Page 157 of 192
PDF/HTML Page 181 of 216
single page version
hai tathā jisaprakār candrase amr̥t jharatā hai; usīprakār munike
mukhacandrase jagatakā hit karanevāle, sarva ahitakā nāś karanevāle,
sunanemeṁ sukhakar, sarvaprakārakī śaṁkāoṁko dūr karanevāle aur
mithyātva (viparītatā yā sandeh) rūpī rogakā nāś karanevāle aise
amr̥tavacan nikalate haiṁ . isaprakār samitirūp bolanekā vikalpa
muniko uṭhatā hai vah (2) bhāṣā samiti hai .
ho jāyegā .
uttar–par jīvoṁkī rakṣāke hetu yatnācār pravr̥ttiko ajñānī
hai . yadi rakṣāke pariṇāmoṁse saṁvar kahoge to puṇyabandhakā kāraṇ
kyā sidgha hogā ?
samiti kisaprakār hotī hai ? muniko kiṁcit rāg hone par
gamanādi kriyāen̐ hotī haiṁ, vahān̐ un kriyāoṁmeṁ ati āsaktike
abhāvase pramādarūp pravr̥tti nahīṁ hotī tathā dūsare jīvoṁko duḥkhī
karake apanā gamanādi prayojan siddha nahīṁ karate; isaliye unase
svayaṁ dayākā pālan hotā hai– isaprakār saccī samiti hai .
(
Page 158 of 192
PDF/HTML Page 182 of 216
single page version
athavā ek-do rasoṁko (taji) choṛakar (tan) śarīrako (nahiṁ
Page 159 of 192
PDF/HTML Page 183 of 216
single page version
karaneke hetuse [āhārake ] (chayālīs) chiyālīs (doṣ binā)
doṣoṁko dūr karake (aśanako) bhojanako (laiṁ) grahaṇ karate
haiṁ
(upakaraṇ) sādhan pīṁchīko (lakhikaiṁ) dekhakar (gahaiṁ) grahaṇ karate
haiṁ [aur ] (lakhikaiṁ) dekhakar (dharaiṁ) rakhate haiṁ [aur ] (mūtra) peśāb
(śleṣma) śleṣma (tan-mal) śarīrake mailako (nirjantu) jīvarahit
(thān) sthān (viloki) dekhakar (pariharaiṁ) tyāgate haiṁ .
rasoṁkā tyāg karake [athavā svādakā rāg na karake ] śarīrako puṣṭa
karanekā abhiprāy na rakhakar, mātra tapakī vr̥ddhi karaneke liye
āhār grahaṇ karate haiṁ; isaliye unako (3) eṣaṇāsamiti hotī
hai . pavitratāke sādhan kamaṇḍalako, jñānake sādhan śāstrako aur
saṁyamake sādhan pīṁchīko–jīvoṁkī virādhanā bacāneke hetu– dekhabhāl
kar rakhate haiṁ tathā uṭhāte haiṁ; isaliye unako (4) ādān-nikṣepaṇ
samiti hotī hai . mal-mūtra-kaph ādi śarīrake mailako jīvarahit
‘‘mūlācār’’ ādi śāstroṁmeṁ dekheṁ
kiṁcit khed nahīṁ karate; anāsakta aur nirmoh– haṭharahit sahaj
hote haiṁ
Page 160 of 192
PDF/HTML Page 184 of 216
single page version
pratiṣṭhāpan samiti hotī hai
karake, jab (ātam) apane ātmākā (dhyāvate) dhyān karate haiṁ,
tab (tin) un muniyoṁkī (suthir) suthir-śāṁt (mudrā) mudrā
(dekhi) dekhakar, unheṁ (upal) patthar samajhakar (mr̥gagaṇ) hiran
athavā caupāye prāṇiyoṁke samūh (khāj) apanī khāj-khujalīko
(khujāvate) khujāte haiṁ . [jo ] (śubh) priy aur (asuhāvane) apriy
[pān̐c indriyoṁ sambandhī ] (ras) pān̐c ras, (rūp) pān̐c varṇa, (gaṁdh)
do gaṁdh, (pha ras) āṭh prakārake sparśa, (aru) aur (śabda)
Page 161 of 192
PDF/HTML Page 185 of 216
single page version
nahīṁ hote, [isaliye ve muni ] (paṁcendriy jayan) pān̐c indriyoṁko
jītanevālā arthāt jitendriy (pad) pad (pāvane) prāpta karate haiṁ .
