ज रहे, मोक्ष थाय ज नहि. विशेषः — जेवी रीते सांकळथी बंधायेला पुरुषने, बंधनाशना
कारणभूत भावमोक्षस्थानीय (बंधने छेदवाना कारणभूत जे भावमोक्ष तेना समान)
सांकळना बंधनने छेदवाना कारणभूत जे उद्यम ते पुरुषनुं स्वरूप नथी, तेम ज
द्रव्यमोक्षस्थानीय जे सांकळ अने पुरुषनुं पृथक्करण (जुदा पडवुं) ते पण पुरुषनुं स्वरूप
नथी, परंतु ते बन्नेथी (उद्यमथी तेम ज सांकळथी पुरुषना पृथक्करणथी) जुदुं जे हस्त –
पादादिरूप जोवामां आवे छे ते ज पुरुषनुं स्वरूप छे. तेवी ज रीते शुद्धोपयोग – लक्षणवाळुं
भावमोक्षनुं स्वरूप ते शुद्धनिश्चयथी जीवनुं स्वरूप नथी, तेमज तेनाथी साध्य जीव अने
कर्मना प्रदेशोना पृथक्करणरूप (जुदा पडवारूप) द्रव्यमोक्ष ते पण जीवनो स्वभाव नथी,
परंतु ते बन्नेथी (भावमोक्षथी तेमज द्रव्यमोक्षथी) भिन्न जे अनंत ज्ञानादि गुणरूप
स्वभाववाळुं छे, फळभूत छे, ते ज शुद्ध जीवनुं स्वरूप छे. अहीं तात्पर्य ए छे के, जेम
विवक्षित – एकदेश – शुद्धनिश्चयनयथी पूर्वे मोक्षमार्गनुं व्याख्यान छे तेम पर्याय – मोक्षरूप जे
मोक्ष छे ते पण एकदेश – शुद्ध – निश्चयनयथी छे, परंतु शुद्ध निश्चयनयथी नथी. जे शुद्ध
द्रव्यशक्तिरूप शुद्ध पारिणामिक – परमभाव लक्षणवाळो परमनिश्चयमोक्ष छे ते तो जीवमां
पहेलेथी ज विद्यमान छे, ते (परमनिश्चयमोक्ष) जीवमां हवे थशे एम नथी. ते ज परम
निश्चयमोक्ष रागादि विकल्प रहित, मोक्षना कारणभूत, ध्यानभावना – पर्यायमां ध्येय थाय
छे, परंतु ते निश्चयमोक्ष ध्यानभावना पर्यायरूप नथी. जो एकांते द्रव्यार्थिकनयथी पण तेने
ज (परम निश्चय – मोक्षने ज मोक्षना कारणभूत ध्यानभावनापर्याय कहेवामां आवे तो द्रव्य
श्रृङ्खलाबद्धपुरुषस्य बंधच्छेदकारणभूतभावमोक्षस्थानीयं बंधच्छेदकारणभूतं पौरुषं पुरुषस्वरूपं न
भवति, तथैव श्रृङ्खलापुरुषयोर्यद्द्रव्यमोक्षस्थानीयं पृथक्करणं तदपि पुरुषस्वरूपं न भवति । किंतु
ताभ्यां भिन्नं यद्दृष्टं हस्तपादादिरूपं तदेव पुरुषस्वरूपम् । तथैव शुद्धोपयोगलक्षणं
भावमोक्षस्वरूपं शुद्धनिश्चयेन जीवस्वरूपं न भवति, तथैव तेन साध्यं यज्जीवकर्मप्रदेशोः
पृथक्करणं द्रव्यमोक्षरूपं तदपि जीवस्वभावो न भवति; किंतु ताभ्यां भिन्नं
यदनन्तज्ञानादिगुणस्वभावं फलभूतं तदेव शुद्धजीवस्वरूपमिति । अयमत्रार्थ : — यथा
विवक्षितैकदेशशुद्धनिश्चयेन पूर्वं मोक्षमार्गो व्याख्यातस्तथा पर्यायमोक्षरूपो मोक्षोऽपि, न च
शुद्धनिश्चयनयेनेति । यस्तु शुद्धद्रव्यशक्तिरूपः शुद्धपारिणामिकपरमभावलक्षणपरमनिश्चयमोक्षः,
स च पूर्वमेव जीवे तिष्ठतीदानीं भविष्यतीत्येवं न । स एव रागादिविकल्परहिते मोक्षकारणभूते
ध्यानभावनापर्याये ध्येयो भवति, न च ध्यानभावनापर्यायरूपः । यदि पुनरेकान्तेन
द्रव्यार्थिकनयेनापि स एव मोक्षकारणभूतो ध्यानभावना पर्यायो भण्यते तर्हि
मोक्षमार्ग अधिकार [ २५९