Chha Dhala-Hindi (iso15919 transliteration). Gatha: 3: eshanA, AdAn nikShepan aur prathisthApan samiti,4: muniyoki teen gupti aur panch indriyo par vijay,5: muniyoke chhah Avashyak aur shesh sat moolgun,6: muniks shesh gun tathA rag-dweshka abhAv,7: muniyoke tap, dhram, vihar tathA swaroopAcharan chAritra,8: swaroopAcharan chAritra,9: swaroopAcharan chAritra (shuddhopayog)kA varan (Dhal 6),10: swaroopAcharan chAritra lakShan aur nirvikalp dhyAn (Dhal 6),11: swaroopAcharan chAritra aur arihat dashA (Dhal 6),12: siddhadashA (siddhaswaroop)kA varan (Dhal 6).

< Previous Page   Next Page >


Combined PDF/HTML Page 10 of 11

 

Page 157 of 192
PDF/HTML Page 181 of 216
single page version

background image
āgekī bhūmi dekhakar calanekā vikalpa uṭhe vah (1) īryā samiti
hai tathā jisaprakār candrase amr̥t jharatā hai; usīprakār munike
mukhacandrase jagatakā hit karanevāle, sarva ahitakā nāś karanevāle,
sunanemeṁ sukhakar, sarvaprakārakī śaṁkāoṁko dūr karanevāle aur
mithyātva (viparītatā yā sandeh) rūpī rogakā nāś karanevāle aise
amr̥tavacan nikalate haiṁ . isaprakār samitirūp bolanekā vikalpa
muniko uṭhatā hai vah (2) bhāṣā samiti hai .
–uparyukta bhāvārthameṁ āye hue vākyoṁko badalanese kramaśaḥ
parigrahatyāg-mahāvrat tathā īryā samiti aur bhāṣā samitikā lakṣaṇ
ho jāyegā .
praśna–saccī samiti kise kahate haiṁ ?
uttar–par jīvoṁkī rakṣāke hetu yatnācār pravr̥ttiko ajñānī
jīv samiti mānate haiṁ; kintu hiṁsāke pariṇāmoṁse to pāpabandha hotā
hai . yadi rakṣāke pariṇāmoṁse saṁvar kahoge to puṇyabandhakā kāraṇ
kyā sidgha hogā ?
tathā muni eṣaṇā samitimeṁ doṣako ṭālate haiṁ; vahān̐ rakṣākā
prayojan nahīṁ hai; isaliye rakṣāke hetu hī samiti nahīṁ hai . to phi ra
samiti kisaprakār hotī hai ? muniko kiṁcit rāg hone par
gamanādi kriyāen̐ hotī haiṁ, vahān̐ un kriyāoṁmeṁ ati āsaktike
abhāvase pramādarūp pravr̥tti nahīṁ hotī tathā dūsare jīvoṁko duḥkhī
karake apanā gamanādi prayojan siddha nahīṁ karate; isaliye unase
svayaṁ dayākā pālan hotā hai– isaprakār saccī samiti hai .
(
mokṣamārga-prakāśak (dehalī) pr̥. 335) ..2..
īryā bhāṣā eṣaṇā, puni kṣepaṇ ādān .
pratiṣṭhāpanā jutakriyā, pān̐coṁ samiti vidhān ..

Page 158 of 192
PDF/HTML Page 182 of 216
single page version

background image
eṣaṇā, ādān-nikṣepaṇ aur pratiṣṭhāpan samiti
chayālīs doṣ vinā sukul, śrāvakatanaiṁ ghar aśanako .
laiṁ tap barḥāvan hetu, nahiṁ tan-poṣate taji rasanako ..
śuci jñān saṁyam upakaraṇ, lakhikaiṁ gahaiṁ, lakhikaiṁ dharaiṁ .
nirjantu thān viloki tan-mal mūtra śleṣam pariharaiṁ ..3..
anvayārtha :[vītarāgī muni ] (sukul) uttam
kulavāle (śrāvakatanaiṁ) śrāvakake ghar aur (rasanako) chahoṁ ras
athavā ek-do rasoṁko (taji) choṛakar (tan) śarīrako (nahiṁ