varṇan karate haiṁ .
gupti hai . us samay man-vacan-kāyakī kriyā svayaṁ ruk jātī hai .
unakī śāṁt aur acal mudrā dekhakar, unake śarīrako patthar
samajhakar mr̥goṁke
tīn guptiyān̐ haiṁ .
uttar–man-vacan-kāyākī bāhya ceṣṭā miṭānā cāhe, pāpakā
jīv gupti mānate haiṁ . us samay manameṁ to bhakti ādi rūp anek
prakārake śubharāgādi vikalpa uṭhate haiṁ; isaliye pravr̥ttimeṁ to guptipanā
us samay ek siyālanī aur usake do bacce unakā ādhā pair
khā gaye the; kintu ve apane dhyānase kiṁcit calāyamān nahīṁ hue
mamatvabhāvase hī duḥkhakā anubhav hotā hai–aisā samajhanā
Page 162 of 192
PDF/HTML Page 186 of 216
single page version
vītarāgabhāv hone par jahān̐ man-vacan-kāyākī ceṣṭā na ho vahī
gupti hai .
aur apriy (pratikūl) ūpar kahe hue pān̐c viṣayoṁmeṁ dveṣ nahīṁ
karate . –isaprakār (5) pān̐c indriyoṁko jītaneke kāraṇ ve
jitendriy kahalāte haiṁ
Page 163 of 192
PDF/HTML Page 187 of 216
single page version
bolate haiṁ . (jinadevako) jinendra bhagavānakī (vandanā) vandanā karate
haiṁ . (śrutirati) svādhyāyameṁ prem (karaiṁ) karate haiṁ, (pratikram)
pratikramaṇ (karaiṁ) karate haiṁ, (tan) śarīrakī (ahamevako) mamatāko
(tajaiṁ) choṛate haiṁ . (jinake) jin muniyoṁko (nhaun) snān aur
(daṁtadhovan) dān̐toṁko svaccha karanā (na) nahīṁ hotā, (aṁbar
āvaran) śarīr ḍhan̐kaneke liye vastra (leś) kiṁcit bhī unake (na)
nahīṁ hotā aur (pichalī rayanimeṁ) rātrike pichale bhāgameṁ (bhūmāhiṁ)
dharatī par (ekāsan) ek karavaṭ (kachu) kuch samay tak (śayan)
śayan (karan) karate haiṁ .
svādhyāy, (5) pratikramaṇ, (6) kāyotsarga (śarīrake prati mamatākā
tyāg) karate haiṁ; isaliye unako chah āvaśyak hote haiṁ aur ve
muni kabhī bhī (1) snān nahīṁ karate, (2) dān̐toṁkī saphāī nahīṁ
karate, (3) śarīrako ḍhan̐kaneke liye thoṛā-sā bhī vastra nahīṁ rakhate
tathā (4) rātrike pichale bhāgameṁ ek karavaṭase bhūmi par kuch samay
śayan karate haiṁ
Page 164 of 192
PDF/HTML Page 188 of 216
single page version
hāthameṁ rakhakar (alpa) thoṛā-sā (ahār) āhār (leṁ) lete haiṁ;
(kacaloṁc) keśaloṁc (karat) karate haiṁ, (nij dhyānameṁ) apane
ātmāke dhyānameṁ (lage) tatpar hokar (pariṣah sauṁ) bāīs prakārake
pariṣahoṁse (na ḍarat) nahīṁ ḍarate aur (ari mitra) śatru yā mitra,
(mahal masān) mahal yā smaśān, (kaṁcan kān̐c) sonā yā kān̐c
(nindan thuti karan) nindā yā stuti karanevāle, (arghāvatāran)
pūjā karanevāle aur (asi-prahāran) talavārase prahār karanevāle
un sabameṁ (sadā) sadā (samatā) samatābhāv (dharan) dhāraṇ karate
haiṁ .
