व्ययस्तदुभयाधारभूतपरमात्मद्रव्यत्वेन ध्रौव्यमित्युक्तलक्षणैर्गुणपर्यायैरुत्पादव्ययध्रौव्यैश्च सह
मुक्तावस्थायां संज्ञालक्षणप्रयोजनादिभेदेऽपि सत्तारूपेण प्रदेशरूपेण च भेदो नास्ति ।
कस्मादिति चेत् ? मुक्तात्मसत्तायां गुणपर्यायाणामुत्पादव्ययध्रौव्याणां चास्तित्वं सिद्ध्यति,
गुणपर्यायोत्पादव्ययध्रौव्यसत्तायाश्च मुक्तात्मास्तित्वं सिद्धयतीति परस्परसाधितसिद्धत्वादिति ।
कायत्वं कथ्यते — बहुप्रदेशप्रचयं दृष्ट्वा यथा शरीरं कायो भण्यते तथानन्त-
ज्ञानादिगुणाधारभूतानां लोकाकाशप्रमितासंख्येयशुद्धप्रदेशानां प्रचयं समूहं संघातं मेलापकं
दृष्ट्वा मुक्तात्मनि कायत्वं भण्यते । यथा शुद्धगुणपर्यायोत्पादव्ययध्रौव्यैः सह मुक्तात्मनः
सत्तारूपेण निश्चयेनाभेदो दर्शितस्तथा यथासंभवं संसारिजीवेषु पुद्गलधर्माधर्माकाशकालेषु च
द्रष्टव्यः । कालद्रव्यं विहाय कायत्वं चेति सूत्रार्थः ।।२४।।
अथ कायत्वव्याख्याने पूर्वं यत्प्रदेशास्तित्वं सूचितं तस्य विशेषव्याख्यानं करोतीत्येका
पातनिका, द्वितीया तु कस्य द्रव्यस्य कियन्तः प्रदेशा भवन्तीति प्रतिपादयति : —
e rIte uparokta lakShaNavALA guN - paryAy ane utpAd - vyay - dhrauvyanI sAthe mukta avasthAmAn
sangnA, lakShaN, prayojan Adino bhed hovA chhatAn paN sattArUpe ane pradesharUpe bhed nathI. shA
mATe bhed nathI? muktAtmAnI sattAmAn guNaparyAyonun ane utpAd - vyay - dhrauvyanun astitva siddha
thAy chhe, tathA guN - paryAy tem ja utpAd - vyay - dhrauvyanI sattAthI muktAtmAnun astitva siddha
thAy chhe; e rIte paraspar sAdhit - siddhatva ( – sAdhyasAdhanapaNun ) chhe.
have, emanA kAyatvanun kathan karavAmAn Ave chhe — jevI rIte ghaNA pradeshono samUh
joIne sharIrane ‘kAy’ kahevAmAn Ave chhe, tevI rIte anant gnAnAdi guNonA AdhArabhUt
lokAkAshapramAN asankhya shuddha pradeshono samUh joIne muktAtmAmAn ‘kAyatva’ kahevAmAn Ave chhe.
jevI rIte shuddha guN - paryAy ane utpAd - vyay - dhrauvya sAthe muktAtmAne sattArUpe
nishchayanayathI abhedapaNun batAvyun, tevI rIte yathAsambhav sansArI jIvomAn tathA pudgal, dharma,
adharma, AkAsh ne kALamAn paN jANavun, ane kALadravya sivAy kAyatva paN jANavun.
— A pramANe A gAthAno artha chhe. 24
have, kAyatvanA vyAkhyAnamAn pUrve je pradeshonun astitva sUchavyun hatun tenun visheSh
vyAkhyAn kare chhe. [ek pAtanikA (utthAnikA) to e pramANe chhe, bIjI pAtanikA em
chhe ke,] kayA dravyanA keTalA pradesho chhe enun pratipAdan kare chhe —
78 ]
bRuhad – dravyasangrah