Page 159 of 192
PDF/HTML Page 183 of 216
single page version

background image
poṣataiṁ) puṣṭa na karate hue–mātra (tap) tapakī (barḥāvan hetu) vr̥ddhi
karaneke hetuse [āhārake ] (chayālīs) chiyālīs (doṣ binā)
doṣoṁko dūr karake (aśanako) bhojanako (laiṁ) grahaṇ karate
haiṁ
.(śuci) pavitratāke (upakaraṇ) sādhan kamaṇḍalako, (jñān)
jñānake (upakaraṇ) sādhan śāstrako, tathā (saṁyam) saṁyamake
(upakaraṇ) sādhan pīṁchīko (lakhikaiṁ) dekhakar (gahaiṁ) grahaṇ karate
haiṁ [aur ] (lakhikaiṁ) dekhakar (dharaiṁ) rakhate haiṁ [aur ] (mūtra) peśāb
(śleṣma) śleṣma (tan-mal) śarīrake mailako (nirjantu) jīvarahit
(thān) sthān (viloki) dekhakar (pariharaiṁ) tyāgate haiṁ .
bhāvārtha :vītarāgī jain muni-sādhu uttam kulavāle
śrāvakake ghar, āhārake chiyālīs doṣoṁko ṭālakar tathā amuk
rasoṁkā tyāg karake [athavā svādakā rāg na karake ] śarīrako puṣṭa
karanekā abhiprāy na rakhakar, mātra tapakī vr̥ddhi karaneke liye
āhār grahaṇ karate haiṁ; isaliye unako (3) eṣaṇāsamiti hotī
hai . pavitratāke sādhan kamaṇḍalako, jñānake sādhan śāstrako aur
saṁyamake sādhan pīṁchīko–jīvoṁkī virādhanā bacāneke hetu– dekhabhāl
kar rakhate haiṁ tathā uṭhāte haiṁ; isaliye unako (4) ādān-nikṣepaṇ
samiti hotī hai . mal-mūtra-kaph ādi śarīrake mailako jīvarahit
āhārake doṣoṁkā viśeṣ varṇan ‘‘anagār dharmāmr̥t’’ tathā
‘‘mūlācār’’ ādi śāstroṁmeṁ dekheṁ
. un doṣoṁko ṭālaneke hetu
digambar sādhuoṁko kabhī mahīnoṁ tak bhojan na mile; tathāpi muni
kiṁcit khed nahīṁ karate; anāsakta aur nirmoh– haṭharahit sahaj
hote haiṁ
. [kāyar manuṣyoṁ–ajñāniyoṁko aisā munivrat kaṣṭadāyak
pratīt hotā hai, jñānīko vah sukhamay lagatā hai .]

Page 160 of 192
PDF/HTML Page 184 of 216
single page version

background image
sthān dekhakar tyāgate haiṁ; isaliye unako (5) vyutsarga arthāt
pratiṣṭhāpan samiti hotī hai
..3..
muniyoṁkī tīn gupti aur pān̐c indriyoṁ par vijay
samyak prakār nirodh man vac kāy, ātam dhyāvate .
tin suthir mudrā dekhi mr̥gagaṇ upal khāj khujāvate ..
ras rūp gaṁdh tathā pharas aru śabda śubh asuhāvane .
tinameṁ na rāg-virodh paṁcendriy-jayan pad pāvane ..4..
anvayārtha :[vītarāgī muni ] (man vac kāy) man-
vacan-kāyākā (samyak prakār) bhalī-bhān̐ti-barābar (nirodh) nirodh
karake, jab (ātam) apane ātmākā (dhyāvate) dhyān karate haiṁ,
tab (tin) un muniyoṁkī (suthir) suthir-śāṁt (mudrā) mudrā
(dekhi) dekhakar, unheṁ (upal) patthar samajhakar (mr̥gagaṇ) hiran
athavā caupāye prāṇiyoṁke samūh (khāj) apanī khāj-khujalīko
(khujāvate) khujāte haiṁ . [jo ] (śubh) priy aur (asuhāvane) apriy
[pān̐c indriyoṁ sambandhī ] (ras) pān̐c ras, (rūp) pān̐c varṇa, (gaṁdh)
do gaṁdh, (pha ras) āṭh prakārake sparśa, (aru) aur (śabda)

Page 161 of 192
PDF/HTML Page 185 of 216
single page version

background image
śabda–(tinameṁ) un sabameṁ (rāg-virodh) rāg yā dveṣ (na) muniko
nahīṁ hote, [isaliye ve muni ] (paṁcendriy jayan) pān̐c indriyoṁko
jītanevālā arthāt jitendriy (pad) pad (pāvane) prāpta karate haiṁ .
bhāvārtha :is gāthāmeṁ niścay guptikā tathā bhāvaliṁgī
munike aṭṭhāīs mūlaguṇoṁmeṁ pān̐c indriyoṁkī vijayake svarūpakā
varṇan karate haiṁ .
bhāvaliṁgī muni jab ugra puruṣārtha dvārā śuddhopayogarūp
pariṇamit hokar nirvikalpa rūpameṁ svarūpameṁ gupta hote haiṁ–vah niścay
gupti hai . us samay man-vacan-kāyakī kriyā svayaṁ ruk jātī hai .
unakī śāṁt aur acal mudrā dekhakar, unake śarīrako patthar
samajhakar mr̥goṁke
jhuṇḍa (paśu) khāj (khujalī) khujāte haiṁ, tathāpi
ve muni apane dhyānameṁ niścal rahate haiṁ . un bhāvaliṁgī muniyoṁko
tīn guptiyān̐ haiṁ .
praśna–gupti kise kahate haiṁ?
uttar–man-vacan-kāyākī bāhya ceṣṭā miṭānā cāhe, pāpakā
ciṁtavan na kare maun dhāraṇ kare, tathā gamanādi na kare, use ajñānī
jīv gupti mānate haiṁ . us samay manameṁ to bhakti ādi rūp anek
prakārake śubharāgādi vikalpa uṭhate haiṁ; isaliye pravr̥ttimeṁ to guptipanā
is sambandhameṁ sukumāl munikā dr̥ṣṭānta–jab ve dhyān meṁ līn the,
us samay ek siyālanī aur usake do bacce unakā ādhā pair
khā gaye the; kintu ve apane dhyānase kiṁcit calāyamān nahīṁ hue
.
(saṁyogase duḥkh hotā hī nahīṁ, śarīrādimeṁ mamatva kare to us
mamatvabhāvase hī duḥkhakā anubhav hotā hai–aisā samajhanā
.)

