Page 137 of 192
PDF/HTML Page 161 of 216
single page version
(bhelā) ekarūp (nahiṁ) nahīṁ haiṁ, (bhinna-bhinna) pr̥thak-pr̥thak haiṁ, (to)
to phi ra (pragaṭ) jo bāhyameṁ pragaṭarūpase (jude) pr̥thak dikhāī dete
haiṁ aise (dhan) lakṣmī, (dhāmā) makān, (sut) putra aur (rāmā) strī
ādi (mili) milakar (ik) ek (kyoṁ) kaise (hvai) ho sakate
haiṁ?
bilakul bhinna-bhinna haiṁ; usīprakār yah jīv aur śarīr bhī mile
hue-ekākār dikhāī dete haiṁ tathāpi ve donoṁ apane-apane
svarūpādikī apekṣāse (svadravya-kṣetra-kāl-bhāvase) bilakul
pr̥thak-pr̥thak haiṁ, to phi ra pragaṭarūpase bhinna dikhāī denevāle aise
moṭaragāṛī, dhan, makān, bāg, putra-putrī, strī ādi apane sāth
kaise ekamek ho sakate haiṁ ? arthāt strī-putrādi koī bhī paravastu
apanī nahīṁ hai–isaprakār sarva padārthoṁko apanese bhinna jānakar
Page 138 of 192
PDF/HTML Page 162 of 216
single page version
‘‘anyatva bhāvanā’’ hai
(vasāditaiṁ) carabī ādise (mailī) apavitra hai aur jisameṁ
(ghinakārī) ghr̥ṇā-glāni utpanna karanevāle (nav dvār) nau daravāje
(bahaiṁ) bahate haiṁ, (as) aise (deh) śarīrameṁ (yārī) prem-rāg
(kimi) kaise (karai) kiyā jā sakatā hai?
hai tathā nau dvāroṁse mail bāhar nikalatā hai, aise śarīrake prati moh-
rāg kaise kiyā jā sakatā hai ? yah śarīr ūparase to makkhīke
paṁkh samān patalī camaṛīmeṁ marḥā huā hai; isaliye bāharase sundar
Page 139 of 192
PDF/HTML Page 163 of 216
single page version
to usameṁ apavitra vastuen̐ bharī haiṁ; isaliye usameṁ mamatva, ahaṁkār
yā rāg karanā vyartha hai .
karānā hai; kintu śarīrake prati dveṣabhāv utpanna karānekā āśay
nahīṁ . śarīr to usake apane svabhāvase hī aśucimay hai aur yah
bhagavān ātmā nijasvabhāvase hī śuddha evaṁ sadā śucimay pavitra
caitanya padārtha hai; isaliye samyagdr̥ṣṭi jīv apane śuddha ātmākī
sanmukhatā dvārā apanī paryāyameṁ śucitākī (pavitratākī) vr̥ddhi karatā
hai, yah ‘‘aśuci bhāvanā’’ hai
āsrav (hvai) hotā hai aur (āsrav) vah āsrav (ghanere) atyanta
Page 140 of 192
PDF/HTML Page 164 of 216
single page version
use (niravere) dūr kareṁ.
karmayogya rajakaṇoṁkā svayaṁ-svataḥ ānā (ātmāke sāth ek kṣetrameṁ
āgaman honā) so dravya-āsrav hai . [usameṁ jīvakī aśuddha paryāyeṁ
nimittamātra haiṁ . ]
us samay navīn karmayogya rajakaṇoṁkā svayaṁ-svataḥ ānā
(ātmāke sāth ek kṣetrameṁ āgaman honā) so dravyapuṇya hai . usameṁ
jīvakī aśuddhaparyāy nimittamātra hai .
so dravyapāp hai. [usameṁ jīvakī aśuddha paryāyeṁ nimitta mātra haiṁ . ]
puṇya-pāp to paravastu haiṁ, ve kahīṁ ātmākā hit-ahit nahīṁ kar
sakate–aisā yathārtha nirṇay pratyek jñānī jīvako hotā hai aur
isaprakār vicār karake samyagdr̥ṣṭi jīv svadravyake avalambanake
balase jitane aṁśameṁ āsravabhāvako dūr karatā hai, utane aṁśameṁ
use vītarāgatākī vr̥ddhi hotī hai–use ‘‘āsrav bhāvanā’’ kahate
haiṁ
Page 141 of 192
PDF/HTML Page 165 of 216
single page version
ātmāke (anubhav) anubhavameṁ [śuddha upayogameṁ ] (cit) jñānako
(dīnā) lagāyā hai (tinahī) unhoṁne hī (āvat) āte hue (vidhi)
karmoṁko (roke) rokā hai aur (saṁvar lahi) saṁvar prāpta karake
(sukh) sukhakā (avaloke) sākṣātkār kiyā hai .
