koī kahe chhe ke, samyagdraṣhṭione1 ‘vītarāg’ visheṣhaṇanun shun prayojan chhe? ‘rāgādi
hey chhe, e bhāv mārā nathī’ e pramāṇe bhedavignān thatān, tene rāgano anubhav thavā
chhatān paṇ, gnānamātrathī mokṣha thaī jāy chhe. (to pachhī ‘vītarāg’ visheṣhaṇanun shun prayojan
chhe?) samādhānaḥ — andhārāmān be manuṣhyo chhe, ekanā hāthamān dīvo chhe ane bījo dīvā
vināno chhe, te (dīvā vinānā) manuṣhyane kūvāmān paḍavānun ke sarpādinun gnān nathī, tethī
teno vināsh thāy to temān teno doṣh nathī. parantu jenā hāthamān dīvo chhe te kūvāmān paḍavā
vagerethī vināsh pāme to tene dīvānun phaḷ na maḷyun. je kūvāmān paḍavā vageremānthī bache
chhe tene dīvo rākhavānun phaḷ chhe. tevī rīte koī paṇ jīv ‘rāgādi hey chhe, mārā bhāv
nathī’ e pramāṇe bhedavignān jāṇato nathī, tyānsudhī to te karmathī bandhāy chhe ane bījo
koī jīv rāgādithī bhedavignān thavā chhatān paṇ jeṭalā anshe rāgādino anubhav kare chhe
teṭalā anshe te paṇ bandhāy ja chhe, tene paṇ rāgādinā bhedavignānanun phaḷ nathī. je rāgādithī
bhedavignān thatān rāgādino tyāg kare chhe tene bhedavignānanun phaḷ chhe, em jāṇavun. te ja
kahyun chhe — ‘chakṣhuthī dekhavānun phaḷ sarpādi doṣhano tyāg karavo te chhe; jovā chhatān paṇ sarpanā
daramān paḍanārane netra nirarthak chhe.’’2
सद्दृष्टीनां वीतरागविशेषेणं किमर्थं, ‘‘रागादयो हेयो, मदीया न भवन्ति’’ इति भेदविज्ञाने
जाते सति रागानुभवेऽपि ज्ञानमात्रेण मोक्षो भवतीति । तत्र परिहारः । अन्धकारे पुरुषद्वयम्
एकः प्रदीपहस्तस्तिष्ठति, अन्यः पुनरेकः प्रदीपरहितस्तिष्ठति । स च कूपे पतनं सर्पादिकं
वा न जानाति, तस्य विनाशे दोषो नास्ति । यस्तु प्रदीपहस्तस्तस्य कूपपतनादिविनाशे
प्रदीपफलं नास्ति । यस्तु कूपपतनादिकं त्यजति तस्य प्रदीपफलमस्ति । तथा कोऽपि रागादयो
हेया मदीया न भवन्तीति भेदविज्ञानं न जानाति स कर्मणा बध्यते तावत्, अन्यः कोऽपि
रागादिभेदविज्ञाने जातेऽपि यावतांशेन रागादिकमनुभवति तावतांशेन सोऽपि बध्यत एव,
तस्यापि रागादिभेदविज्ञानफलं नास्ति । यस्तु रागादिभेदविज्ञाने जाते सति रागादिकं त्यजति
तस्य भेदविज्ञानफलमस्तीति ज्ञातव्यम् । तथा चोक्तं — ‘चक्खुस्स दंसणस्स य सारो
सप्पादिदोसपरिहार । चक्खू होइ णिरत्थं दट्ठूण विले पडंतस्स’ ।।३६।। एवं
1. ahīn je sarāg samyagdraṣhṭio kahyā te jīvone samyagdarshan to yathārtha ja pragaṭyun chhe, paṇ chāritra
apekṣhāe temane mukhyapaṇe rāg hayāt hovāthī temane ‘sarāg samyagdraṣhṭio’ kahyā chhe. vaḷī temane je
shubh anuṣhṭhān chhe te mātra upachārathī ja ‘nishchay sādhak (nishchayanā sādhanabhūt)’ kahevāmān āvyun chhe,
em samajavun. (juo, shrī pañchāstikāy saṅgrah, pā. 259 phūṭanoṭ.)
2. shrī bhagavatī ārādhanā gāthā 12.
170 ]
br̥uhad – dravyasaṅgrah