Page 162 of 192
PDF/HTML Page 186 of 216
single page version

background image
ho nahīṁ sakatā . (samyagdarśan-jñān aur ātmāmeṁ līnatā dvārā)
vītarāgabhāv hone par jahān̐ man-vacan-kāyākī ceṣṭā na ho vahī
gupti hai .
(mokṣamārga-prakāśak pr̥. 235) .
muni priy (anukūl) pān̐c indriyoṁke pān̐c ras, pān̐c rūp,
do gaṁdh, āṭh sparśa tathā śabdarūp pān̐c viṣayoṁmeṁ rāg nahīṁ karate
aur apriy (pratikūl) ūpar kahe hue pān̐c viṣayoṁmeṁ dveṣ nahīṁ
karate . –isaprakār (5) pān̐c indriyoṁko jītaneke kāraṇ ve
jitendriy kahalāte haiṁ
..4..
muniyoṁke chah āvaśyak aur śeṣ sāt mūlaguṇ
samatā samhāraiṁ, thuti ucāraiṁ, vandanā jinadevako .
nit karaiṁ śrutirati karaiṁ pratikram, tajaiṁ tan ahamevako ..
jinake na nhaun, na daṁtadhovan, leś ambar-āvaran .
bhūmāṁhi pichalī rayanimeṁ kachu śayan ekāsan karan ..5..
anvayārtha :[vītarāgī muni ] (nit) sadā (samatā)

Page 163 of 192
PDF/HTML Page 187 of 216
single page version

background image
sāmāyik (samhāraiṁ) samhālakar karate haiṁ, (thuti) stuti (ucāraiṁ)
bolate haiṁ . (jinadevako) jinendra bhagavānakī (vandanā) vandanā karate
haiṁ . (śrutirati) svādhyāyameṁ prem (karaiṁ) karate haiṁ, (pratikram)
pratikramaṇ (karaiṁ) karate haiṁ, (tan) śarīrakī (ahamevako) mamatāko
(tajaiṁ) choṛate haiṁ . (jinake) jin muniyoṁko (nhaun) snān aur
(daṁtadhovan) dān̐toṁko svaccha karanā (na) nahīṁ hotā, (aṁbar
āvaran) śarīr ḍhan̐kaneke liye vastra (leś) kiṁcit bhī unake (na)
nahīṁ hotā aur (pichalī rayanimeṁ) rātrike pichale bhāgameṁ (bhūmāhiṁ)
dharatī par (ekāsan) ek karavaṭ (kachu) kuch samay tak (śayan)
śayan (karan) karate haiṁ .
bhāvārtha :vītarāgī muni sadā (1) sāmāyik, (2) sacce
dev-guru-śāstrakī stuti, (3) jinendra bhagavānakī vandanā, (4)
svādhyāy, (5) pratikramaṇ, (6) kāyotsarga (śarīrake prati mamatākā
tyāg) karate haiṁ; isaliye unako chah āvaśyak hote haiṁ aur ve
muni kabhī bhī (1) snān nahīṁ karate, (2) dān̐toṁkī saphāī nahīṁ
karate, (3) śarīrako ḍhan̐kaneke liye thoṛā-sā bhī vastra nahīṁ rakhate
tathā (4) rātrike pichale bhāgameṁ ek karavaṭase bhūmi par kuch samay
śayan karate haiṁ
..5..
muniyoṁke śeṣ guṇ tathā rāg-dveṣakā abhāv
ik bār dinameṁ leṁ ahār, khaṛe alap nij-pānameṁ .
kacaloṁc karat, na ḍarat pariṣah sauṁ, lage nij dhyānameṁ ..
ari mitra, mahal masān, kañcan kān̐c, nindan thutikaran .
arghāvatāran asi-prahāranameṁ sadā samatādharan ..6..

