव्याख्यानेन,
पुनरुपशमक्षपकश्रेण्योः शुक्लध्यानं भवति, तच्चोत्तमसंहननेनैव, अपूर्वगुणस्थानादधस्तनेषु
गुणस्थानेषु धर्मध्यानं, तच्चादिमत्रिकोत्तमसंहननाभावेऽप्यन्तिमत्रिकसंहननेनापि भवति ।
तदप्युक्तं तत्रैव तत्त्वानुशासने ‘‘यत्पुनर्वज्रकायस्य ध्यानमित्यागमे वचः । श्रेण्योर्ध्यानं
प्रतीत्योक्तं तन्नाधस्तान्निषेधकम् ।१।’’
मोक्षमार्ग अधिकार [ २५५