donoṁ bandhake kāraṇ haiṁ–aisā samyagdr̥ṣṭi jīv pahalese hī jānatā
hai . yadyapi sādhakako nicalī bhūmikāmeṁ śuddhatāke sāth alpa
śubhāśubhabhāv hote haiṁ; kintu vah donoṁko bandhakā kāraṇ mānatā hai;
isaliye samyagdr̥ṣṭi jīv svadravyake ālamban dvārā jitane aṁśameṁ
śuddhatā karatā hai, utane aṁśameṁ use saṁvar hotā hai aur vah kramaśaḥ
śuddhatāmeṁ vr̥ddhi karate hue pūrṇa śuddhatā arthāt saṁvar prāpta karatā hai .
yah ‘‘saṁvar bhāvanā’’ hai
Page 142 of 192
PDF/HTML Page 166 of 216
single page version
usase (nij kāj) jīvakā dharmarūpī kārya (na saranā) nahīṁ hotā;
kintu (jo) [nirjarā ] (tap kari) ātmāke śuddha pratapan dvārā
(karma) karmoṁkā (khipāvai) nāś karatī hai [vah avipāk athavā
sakām nirjarā hai . ] (soī) vah (śivasukh) mokṣakā sukh
(darasāvai) dikhalātī hai .
kāraṇ nahīṁ hotā. parantu samyagdarśan-jñān-cāritra dvārā arthāt
ātmāke śuddha pratapan dvārā jo karma khir jāte haiṁ, vah avipāk
athavā sakām nirjarā kahalātī hai . tadanusār śuddhikī vr̥ddhi hote-
hote sampūrṇa nirjarā hotī hai, tab jīv śivasukh arthāt sukhakī
Page 143 of 192
PDF/HTML Page 167 of 216
single page version
svadravyake ālamban dvārā jo śuddhikī vr̥ddhi karatā hai, yah ‘‘nirjarā
bhāvanā’’ hai
koī (na harai) nāś nahīṁ kar sakatā; [aur yah lok ]
(ṣaḍdravyamayī) chah prakārake dravyasvarūp hai–chah dravyoṁse paripūrṇa hai
(so) aise (lokamāṁhi) lokameṁ (bin samatā) vītarāgī samatā binā
(nit) sadaiv (bhramatā) bhaṭakatā huā (jīv) jīv (dukh sahai)
duḥkh sahan karatā hai .
mahādev ādi kisīse yah naṣṭa nahīṁ hotā; kintu yah chah dravyamay
Page 144 of 192
PDF/HTML Page 168 of 216
single page version
sthit rahakar nirantar apanī naī-naī paryāyoṁ arthāt avasthāoṁse
utpād-vyayarūp pariṇaman karate rahate haiṁ . ek dravyameṁ dūsare
dravyakā adhikār nahīṁ hai . yah chah dravyasvarūp lok vah merā
svarūp nahīṁ hai, vah mujhase trikāl bhinna hai, maiṁ usase bhinna hūn̐;
merā śāśvat caitanya-lok hī merā svarūp hai –aisā dharmī jīv
vicār karatā hai aur svonmukhatā dvārā viṣamatā miṭākar,
sāmyabhāv-vītarāgatā barḥānekā abhyās karatā hai, yah ‘‘lok
bhāvanā’’ hai
kiye; tathāpi (samyagjñān) samyagjñān (na lādhau) prāpta na huā;
(durlabh) aise durlabh samyagjñānako (muni) munirājoṁne (nijameṁ)
apane ātmāmeṁ (sādhau) dhāraṇ kiyā hai .
Page 145 of 192
PDF/HTML Page 169 of 216
single page version
usane ek bār bhī samyagjñān prāpta nahīṁ kiyā; kyoṁki samyagjñān
prāpta karanā vah apūrva hai; use to svonmukhatāke ananta puruṣārtha
dvārā hī prāpta kiyā jā sakatā hai aur aisā hone par viparīt
abhiprāy ādi doṣoṁkā abhāv hotā hai .
cāroṁ gatike laukik pad anantabār prāpta kiye haiṁ; kintu nij
ātmākā yathārtha svarūp svānubhav dvārā pratyakṣa karake use kabhī
nahīṁ samajhā, isaliye usakī prāpti apūrva hai .
svasanmukhatāpūrvak aisā ciṁtavan karatā hai aur apanī bodhi aur
śuddhikī vr̥ddhikā bārambār abhyās karatā hai, yah ‘‘bodhidurlabh
bhāvanā’’ hai
Page 146 of 192
PDF/HTML Page 170 of 216
single page version
jñān-cāritrarūp ratnatray ādik (bhāv) bhāv haiṁ, (so) vah (dharma)
dharma kahalātā hai . (jabai) jab (jiy) jīv (dhārai) use dhāraṇ
karatā hai (tab hī) tabhī vah (acal sukh) acal sukh-mokṣa
(nihārai) dekhatā hai–prāpta karatā hai .