Page 164 of 192
PDF/HTML Page 188 of 216
single page version

background image
anvayārtha :[ve vītarāgī muni ] (dinameṁ) dinameṁ (ik
bār) ek bār (khaṛe) khaṛe rahakar aur (nij-pānameṁ) apane
hāthameṁ rakhakar (alpa) thoṛā-sā (ahār) āhār (leṁ) lete haiṁ;
(kacaloṁc) keśaloṁc (karat) karate haiṁ, (nij dhyānameṁ) apane
ātmāke dhyānameṁ (lage) tatpar hokar (pariṣah sauṁ) bāīs prakārake
pariṣahoṁse (na ḍarat) nahīṁ ḍarate aur (ari mitra) śatru yā mitra,
(mahal masān) mahal yā smaśān, (kaṁcan kān̐c) sonā yā kān̐c
(nindan thuti karan) nindā yā stuti karanevāle, (arghāvatāran)
pūjā karanevāle aur (asi-prahāran) talavārase prahār karanevāle
un sabameṁ (sadā) sadā (samatā) samatābhāv (dharan) dhāraṇ karate
haiṁ .

Page 165 of 192
PDF/HTML Page 189 of 216
single page version

background image
bhāvārtha :[ve vītarāgī muni ] (5) dinameṁ ekabār
(6) khaṛe-khaṛe apane hāthameṁ rakhakar thoṛā āhār lete haiṁ;
(7) keśakā loṁc karate haiṁ; ātmadhyānameṁ magna rahakar pariṣahoṁse
nahīṁ ḍarate arthāt bāīs prakārake pariṣahoṁ par vijay prāpta karate
haiṁ tathā śatru-mitra, mahal-smaśān, suvarṇa-kān̐c, nindak aur
stuti karanevāle, pūjā-bhakti karanevāle yā talavār ādise prahār
karanevāle in sabameṁ samabhāv (rāg-dveṣakā abhāv) rakhate haiṁ arthāt
kisī par rāg-dveṣ nahīṁ karate .
praśna :–saccā pariṣah-jay kise kahate haiṁ?
uttar :–kṣudhā, tr̥ṣā, śīt, uṣṇa, ḍān̐s-macchar, caryā,
śayyā, vadh, rog, tr̥ṇasparśa, mal, nagnatā, arati, strī, niṣadyā,
ākroś, yācanā, satkār-puraskār alābh, adarśan, prajñā aur
ajñān–ye bāīs prakārake pariṣah haiṁ . bhāvaliṁgī muniko pratisamay
tīn kaṣāyakā (anantānubandhī ādikā) abhāv honese svarūpameṁ
sāvadhānīke kāraṇ jitane aṁśameṁ rāg-dveṣakī utpatti nahīṁ hotī,
utane aṁśameṁ unakā nirantar pariṣah-jay hotā hai . kṣudhādik lagane
par usake nāśakā upāy na karanā use (ajñānī jīv) pariṣah-
sahan karate haiṁ . vahān̐ upāy to nahīṁ kiyā; kintu aṁtaraṁgameṁ kṣudhādi
aniṣṭa sāmagrī milanese duḥkhī huā tathā rati ādikā kāraṇ
milanese sukhī huā–kintu ve to duḥkh-sukharūp pariṇām haiṁ aur
vahī ārta-raudradhyān hai; aise bhāvoṁse saṁvar kisaprakār ho sakatā
hai ?
praśna :–to phi ra pariṣahajay kisaprakār hotā hai ?
uttar :–tattvajñānake abhyāsase koī padārtha iṣṭa-aniṣṭa

Page 166 of 192
PDF/HTML Page 190 of 216
single page version

background image
bhāsit na ho; duḥkhake kāraṇ milanese duḥkhī na ho tathā sukhake
kāraṇ milanese sukhī na ho; kintu jñeyarūpase usakā jñātā hī
rahe –vahī saccā pariṣahajay hai . (mokṣamārgaprakāśak pr̥. 336)
..6..
muniyoṁke tap, dharma, vihār tathā svarūpācaraṇacāritra
tap tapaiṁ dvādaś, dharaiṁ vr̥ṣ daś, ratanatray sevaiṁ sadā .
muni sāthameṁ vā ek vicaraiṁ, cahaiṁ nahiṁ bhavasukh kadā ..
yoṁ hai sakalasaṁyam carit, suniye svarūpācaran ab .
jis hot pragaṭai āpanī nidhi, miṭai parakī pravr̥tti sab ..7..
anvayārtha :[ve vītarāgī muni sadā ] (dvādaś) bārah
prakārake (tap tapaiṁ) tap karate haiṁ; (daś) das prakārake (vr̥ṣ)
dharmako (dharaiṁ) dhāraṇ karate haiṁ aur (ratanatray) samyagdarśan,
samyagjñān tathā samyakcāritrakā (sadā) sadā (sevaiṁ) sevan karate
haiṁ . (muni sāthameṁ) muniyoṁke saṁghameṁ (vā) athavā (ek) akele
(vicaraiṁ) vicarate haiṁ aur (kadā) kisī bhī samay (bhavasukh)
sāṁsārik sukhoṁkī (nahiṁ cahaiṁ) icchā nahīṁ karate . (yoṁ) isaprakār
(sakal saṁyam carit) sakal saṁyam cāritra (hai) hai; (ab) ab
(svarūpācaraṇ) svarūpācaraṇ cāritra suno . (jis) jo
svarūpācaraṇ cāritra [svarūpameṁ ramaṇatārūp cāritra ] (hot) pragaṭ
honese (āpanī) apane ātmākī (nidhi) jñānādik sampatti
(pragaṭai) pragaṭ hotī hai tathā (parakī) paravastuoṁkī orakī (sab)
sarva prakārakī (pravr̥tti) pravr̥tti (miṭai) miṭ jātī hai .
bhāvārtha :(1) bhāvaliṁgī munikā śuddhātmasvarūpameṁ līn
rahakar pratapanā-pratāpavanta vartanā so tap hai tathā haṭharahit bārah

