Chha Dhala-Hindi (iso15919 transliteration). Gatha: 8: 6. ashuchi bhAvanA,9: 7. Ashrav bhAvanA,10: 8. sanvar bhAvanA,11: 9. nirjarA bhAvanA,12: 10. lok bhAvanA,13: 11. bodhidurlabh bhAvanA,14: 12. dharm bhAvanA,15: AtmAnubhavroopak bhAvalingi munika swaroop (Dhal 5),1: ahinsA, satyA, Achaurya, brahmacharya mahAvratake lakShan (Dhal 6),2: parigrahtyAg mahAvrat, iryA samiti aur bhAsA samiti (Dhal 6); Panchavee dhalka sarAnsh; Panchavee dhalka bhed-sangrah; Panchavee dhalka lakShan sangrah; Antarpradarshan; Panchavee dhAlki prashnavali; Chhathavee Dhal.

< Previous Page   Next Page >


Combined PDF/HTML Page 9 of 11

 

Page 137 of 192
PDF/HTML Page 161 of 216
single page version

background image
anvayārtha :(jiy-tan) jīv aur śarīr (jal-pay
jyoṁ) pānī aur dūdhakī bhān̐ti (melā) mile hue haiṁ (pai) tathāpi
(bhelā) ekarūp (nahiṁ) nahīṁ haiṁ, (bhinna-bhinna) pr̥thak-pr̥thak haiṁ, (to)
to phi ra (pragaṭ) jo bāhyameṁ pragaṭarūpase (jude) pr̥thak dikhāī dete
haiṁ aise (dhan) lakṣmī, (dhāmā) makān, (sut) putra aur (rāmā) strī
ādi (mili) milakar (ik) ek (kyoṁ) kaise (hvai) ho sakate
haiṁ?
bhāvārtha :jisaprakār dūdh aur pānī ek ākāś-kṣetrameṁ
mile hue haiṁ; parantu apane-apane guṇ ādikī apekṣāse donoṁ
bilakul bhinna-bhinna haiṁ; usīprakār yah jīv aur śarīr bhī mile
hue-ekākār dikhāī dete haiṁ tathāpi ve donoṁ apane-apane
svarūpādikī apekṣāse (svadravya-kṣetra-kāl-bhāvase) bilakul
pr̥thak-pr̥thak haiṁ, to phi ra pragaṭarūpase bhinna dikhāī denevāle aise
moṭaragāṛī, dhan, makān, bāg, putra-putrī, strī ādi apane sāth
kaise ekamek ho sakate haiṁ ? arthāt strī-putrādi koī bhī paravastu
apanī nahīṁ hai–isaprakār sarva padārthoṁko apanese bhinna jānakar

Page 138 of 192
PDF/HTML Page 162 of 216
single page version

background image
svasanmukhatāpūrvak samyagdr̥ṣṭi jīv vītarāgatākī vr̥ddhi karatā hai, yah
‘‘anyatva bhāvanā’’ hai
..7..
6. aśuci bhāvanā. aśuci bhāvanā
pal rudhir rādh mal thailī, kīkas vasāditaiṁ mailī .
nav dvār bahaiṁ ghinakārī, as deh kare kim yārī ..8..
anvayārtha :jo (pal) mān̐s (rudhir) rakta (rādh)
pīv aur (mal) viṣṭākī (thailī) thailī hai, (kīkas) hī,
(vasāditaiṁ) carabī ādise (mailī) apavitra hai aur jisameṁ
(ghinakārī) ghr̥ṇā-glāni utpanna karanevāle (nav dvār) nau daravāje
(bahaiṁ) bahate haiṁ, (as) aise (deh) śarīrameṁ (yārī) prem-rāg
(kimi) kaise (karai) kiyā jā sakatā hai?
bhāvārtha :yah śarīr to mān̐s, rakta pīv, viṣṭā ādikī
thailī hai aur vah hayiān̐, carabī ādise bharā honeke kāraṇ apavitra
hai tathā nau dvāroṁse mail bāhar nikalatā hai, aise śarīrake prati moh-
rāg kaise kiyā jā sakatā hai ? yah śarīr ūparase to makkhīke
paṁkh samān patalī camaṛīmeṁ marḥā huā hai; isaliye bāharase sundar