(ratnatray) hī sārarūp dharma hai . vyavahār ratnatray vah dharma nahīṁ
hai–aisā batalāneke liye yahān̐ gāthāmeṁ ‘‘sāre’’ śabdakā prayog kiyā
hai . jab jīv niścay ratnatrayasvarūp dharmako svāśray dvārā pragaṭ
karatā hai, tabhī vah sthir, akṣayasukh (mokṣa) prāpta karatā hai .
isaprakār ciṁtavan karake samyagdr̥ṣṭi jīv svonmukhatā dvārā śucikī
vr̥ddhi bārambār karatā hai . yah ‘‘dharma bhāvanā’’ hai
(tinakī) un muniyoṁkī (karatūti) kriyāen̐ (ucariye) kahī jātī
haiṁ, (bhavi prānī) he bhavya jīvoṁ ! (tāko) use (suniye) suno aur
(apanī) apane ātmāke (anubhūti) anubhavako (pichānī)
pahicāno .
Page 147 of 192
PDF/HTML Page 171 of 216
single page version
muniyoṁke sakalacāritrakā varṇan kiyā jātā hai . he bhavyoṁ ! un
munivaroṁkā cāritra suno aur apane ātmākā anubhav karo
yah bārah prakārakī bhāvanāen̐ bhānese vītarāgatākī vr̥ddhi hotī hai .
in bārah bhāvanāoṁkā ciṁtavan mukhyarūpase to vītarāgī digambar
jain munirājako hī hotā hai tathā gauṇarūpase samyagdr̥ṣṭiko bhī hotā
hai . jisaprakār pavanake laganese agni bhabhak uṭhatī hai; usīprakār
antaraṁg pariṇāmoṁkī śuddhatā sahit in bhāvanāoṁkā ciṁtavan
karanese samatābhāv pragaṭ hotā hai aur usase mokṣasukh pragaṭ hotā
hai . svonmukhatāpūrvak in bhāvanāoṁse saṁsār, śarīr aur bhogoṁke
prati viśeṣ upekṣā hotī hai aur ātmāke pariṇāmoṁkī nirmalatā
barḥatī hai .
karanā cāhiye .
kyoṁki yah to jisaprakār pahale kisīko mitra mānatā thā, tab
usake prati rāg thā aur phi ra usake avaguṇ dekhakar usake prati
udāsīn ho gayā . usīprakār pahale śarīrādise rāg thā, kintu
Page 148 of 192
PDF/HTML Page 172 of 216
single page version
aisī udāsīnatā to dveṣarūp hai . kintu apane tathā śarīrādike
yathāvat svarūpako jānakar, bhramakā nivāraṇ karake, unheṁ bhalā
jānakar rāg na karanā tathā burā jānakar dveṣ na karanā–aisī
yathārtha udāsīnatāke hetu anityatā ādikā yathārtha ciṁtavan karanā
hī saccī anuprekṣā hai .
aur dharma–ye bārah haiṁ .
yog :–dravya aur bhāv .
parivartan :–pān̐c prakār haiṁ– dravya, kṣetra, kāl, bhav aur bhāv .
maladvār :–do kān, do ān̐kheṁ, do nāsikā chidra, ek mun̐h tathā
kudhātu :–pīv, lahū, vīrya, mal, carabī, mān̐s aur hī ādi .
Page 149 of 192
PDF/HTML Page 173 of 216
single page version
utpanna karanā .
āṭh siddhi (aiśvarya) vāle hote haiṁ; unake manuṣya samān
ākāravālā sapta kudhātu rahit sundar śarīr hotā hai .
samyagdarśan-jñān-cāritra . )
Page 150 of 192
PDF/HTML Page 174 of 216
single page version
āsrav haiṁ, bandhanake kāraṇ haiṁ .
muni (sādhu parameṣṭhī) :–samasta vyāpārase vimukta, cār prakārakī
hote haiṁ . samasta bhāvaliṁgī muniyoṁko nagna digambaradaśā
tathā sādhuke 28 mūlaguṇ hote haiṁ .
nimittarūp jīvakī śaktiko bhāvayog kahate haiṁ .
adantadhovan, khaṛe-khaṛe āhār, dinameṁ ek bār āhār-
jal tathā nagnatā ādikā pālan–so vyavahārase sakalavrat
hai aur ratnatrayakī ekatārūp ātmasvabhāvameṁ sthir honā so
niścayase sakalavrat hai .