Page 167 of 192
PDF/HTML Page 191 of 216
single page version

background image
prakārake tapake śubh vikalpa hote haiṁ–vah vyavahār tap hai .
vītarāgabhāvarūp uttamakṣamādi pariṇām so dharma hai . bhāvaliṁgī
muniko uparyuktānusār tap aur dharmakā ācaraṇ hotā hai; ve
muniyoṁke saṁghameṁ athavā akele vihār karate haiṁ; kisī bhī samay
sāṁsārik sukhakī icchā nahīṁ karate . –is prakār sakalacāritrakā
svarūp kahā .
(2) ajñānī jīv anaśanādi tapase nirjarā mānate haiṁ; kintu
mātra bāhya tap karanese to nirjarā hotī nahīṁ hai . śuddhopayog
nirjarākā kāraṇ hai, isaliye upacārase tapako bhī nirjarākā
kāraṇ kahā hai . yadi bāhya duḥkh sahan karanā hī nirjarākā kāraṇ
ho, tab to paśu ādi bhī kṣudhā-tr̥ṣā sahan karate haiṁ .
praśna :–ve to parādhīnatāpūrvak sahan karate haiṁ . jo
svādhīnarūpase dharmabuddhipūrvak upavāsādi tap kare use to nirjarā
hotī hai nā ?
uttar :– dharmabuddhise bāhya upavāsādi kare to vahān̐ upayog
to aśubh, śubh yā śuddharūp–jisaprakār jīv pariṇame–pariṇamit
hogā; upavāsake pramāṇameṁ yadi nirjarā ho to nirjarākā mukhya
kāraṇ upavāsādi siddha hoṁ; kintu aisā to ho nahīṁ sakatā;
kyoṁki pariṇām duṣṭa hone par upavāsādi karanese bhī, nirjarā kaise
sambhav ho sakatī hai? yahān̐ yadi aisā kahoge ki–jaise aśubh, śubh
yā śuddharūp upayog pariṇamit ho, tadanusār bandha-nirjarā haiṁ, to
upavāsādi tap nirjarākā mukhya kāraṇ kahān̐ rahā ?–vahān̐ aśubh
aur śubh pariṇām to bandhake kāraṇ siddha hue tathā śuddha pariṇām
nirjarākā kāraṇ siddha huā .

Page 168 of 192
PDF/HTML Page 192 of 216
single page version

background image
praśna :–yadi aisā hai to, anaśanādiko tapakī saṁjñā kis
prakār kahī gaī ?
uttar :–unheṁ bāhya-tap kahā hai; bāhyakā artha yah hai
ki–bāhyameṁ dūsaroṁko dikhāī de ki yah tapasvī hai; kintu svayaṁ
to jaise aṁtaraṁg-pariṇām hoṁge, vaisā hī phal prāpta karegā .
(3) tathā antaraṁg tapoṁmeṁ bhī prāyaścit, vinay, vaiyāvr̥tya,
svādhyāy, tyāg aur dhyānarūp kriyāmeṁ bāhya pravartan hai, vah to
bāhya-tap jaisā hī jānanā; jaisī bāhya-kriyā hai; usīprakār yah
bhī bāhya-kriyā hai; isaliye prāyaścit ādi bāhya-sādhan bhī
antaraṁg tap nahīṁ haiṁ .
parantu aisā bāhya pravartan hone par jo antaraṁg pariṇāmoṁkī
śuddhatā ho, usakā nām antaraṁg tap jānanā; aur vahān̐ to nirjarā
hī hai, vahān̐ bandha nahīṁ hotā tathā us śuddhatākā alpāṁś bhī rahe
to jitanī śuddhatā huī usase to nirjarā hai, tathā jitanā śubhabhāv
hai unase bandha hai . isaprakār anaśanādi kriyāko upacārase
tapasaṁjñā dī gaī hai– aisā jānanā aur isaliye use vyavahāratap
kahā hai . vyavahār aur upacārakā ek hī artha hai .
adhik kyā kaheṁ ? itanā samajh lenā ki –niścayadharma to
vītarāgabhāv hai tathā anya anek prakārake bhed nimittakī apekṣāse
upacārase kahe haiṁ; unheṁ vyavahāramātra dharmasaṁjñā jānanā . is
rahasyako (ajñānī) nahīṁ jānatā; isaliye use nirjarākā-tapakā-
bhī saccā śraddhān nahīṁ hai .
(mokṣamārgaprakāśak pr̥ṣṭha 233, ṭoḍaramal smārak
granthamālāse prakāśit)