Page 139 of 192
PDF/HTML Page 163 of 216
single page version

background image
lagatā hai, kintu yadi usakī bhītarī hālatakā vicār kiyā jāye
to usameṁ apavitra vastuen̐ bharī haiṁ; isaliye usameṁ mamatva, ahaṁkār
yā rāg karanā vyartha hai .
yahān̐ śarīrako malin batalānekā āśay–bhedajñān dvārā
śarīrake svarūpakā jñān karāke, avināśī nij pavitra padameṁ ruci
karānā hai; kintu śarīrake prati dveṣabhāv utpanna karānekā āśay
nahīṁ . śarīr to usake apane svabhāvase hī aśucimay hai aur yah
bhagavān ātmā nijasvabhāvase hī śuddha evaṁ sadā śucimay pavitra
caitanya padārtha hai; isaliye samyagdr̥ṣṭi jīv apane śuddha ātmākī
sanmukhatā dvārā apanī paryāyameṁ śucitākī (pavitratākī) vr̥ddhi karatā
hai, yah ‘‘aśuci bhāvanā’’ hai
..8..
7. āsrav bhāvanā. āsrav bhāvanā
jo yoganakī capalāī, tātaiṁ hvai āsrav bhāī .
āsrav dukhakār ghanere, buddhivanta tinheṁ niravere ..9..
anvayārtha :(bhāī) he bhavya jīv ! (yoganakī)
yogoṁkī (jo) jo (capalāī) caṁcalatā hai, (tātaiṁ) usase (āsrav)
āsrav (hvai) hotā hai aur (āsrav) vah āsrav (ghanere) atyanta

Page 140 of 192
PDF/HTML Page 164 of 216
single page version

background image
(dukhakār) duḥkhadāyak hai; isaliye (budhivanta) buddhimān (tinhaiṁ)
use (niravere) dūr kareṁ.
bhāvārtha :vikārī śubhāśubhabhāvarūp jo arūpī daśā
jīvameṁ hotī hai, vah bhāv-āsrav hai aur us samay navīn
karmayogya rajakaṇoṁkā svayaṁ-svataḥ ānā (ātmāke sāth ek kṣetrameṁ
āgaman honā) so dravya-āsrav hai . [usameṁ jīvakī aśuddha paryāyeṁ
nimittamātra haiṁ . ]
puṇya aur pāp donoṁ āsrav aur bandhake bhed haiṁ .
puṇya– dayā, dān, bhakti, pūjā, vrat ādi śubharāg sarāgī
jīvako hote haiṁ, ve arūpī aśubhabhāv haiṁ aur vah bhāvapuṇya hai tathā
us samay navīn karmayogya rajakaṇoṁkā svayaṁ-svataḥ ānā
(ātmāke sāth ek kṣetrameṁ āgaman honā) so dravyapuṇya hai . usameṁ
jīvakī aśuddhaparyāy nimittamātra hai .
pāp–hiṁsā, asatya, corī ityādi jo aśubhabhāv haiṁ vah
bhāvapāp haiṁ, aur us samay karmayogya pudgaloṁkā āgaman honā
so dravyapāp hai. [usameṁ jīvakī aśuddha paryāyeṁ nimitta mātra haiṁ . ]
paramārthase (vāstavameṁ) puṇya-pāp (śubhāśubh) ātmāko
ahitakar haiṁ, tathā vah ātmākī kṣaṇik aśuddha avasthā hai . dravya
puṇya-pāp to paravastu haiṁ, ve kahīṁ ātmākā hit-ahit nahīṁ kar
sakate–aisā yathārtha nirṇay pratyek jñānī jīvako hotā hai aur
isaprakār vicār karake samyagdr̥ṣṭi jīv svadravyake avalambanake
balase jitane aṁśameṁ āsravabhāvako dūr karatā hai, utane aṁśameṁ
use vītarāgatākī vr̥ddhi hotī hai–use ‘‘āsrav bhāvanā’’ kahate
haiṁ
..9..