Page 165 of 192
PDF/HTML Page 189 of 216
single page version
(7) keśakā loṁc karate haiṁ; ātmadhyānameṁ magna rahakar pariṣahoṁse
nahīṁ ḍarate arthāt bāīs prakārake pariṣahoṁ par vijay prāpta karate
haiṁ tathā śatru-mitra, mahal-smaśān, suvarṇa-kān̐c, nindak aur
stuti karanevāle, pūjā-bhakti karanevāle yā talavār ādise prahār
karanevāle in sabameṁ samabhāv (rāg-dveṣakā abhāv) rakhate haiṁ arthāt
kisī par rāg-dveṣ nahīṁ karate .
uttar :–kṣudhā, tr̥ṣā, śīt, uṣṇa, ḍān̐s-macchar, caryā,
ākroś, yācanā, satkār-puraskār alābh, adarśan, prajñā aur
ajñān–ye bāīs prakārake pariṣah haiṁ . bhāvaliṁgī muniko pratisamay
tīn kaṣāyakā (anantānubandhī ādikā) abhāv honese svarūpameṁ
sāvadhānīke kāraṇ jitane aṁśameṁ rāg-dveṣakī utpatti nahīṁ hotī,
utane aṁśameṁ unakā nirantar pariṣah-jay hotā hai . kṣudhādik lagane
par usake nāśakā upāy na karanā use (ajñānī jīv) pariṣah-
sahan karate haiṁ . vahān̐ upāy to nahīṁ kiyā; kintu aṁtaraṁgameṁ kṣudhādi
aniṣṭa sāmagrī milanese duḥkhī huā tathā rati ādikā kāraṇ
milanese sukhī huā–kintu ve to duḥkh-sukharūp pariṇām haiṁ aur
vahī ārta-raudradhyān hai; aise bhāvoṁse saṁvar kisaprakār ho sakatā
hai ?
uttar :–tattvajñānake abhyāsase koī padārtha iṣṭa-aniṣṭa
Page 166 of 192
PDF/HTML Page 190 of 216
single page version
kāraṇ milanese sukhī na ho; kintu jñeyarūpase usakā jñātā hī
rahe –vahī saccā pariṣahajay hai . (mokṣamārgaprakāśak pr̥. 336)
dharmako (dharaiṁ) dhāraṇ karate haiṁ aur (ratanatray) samyagdarśan,
samyagjñān tathā samyakcāritrakā (sadā) sadā (sevaiṁ) sevan karate
haiṁ . (muni sāthameṁ) muniyoṁke saṁghameṁ (vā) athavā (ek) akele
(vicaraiṁ) vicarate haiṁ aur (kadā) kisī bhī samay (bhavasukh)
sāṁsārik sukhoṁkī (nahiṁ cahaiṁ) icchā nahīṁ karate . (yoṁ) isaprakār
(sakal saṁyam carit) sakal saṁyam cāritra (hai) hai; (ab) ab
(svarūpācaraṇ) svarūpācaraṇ cāritra suno . (jis) jo
svarūpācaraṇ cāritra [svarūpameṁ ramaṇatārūp cāritra ] (hot) pragaṭ
honese (āpanī) apane ātmākī (nidhi) jñānādik sampatti
(pragaṭai) pragaṭ hotī hai tathā (parakī) paravastuoṁkī orakī (sab)
sarva prakārakī (pravr̥tti) pravr̥tti (miṭai) miṭ jātī hai .
Page 167 of 192
PDF/HTML Page 191 of 216
single page version
vītarāgabhāvarūp uttamakṣamādi pariṇām so dharma hai . bhāvaliṁgī
muniko uparyuktānusār tap aur dharmakā ācaraṇ hotā hai; ve
muniyoṁke saṁghameṁ athavā akele vihār karate haiṁ; kisī bhī samay
sāṁsārik sukhakī icchā nahīṁ karate . –is prakār sakalacāritrakā
svarūp kahā .
nirjarākā kāraṇ hai, isaliye upacārase tapako bhī nirjarākā
kāraṇ kahā hai . yadi bāhya duḥkh sahan karanā hī nirjarākā kāraṇ
ho, tab to paśu ādi bhī kṣudhā-tr̥ṣā sahan karate haiṁ .
hotī hai nā ?
hogā; upavāsake pramāṇameṁ yadi nirjarā ho to nirjarākā mukhya
kāraṇ upavāsādi siddha hoṁ; kintu aisā to ho nahīṁ sakatā;
kyoṁki pariṇām duṣṭa hone par upavāsādi karanese bhī, nirjarā kaise
sambhav ho sakatī hai? yahān̐ yadi aisā kahoge ki–jaise aśubh, śubh
yā śuddharūp upayog pariṇamit ho, tadanusār bandha-nirjarā haiṁ, to
upavāsādi tap nirjarākā mukhya kāraṇ kahān̐ rahā ?–vahān̐ aśubh
aur śubh pariṇām to bandhake kāraṇ siddha hue tathā śuddha pariṇām
nirjarākā kāraṇ siddha huā .