Page 169 of 192
PDF/HTML Page 193 of 216
single page version

background image
praśna :–krodhādikā tyāg aur uttam kṣamādi dharma kab hotā
hai ?
uttar :–bandhādike bhaye athavā svarga-mokṣakī icchāse
(ajñānī jīv) krodhādik nahīṁ karatā; kintu vahān̐ krodh-mānādi
karanekā abhiprāy to gayā nahīṁ hai . jisaprakār koī rājādike
bhayase athavā baṛappan-pratiṣṭhāke lobhase parastrīsevan nahīṁ karatā to
use tyāgī nahīṁ kahā jā sakatā; usīprakār yah bhī krodhādikā
tyāgī nahīṁ hai . to phi ra kis prakār tyāgī hotā hai ?–ki padārtha
iṣṭa-aniṣṭa bhāsit hone par krodhādi hote haiṁ; kintu jab tattvajñānake
abhyāsase koī iṣṭa-aniṣṭa bhāsit na ho, tab svayaṁ krodhādikakī
utpatti nahīṁ hotī aur tabhī sacce kṣamādi dharma hote haiṁ .
(mokṣamārgaprakāśak pr̥ṣṭha 229 ṭoḍaramal smārak
granthamālāse prakāśit)
(4) ab, āṭhavīṁ gāthāmeṁ svarūpācaraṇacāritrakā varṇan
kareṁge, use suno–ki jisake pragaṭ honese ātmākī anantajñān,
anantadarśan, anantasukh aur anantavīrya ādi śaktiyoṁkā pūrṇa
vikās hotā hai aur parapadārthake orakī sarvaprakārakī pravr̥tti dūr
hotī hai–vah svarūpācaraṇacāritra hai
..7..
svarūpācaraṇacāritra (śuddhopayog)kā varṇan
jin param painī subudhi chainī, ḍāri antar bhediyā .
varaṇādi aru rāgāditaiṁ nij bhāvako nyārā kiyā ..
nijamāṁhi nijake hetu nijakar, āpako āpai gahyo .
guṇ-guṇī, jñātā-jñān-jñey, man̐jhār kachu bhed na rahyo ..8..

Page 170 of 192
PDF/HTML Page 194 of 216
single page version

background image
anvayārtha :(jin) jo vītarāgī munirāj (param)
atyaṁt (painī) tīkṣṇa (subudhi) samyagjñān arthāt bhedavijñānarūpī
(chainī) chainī
(ḍāri) paṭakakar (antar) antaraṁgameṁ (bhediyā) bhed
karake (nijabhāvako) ātmāke vāstavik svarūpako (varaṇādi)
varṇa, ras, gaṁdh, tathā sparśarūp dravyakarmase (aru) aur (rāgāditaiṁ)
rāg-dveṣādirūp bhāvakarmase (nyārā kiyā) bhinna karake (nijamāṁhiṁ)
apane ātmāmeṁ (nijake hetu) apane liye (nijakar) apane dvārā
(āpako) ātmāko (āpai) svayaṁ apanese (gahyo) grahaṇ karate haiṁ,
tab (guṇ) guṇ, (guṇī) guṇī, (jñātā) jñātā, (jñey) jñānakā
viṣay aur (jñān man̐jhār) jñānameṁ–ātmāmeṁ (kachu bhed na rahyo)
kiṁcitmātra bhed [vikalpa ] nahīṁ rahatā .
bhāvārtha :jab svarūpācaraṇacāritrakā ācaraṇ karate
samay vītarāgī muni–jisaprakār koī puruṣ tīkṣṇa chainī dvārā
patthar ādike do bhāg pr̥thak-pr̥thak kar detā hai;
jisaprakār chainī loheko kāṭakar do ṭukaṛe kar detī hai;
usīprakār śuddhopayog karmoṁko kāṭatā hai aur ātmāse un
karmoṁko pr̥thak kar detā hai
.