Page 141 of 192
PDF/HTML Page 165 of 216
single page version

background image
8. saṁvar bhāvanā. saṁvar bhāvanā
jin puṇya-pāp nahiṁ kīnā, ātam-anubhav cit dīnā .
tinahī vidhi āvat roke, saṁvar lahi sukh avaloke ..10..
anvayārtha :(jin) jinhoṁne (puṇya) śubhabhāv aur
(pāp) aśubhabhāv (nahiṁ kīnā) nahīṁ kiye tathā mātra (ātam)
ātmāke (anubhav) anubhavameṁ [śuddha upayogameṁ ] (cit) jñānako
(dīnā) lagāyā hai (tinahī) unhoṁne hī (āvat) āte hue (vidhi)
karmoṁko (roke) rokā hai aur (saṁvar lahi) saṁvar prāpta karake
(sukh) sukhakā (avaloke) sākṣātkār kiyā hai .
bhāvārtha :āsravakā rokanā so saṁvar hai . samyagdarśanādi
dvārā mithyātvādi āsrav rukate haiṁ . śubhopayog tathā aśubhopayog
donoṁ bandhake kāraṇ haiṁ–aisā samyagdr̥ṣṭi jīv pahalese hī jānatā
hai . yadyapi sādhakako nicalī bhūmikāmeṁ śuddhatāke sāth alpa
śubhāśubhabhāv hote haiṁ; kintu vah donoṁko bandhakā kāraṇ mānatā hai;
isaliye samyagdr̥ṣṭi jīv svadravyake ālamban dvārā jitane aṁśameṁ
śuddhatā karatā hai, utane aṁśameṁ use saṁvar hotā hai aur vah kramaśaḥ
śuddhatāmeṁ vr̥ddhi karate hue pūrṇa śuddhatā arthāt saṁvar prāpta karatā hai .
yah ‘‘saṁvar bhāvanā’’ hai
..10..

Page 142 of 192
PDF/HTML Page 166 of 216
single page version

background image
9. nirjarā bhāvanā. nirjarā bhāvanā
nij kāl pāy vidhi jharanā, tāsoṁ nij kāj na saranā .
tap kari jo karma khipāvai, soī śivasukh darasāvai ..11..
anvayārtha :jo (nij kāl) apanī-apanī sthiti
(pāy) pūrṇa hone par (vidhi) karma (jharanā) khir jāte haiṁ (tāsoṁ)
usase (nij kāj) jīvakā dharmarūpī kārya (na saranā) nahīṁ hotā;
kintu (jo) [nirjarā ] (tap kari) ātmāke śuddha pratapan dvārā
(karma) karmoṁkā (khipāvai) nāś karatī hai [vah avipāk athavā
sakām nirjarā hai . ] (soī) vah (śivasukh) mokṣakā sukh
(darasāvai) dikhalātī hai .
bhāvārtha :apanī-apanī sthiti pūrṇa hone par karmoṁkā
khir jānā to prati samay ajñānīko bhī hotā hai; vah kahīṁ śuddhikā
kāraṇ nahīṁ hotā. parantu samyagdarśan-jñān-cāritra dvārā arthāt
ātmāke śuddha pratapan dvārā jo karma khir jāte haiṁ, vah avipāk
athavā sakām nirjarā kahalātī hai . tadanusār śuddhikī vr̥ddhi hote-
hote sampūrṇa nirjarā hotī hai, tab jīv śivasukh arthāt sukhakī

Page 143 of 192
PDF/HTML Page 167 of 216
single page version

background image
pūrṇatārūp mokṣa prāpta karatā hai . aisā jānatā huā samyagdr̥ṣṭi jīv
svadravyake ālamban dvārā jo śuddhikī vr̥ddhi karatā hai, yah ‘‘nirjarā
bhāvanā’’ hai
..11..
10. lok bhāvanā
kinahū na karau na dharai ko, ṣaḍdravyamayī na harai ko .
so lokamāṁhi bin samatā, dukh sahai jīv nit bhramatā ..12..
anvayārtha :is lokako (kinahū) kisīne (na karau)
banāyā nahīṁ hai, (ko) kisīne (na dharai) ṭikā nahīṁ rakhā hai, (ko)
koī (na harai) nāś nahīṁ kar sakatā; [aur yah lok ]
(ṣaḍdravyamayī) chah prakārake dravyasvarūp hai–chah dravyoṁse paripūrṇa hai
(so) aise (lokamāṁhi) lokameṁ (bin samatā) vītarāgī samatā binā
(nit) sadaiv (bhramatā) bhaṭakatā huā (jīv) jīv (dukh sahai)
duḥkh sahan karatā hai .
bhāvārtha :brahmā ādi kisīne is lokako banāyā nahīṁ
hai; viṣṇu yā śeṣanāg ādi kisīne ise ṭikā nahīṁ rakhā hai tathā
mahādev ādi kisīse yah naṣṭa nahīṁ hotā; kintu yah chah dravyamay