Page 168 of 192
PDF/HTML Page 192 of 216
single page version
to jaise aṁtaraṁg-pariṇām hoṁge, vaisā hī phal prāpta karegā .
bāhya-tap jaisā hī jānanā; jaisī bāhya-kriyā hai; usīprakār yah
bhī bāhya-kriyā hai; isaliye prāyaścit ādi bāhya-sādhan bhī
antaraṁg tap nahīṁ haiṁ .
hī hai, vahān̐ bandha nahīṁ hotā tathā us śuddhatākā alpāṁś bhī rahe
to jitanī śuddhatā huī usase to nirjarā hai, tathā jitanā śubhabhāv
hai unase bandha hai . isaprakār anaśanādi kriyāko upacārase
tapasaṁjñā dī gaī hai– aisā jānanā aur isaliye use vyavahāratap
kahā hai . vyavahār aur upacārakā ek hī artha hai .
upacārase kahe haiṁ; unheṁ vyavahāramātra dharmasaṁjñā jānanā . is
rahasyako (ajñānī) nahīṁ jānatā; isaliye use nirjarākā-tapakā-
bhī saccā śraddhān nahīṁ hai .
Page 169 of 192
PDF/HTML Page 193 of 216
single page version
karanekā abhiprāy to gayā nahīṁ hai . jisaprakār koī rājādike
bhayase athavā baṛappan-pratiṣṭhāke lobhase parastrīsevan nahīṁ karatā to
use tyāgī nahīṁ kahā jā sakatā; usīprakār yah bhī krodhādikā
tyāgī nahīṁ hai . to phi ra kis prakār tyāgī hotā hai ?–ki padārtha
iṣṭa-aniṣṭa bhāsit hone par krodhādi hote haiṁ; kintu jab tattvajñānake
abhyāsase koī iṣṭa-aniṣṭa bhāsit na ho, tab svayaṁ krodhādikakī
utpatti nahīṁ hotī aur tabhī sacce kṣamādi dharma hote haiṁ .
anantadarśan, anantasukh aur anantavīrya ādi śaktiyoṁkā pūrṇa
vikās hotā hai aur parapadārthake orakī sarvaprakārakī pravr̥tti dūr
hotī hai–vah svarūpācaraṇacāritra hai
Page 170 of 192
PDF/HTML Page 194 of 216
single page version
(chainī) chainī
varṇa, ras, gaṁdh, tathā sparśarūp dravyakarmase (aru) aur (rāgāditaiṁ)
rāg-dveṣādirūp bhāvakarmase (nyārā kiyā) bhinna karake (nijamāṁhiṁ)
apane ātmāmeṁ (nijake hetu) apane liye (nijakar) apane dvārā
(āpako) ātmāko (āpai) svayaṁ apanese (gahyo) grahaṇ karate haiṁ,
tab (guṇ) guṇ, (guṇī) guṇī, (jñātā) jñātā, (jñey) jñānakā
viṣay aur (jñān man̐jhār) jñānameṁ–ātmāmeṁ (kachu bhed na rahyo)
kiṁcitmātra bhed [vikalpa ] nahīṁ rahatā .
patthar ādike do bhāg pr̥thak-pr̥thak kar detā hai;
usīprakār śuddhopayog karmoṁko kāṭatā hai aur ātmāse un
karmoṁko pr̥thak kar detā hai
Page 171 of 192
PDF/HTML Page 195 of 216
single page version
ātmāke svarūpako dravyakarmase tathā śarīrādik nokarmase aur rāg-
dveṣādirūp bhāvakarmoṁse bhinna karake apane ātmāmeṁ, ātmāke liye,
ātmāko svayaṁ jānate haiṁ, tab unake svānubhavameṁ guṇ, guṇī tathā
jñātā, jñān aur jñey–aise koī bhed nahīṁ rahate
(vikalpa) bhed (na) nahīṁ hote tathā (jahān̐) jahān̐ (vac) vacanakā
(bhed na) vikalpa nahīṁ hotā, (tahān̐) vahān̐ to (cidbhāv) ātmākā
svabhāv hī (karma) karma, (cideś) ātmā hī (karatā) kartā,
Page 172 of 192
PDF/HTML Page 196 of 216
single page version
kartā, karma aur kriyā–ye tīnoṁ (abhinna) bhedarahit-ek, (akhinna)
akhaṇḍa [bādhārahit ] ho jāte haiṁ aur (śudh upayogakī) śuddha
upayogakī (niścal) niścal (daśā) paryāy (pragaṭī) pragaṭ hotī hai;
(jahān̐) jisameṁ (dr̥g-jñān-vrat) samyagdarśan, samyagjñān aur
samyakcāritra (ye tīnadhā) yah tīnoṁ (ekai) ekarūp-abhedarūpase
(lasā) śobhāyamān hote haiṁ .