Page 171 of 192
PDF/HTML Page 195 of 216
single page version

background image
usīprakār–apane antaraṁgameṁ bhedavijñānarūpī chainī dvārā apane
ātmāke svarūpako dravyakarmase tathā śarīrādik nokarmase aur rāg-
dveṣādirūp bhāvakarmoṁse bhinna karake apane ātmāmeṁ, ātmāke liye,
ātmāko svayaṁ jānate haiṁ, tab unake svānubhavameṁ guṇ, guṇī tathā
jñātā, jñān aur jñey–aise koī bhed nahīṁ rahate
..8..
svarūpācaraṇacāritra (śuddhopayog)kā varṇan
jahan̐ dhyān-dhyātā dhyeyako na vikalpa, vac-bhed na jahān̐ .
cidbhāv karma, cideś karatā, cetanā kiriyā tahān̐ ..
tīnoṁ abhinna akhinna śudh-upayogakī niścal daśā .
pragaṭī jahān̐ dr̥g-jñān-vrat ye, tīnadhā ekai lasā ..9..
anvayārtha :(jahan̐) jis svarūpācaraṇacāritrameṁ
(dhyān) dhyān, (dhyātā) dhyātā aur (dhyeyako) dhyey –in tīnoṁke
(vikalpa) bhed (na) nahīṁ hote tathā (jahān̐) jahān̐ (vac) vacanakā
(bhed na) vikalpa nahīṁ hotā, (tahān̐) vahān̐ to (cidbhāv) ātmākā
svabhāv hī (karma) karma, (cideś) ātmā hī (karatā) kartā,

Page 172 of 192
PDF/HTML Page 196 of 216
single page version

background image
(cetanā) caitanyasvarūp ātmā hī (kiriyā) kriyā hotā hai– arthāt
kartā, karma aur kriyā–ye tīnoṁ (abhinna) bhedarahit-ek, (akhinna)
akhaṇḍa [bādhārahit ] ho jāte haiṁ aur (śudh upayogakī) śuddha
upayogakī (niścal) niścal (daśā) paryāy (pragaṭī) pragaṭ hotī hai;
(jahān̐) jisameṁ (dr̥g-jñān-vrat) samyagdarśan, samyagjñān aur
samyakcāritra (ye tīnadhā) yah tīnoṁ (ekai) ekarūp-abhedarūpase
(lasā) śobhāyamān hote haiṁ .
bhāvārtha :vītarāgī munirāj svarūpācaraṇake samay jab
ātmadhyānameṁ līn ho jāte haiṁ, tab dhyān, dhyātā aur dhyey–aise
bhed nahīṁ rahate; vacanakā vikalpa nahīṁ hotā; vahān̐ (ātmadhyānameṁ)
to ātmā hī
karma, ātmā hī kartā aur ātmākā bhāv vah kriyā
hotī hai arthāt kartā-karma aur kriyā–ye tīnoṁ bilakul akhaṇḍa,
abhinna ho jāte haiṁ aur śuddhopayogakī acal daśā pragaṭ hotī hai,
jisameṁ samyagdarśan, samyagjñān aur samyakcāritra ek sāth-
ekarūp hokar prakāśamān hote haiṁ
..9..
svarūpācaraṇacāritrakā lakṣaṇ aur nirvikalpa dhyān
paramāṇnaynikṣepakau na udyot anubhavameṁ dikhai .
dr̥g-jñān-sukh-balamay sadā, nahiṁ ān bhāv ju mo vikhai ..
maiṁ sādhya sādhak maiṁ abādhak, karma aru tasu phalanitaiṁ .
cit piṁḍ caṁḍ akhaṁḍ suguṇakaraṁḍ cyut puni kalanitaiṁ ..10..
anvayārtha :[us svarūpācaraṇacāritrake samay
karma = karttā dvārā huā kārya; karttā = svataṁtrarūpase kare so karttā;
kriyā = karttā dvārā honevālī pravr̥tti
.

Page 173 of 192
PDF/HTML Page 197 of 216
single page version

background image
muniyoṁke ] (anubhavameṁ) ātmānubhavameṁ (paramāṇ) pramāṇ, (nay) nay
aur (nikṣepako) nikṣepakā vikalpa (udyot) pragaṭ (na dikhai)
dikhāī nahīṁ detā, [parantu aisā vicār hotā hai ki– ] (maiṁ) maiṁ
(sadā) sadā (dr̥g-jñān-sukh-balamay) anantadarśan-anantajñān-
anantasukh aur anantavīryamay hūn̐ . (mo vikhai) mere svarūpameṁ (ān)
anya rāg-dveṣādi (bhāv) bhāv (nahiṁ) nahīṁ haiṁ, (maiṁ) maiṁ (sādhya)
sādhya, (sādhak) sādhak tathā (karma) karma (aru) aur (tasu)
usake (phalanitaiṁ) phaloṁke (abādhak) vikalparahit (cit piṁḍ)
jñān-darśan-cetanāsvarūp (caṇḍa) nirmal tathā aiśvaryavān (akhaṁḍ)
akhaṁḍ (suguṇ karaṁḍ) suguṇoṁkā bhaṁḍār (puni) aur (kalanitaiṁ)
aśuddhatāse (cyut) rahit hūn̐ .
bhāvārtha :is svarūpācaraṇacāritrake samay muniyoṁke
ātmānubhavameṁ pramāṇ, nay aur nikṣepakā vikalpa to nahīṁ uṭhatā;
kintu guṇ-guṇīkā bhed bhī nahīṁ hotā–aisā dhyān hotā hai . pratham
aisā dhyān hotā hai ki maiṁ anantadarśan-anantajñān-anantasukh aur
anantavīryarūp hūn̐, mujhameṁ koī rāgādik bhāv nahīṁ haiṁ; maiṁ hī sādhya