Page 151 of 192
PDF/HTML Page 175 of 216
single page version
sakalavratī haiṁ .
hai; itanā in donoṁmeṁ antar hai .
dharmabhāvanā, niścayadharma, bodhidurlabhabhāvanā, lokabhāvanā,
saṁvarabhāvanā, sakāmanirjarā, savipākanirjarā ādike lakṣaṇ
samajhāo .
aur anyatvabhāvanāmeṁ antar batalāo .
Page 152 of 192
PDF/HTML Page 176 of 216
single page version
sāṁsārik sukhoṁkī asāratā ādike kāraṇ batalāo .
nirarthakatā, bārah bhāvanāoṁke ciṁtavanase lābh, maṁtrādikī
sārthakatā aur nirarthakatā . vairāgyakī vr̥ddhikā upāy,
indradhanuṣya tathā bijalīkā dr̥ṣṭānta kyā samajhāte haiṁ? lokakā
kartā-hartā mānanese hāni, samatā na rakhanese hāni, sāṁsārik
sukhakā pariṇām aur mokṣa-sukhakī prāptikā samay-ādikā
spaṣṭa varṇan karo .
Page 153 of 192
PDF/HTML Page 177 of 216
single page version
(daravahiṁsā) dravyahiṁsā (ṭarī) dūr ho jātī hai aur (rāgādi bhāv)
rāg-dveṣ, kām, krodh, mān, māyā, lobh ādi bhāvoṁko (nivārataiṁ)
dūr karanese (bhāvit hiṁsā) bhāvahiṁsā bhī (na avatarī) nahīṁ hotī,
(jinake) un muniyoṁko (leś) kiṁcit (mr̥ṣā) jhūṭh (na) nahīṁ
hotī, (jal) pānī aur (mr̥ṇ) miṭṭī (hū) bhī (binā dīyo) diye
binā (na gahaiṁ) grahaṇ nahīṁ karate tathā (aṭhadaśasahas) aṭhārah
hajār (vidh) prakārake (śīl) śīlako-brahmacaryako (dhar) dhāraṇ
karake (nit) sadā (cidbrahmameṁ) caitanyasvarūp ātmāmeṁ (rami rahaiṁ)
līn rahate haiṁ .
nirvikalpa dhyānadaśārūp sātavān̐ guṇasthān bārambār ātā hī hai .
chaṭhaveṁ guṇasthānake samay unheṁ paṁc mahāvrat, nagnatā, samiti ādi
aṭṭhāīs mūlaguṇake śuddhabhāv hote haiṁ; kintu use ve dharma nahīṁ mānate
Page 155 of 192
PDF/HTML Page 179 of 216
single page version
pariṇati nirantar vartatī hī hai .
kām, krodh, mān ityādi bhāvoṁkī utpatti honā so bhāvahiṁsā hai .
vītarāgī muni (sādhu) yah do prakārakī hiṁsā nahīṁ karate; isaliye
unako (1) ahiṁsā mahāvrat
hotā hai . anya kisī vastukī to bāt hī kyā, kintu miṭṭī aur
pānī bhī diye binā grahaṇ nahīṁ karate; isaliye unako (3)
acauryamahāvrat hotā hai . śīlake aṭhārah hajār bhedoṁkā sadā pālan
karate haiṁ aur caitanyarūp ātmasvarūpameṁ līn rahate haiṁ; isaliye
unako (4) brahmacarya (ātma-sthiratārūp) mahāvrat hotā hai
prakārakī hiṁsā na karanā so ahiṁsā mahāvrat hai–ityādi
isaliye pramād na hone par bhī munirāj nadī tathā jharane ādikā
prāsuk huā jal, bhasma (rākh) tathā apane āp gire hue semal
ke phal aur tumbīphal ādikā grahaṇ kar sakate haiṁ –aisā
‘‘ślokavārtikālaṁkār’’ kā abhimat hai
Page 156 of 192
PDF/HTML Page 180 of 216
single page version
prakārake (bāhir) bahiraṁg (saṁg) parigrahase (ṭalaiṁ) rahit hote haiṁ .
(paramād) pramād-asāvadhānī (taji) choṛakar (caukar) cār hāth
(mahī) jamīn (lakhi) dekhakar (īryā) īyā (samiti taiṁ) samitise
(calaiṁ) calate haiṁ aur (jinake) jin munirājoṁke (mukhacandra taiṁ)
mukharūpī candrase (jag suhitakar) jagatakā saccā hit karanevālā
tathā (sab ahitakar) sarva ahitakā nāś karanevālā, (śruti
sukhad) sunanemeṁ priy lage aisā (sab saṁśay) samasta saṁśayoṁkā (haraiṁ)
nāśak aur (bhram rogahar) mithyātvarūpī rogako haranevālā (vacan-
amr̥t) vacanarūpī amr̥t (jharaiṁ) jharatā hai .
parigrahatyāg-mahāvrat hotā hai . dinameṁ sāvadhānīpūrvak cār hāth