bhed nahīṁ rahate; vacanakā vikalpa nahīṁ hotā; vahān̐ (ātmadhyānameṁ)
to ātmā hī
abhinna ho jāte haiṁ aur śuddhopayogakī acal daśā pragaṭ hotī hai,
jisameṁ samyagdarśan, samyagjñān aur samyakcāritra ek sāth-
ekarūp hokar prakāśamān hote haiṁ
kriyā = karttā dvārā honevālī pravr̥tti
Page 173 of 192
PDF/HTML Page 197 of 216
single page version
aur (nikṣepako) nikṣepakā vikalpa (udyot) pragaṭ (na dikhai)
dikhāī nahīṁ detā, [parantu aisā vicār hotā hai ki– ] (maiṁ) maiṁ
(sadā) sadā (dr̥g-jñān-sukh-balamay) anantadarśan-anantajñān-
anantasukh aur anantavīryamay hūn̐ . (mo vikhai) mere svarūpameṁ (ān)
anya rāg-dveṣādi (bhāv) bhāv (nahiṁ) nahīṁ haiṁ, (maiṁ) maiṁ (sādhya)
sādhya, (sādhak) sādhak tathā (karma) karma (aru) aur (tasu)
usake (phalanitaiṁ) phaloṁke (abādhak) vikalparahit (cit piṁḍ)
jñān-darśan-cetanāsvarūp (caṇḍa) nirmal tathā aiśvaryavān (akhaṁḍ)
akhaṁḍ (suguṇ karaṁḍ) suguṇoṁkā bhaṁḍār (puni) aur (kalanitaiṁ)
aśuddhatāse (cyut) rahit hūn̐ .
kintu guṇ-guṇīkā bhed bhī nahīṁ hotā–aisā dhyān hotā hai . pratham
aisā dhyān hotā hai ki maiṁ anantadarśan-anantajñān-anantasukh aur
anantavīryarūp hūn̐, mujhameṁ koī rāgādik bhāv nahīṁ haiṁ; maiṁ hī sādhya
Page 174 of 192
PDF/HTML Page 198 of 216
single page version
darśan-cetanāsvarūp nirmal aiśvaryavān tathā akhaṇḍa, sahaj śuddha
guṇoṁkā bhaṇḍār aur puṇya-pāpase rahit hūn̐ .
hone par (tin) un muniyoṁko (jo) jo (akath) kahā na jā
sake aisā
Page 175 of 192
PDF/HTML Page 199 of 216
single page version
nahīṁ āyā–nahīṁ hotā . (tab hī) vah svarūpācaraṇacāritra pragaṭ
honeke paścāt jab (śukla dhyānāgni kari) śukladhyānarūpī agni
dvārā (caughāti vidhi kānan) cār ghātikarmoṁrūpī van (dahyo) jal
jātā hai aur (kevalajñānakari) kevalajñānase (sab) tīnakāl aur
tīnalokameṁ honevāle samasta padārthoṁke sarvaguṇ tathā paryāyoṁko
(lakhyo) pratyakṣa jān lete haiṁ, tab (bhavilokako) bhavya jīvoṁko
(śivamag) mokṣamārga (kahyo) batalāte haiṁ .
tab unheṁ jo ānanda hotā hai, vaisā ānanda indra, nāgendra, narendra
(cakravartī) yā ahamindra (kalpātīt dev)ko bhī nahīṁ hotā . yah
svarūpācaraṇacāritra pragaṭ honeke paścāt svadravyameṁ ugra
Page 176 of 192
PDF/HTML Page 200 of 216
single page version
jisameṁ tīn kāl aur tīn lokake samasta padārtha spaṣṭa jñāt hote
haiṁ aur tab bhavya jīvoṁko mokṣamārgakā upadeś dete haiṁ
unameṁ śukladhyān dvārā śuddha daśā pragaṭ hone par bhāv-ghātikarmarūp
aśuddha paryāyeṁ utpanna nahīṁ hotīṁ vah bhāvaghātikarmakā nāś hai, tathā
usīprakār dravya-ghātikarmakā svayaṁ abhāv hotā hai, vah dravya-
ghātikarmakā nāś hai