Page 174 of 192
PDF/HTML Page 198 of 216
single page version

background image
hūn̐, maiṁ hī sādhak hūn̐ aur karma tathā karmaphalase pr̥thak hūn̐ . maiṁ jñān-
darśan-cetanāsvarūp nirmal aiśvaryavān tathā akhaṇḍa, sahaj śuddha
guṇoṁkā bhaṇḍār aur puṇya-pāpase rahit hūn̐ .
tātparya yah hai ki sarvaprakārake vikalpoṁse rahit nirvikalpa
ātmasthiratāko svarūpācaraṇacāritra kahate haiṁ ..10..
svarūpācaraṇacāritra aur arihantadaśā
yoṁ cintya nijameṁ thir bhaye, tin akath jo ānaṁd lahyo .
so indra nāg narendra vā ahamindrakaiṁ nāhīṁ kahyo ..
tab hī śukla dhyānāgni kari, caughāti vidhi-kānan dahyo .
sab lakhyo kevalajñān kari, bhavilokako śivamag kahyo ..11..
anvayārtha :[svarūpācaraṇacāritrameṁ ] (yoṁ) is prakār
(cintya) ciṁtavan karake (nijameṁ) ātmasvarūpameṁ (thir bhaye) līn
hone par (tin) un muniyoṁko (jo) jo (akath) kahā na jā
sake aisā
vacanase pār–(ānanda) ānanda (lahyo) hotā hai (so)
vah ānanda (indra) indrako, (nāg) nāgendrako, (narendra)

Page 175 of 192
PDF/HTML Page 199 of 216
single page version

background image
cakravartīko (vā ahamindrako) yā ahamindrako (nahīṁ kahyo) kahanemeṁ
nahīṁ āyā–nahīṁ hotā . (tab hī) vah svarūpācaraṇacāritra pragaṭ
honeke paścāt jab (śukla dhyānāgni kari) śukladhyānarūpī agni
dvārā (caughāti vidhi kānan) cār ghātikarmoṁrūpī van (dahyo) jal
jātā hai aur (kevalajñānakari) kevalajñānase (sab) tīnakāl aur
tīnalokameṁ honevāle samasta padārthoṁke sarvaguṇ tathā paryāyoṁko
(lakhyo) pratyakṣa jān lete haiṁ, tab (bhavilokako) bhavya jīvoṁko
(śivamag) mokṣamārga (kahyo) batalāte haiṁ .
bhāvārtha :is svarūpācaraṇacāritrake samay munirāj jab
uparyuktānusār ciṁtavan-vicār karake ātmāmeṁ līn ho jāte haiṁ,
tab unheṁ jo ānanda hotā hai, vaisā ānanda indra, nāgendra, narendra
(cakravartī) yā ahamindra (kalpātīt dev)ko bhī nahīṁ hotā . yah
svarūpācaraṇacāritra pragaṭ honeke paścāt svadravyameṁ ugra

Page 176 of 192
PDF/HTML Page 200 of 216
single page version

background image
ekāgratāse–śukladhyānarūp agni dvārā–cār ghātikarmoṁkā nāś
hotā hai aur arihanta daśā tathā kevalajñānakī prāpti hotī hai,
jisameṁ tīn kāl aur tīn lokake samasta padārtha spaṣṭa jñāt hote
haiṁ aur tab bhavya jīvoṁko mokṣamārgakā upadeś dete haiṁ
..11..
siddhadaśākā (siddhasvarūp)kā varṇan
puni ghāti śeṣ aghāti vidhi, chinamāṁhiṁ aṣṭam bhū vasaiṁ .
vasu karma vinasaiṁ suguṇ vasu, samyaktva ādik sab lasaiṁ ..
saṁsār khār apār pārāvār tari tīrahiṁ gaye .
avikār akal arūp śuci, cidrūp avināśī bhaye ..12..
ghātikarma do prakārake haiṁ–dravya-ghātikarma aur bhāv-ghātikarma .
unameṁ śukladhyān dvārā śuddha daśā pragaṭ hone par bhāv-ghātikarmarūp
aśuddha paryāyeṁ utpanna nahīṁ hotīṁ vah bhāvaghātikarmakā nāś hai, tathā
usīprakār dravya-ghātikarmakā svayaṁ abhāv hotā hai, vah dravya-
ghātikarmakā nāś hai
.
anvayārtha :(puni) kevalajñān prāpta karaneke paścāt