Page 144 of 192
PDF/HTML Page 168 of 216
single page version

background image
lok svayaṁse hī anādi-ananta hai; chahoṁ dravya nitya sva-svarūpase
sthit rahakar nirantar apanī naī-naī paryāyoṁ arthāt avasthāoṁse
utpād-vyayarūp pariṇaman karate rahate haiṁ . ek dravyameṁ dūsare
dravyakā adhikār nahīṁ hai . yah chah dravyasvarūp lok vah merā
svarūp nahīṁ hai, vah mujhase trikāl bhinna hai, maiṁ usase bhinna hūn̐;
merā śāśvat caitanya-lok hī merā svarūp hai –aisā dharmī jīv
vicār karatā hai aur svonmukhatā dvārā viṣamatā miṭākar,
sāmyabhāv-vītarāgatā barḥānekā abhyās karatā hai, yah ‘‘lok
bhāvanā’’ hai
..12..
11. bodhidurlabh bhāvanā. bodhidurlabh bhāvanā
aṁtimagrīvakalauṁkī had, pāyo ananta viriyāṁ pad .
par samyagjñān na lādhau; durlabh nijameṁ muni sādhau ..13..
anvayārtha :(aṁtim) aṁtim-navaveṁ (grīvakalauṁkī had)
graiveyak takake (pad) pad (ananta viriyāṁ) anantabār (pāyo) prāpta
kiye; tathāpi (samyagjñān) samyagjñān (na lādhau) prāpta na huā;
(durlabh) aise durlabh samyagjñānako (muni) munirājoṁne (nijameṁ)
apane ātmāmeṁ (sādhau) dhāraṇ kiyā hai .

Page 145 of 192
PDF/HTML Page 169 of 216
single page version

background image
bhāvārtha :mithyādr̥ṣṭi jīv maṁd kaṣāyake kāraṇ anek-
bār graiveyak tak utpanna hokar ahamindrapadako prāpta huā hai; parantu
usane ek bār bhī samyagjñān prāpta nahīṁ kiyā; kyoṁki samyagjñān
prāpta karanā vah apūrva hai; use to svonmukhatāke ananta puruṣārtha
dvārā hī prāpta kiyā jā sakatā hai aur aisā hone par viparīt
abhiprāy ādi doṣoṁkā abhāv hotā hai .
samyagdarśan-jñān ātmāke āśrayase hī hote haiṁ . puṇyase,
śubharāgase, jaṛ karmādise nahīṁ hote . is jīvane bāhya saṁyog,
cāroṁ gatike laukik pad anantabār prāpta kiye haiṁ; kintu nij
ātmākā yathārtha svarūp svānubhav dvārā pratyakṣa karake use kabhī
nahīṁ samajhā, isaliye usakī prāpti apūrva hai .
bodhi arthāt niścayasamyagdarśan-jñān-cāritrakī ekatā; us
bodhikī prāpti pratyek jīvako karanā cāhiye . samyagdr̥ṣṭi jīv
svasanmukhatāpūrvak aisā ciṁtavan karatā hai aur apanī bodhi aur
śuddhikī vr̥ddhikā bārambār abhyās karatā hai, yah ‘‘bodhidurlabh
bhāvanā’’ hai
..13..
12. dharma bhāvanā. dharma bhāvanā
jo bhāv mohataiṁ nyāre, dr̥g-jñān-vratādik sāre .
so dharma jabai jiy dhārai, tab hī sukh acal nihāre ..14..

Page 146 of 192
PDF/HTML Page 170 of 216
single page version

background image
anvayārtha :(moh taiṁ) mohase (nyāre) bhinna, (sāre)
sārarūp athavā niścay (jo) jo (dr̥g-jñān-vratādik) darśan-
jñān-cāritrarūp ratnatray ādik (bhāv) bhāv haiṁ, (so) vah (dharma)
dharma kahalātā hai . (jabai) jab (jiy) jīv (dhārai) use dhāraṇ
karatā hai (tab hī) tabhī vah (acal sukh) acal sukh-mokṣa
(nihārai) dekhatā hai–prāpta karatā hai .
bhāvārtha :moh arthāt mithyādarśan arthāt atattvaśraddhān;
usase rahit niścayasamyagdarśan, samyagjñān aur samyakcāritra
(ratnatray) hī sārarūp dharma hai . vyavahār ratnatray vah dharma nahīṁ
hai–aisā batalāneke liye yahān̐ gāthāmeṁ ‘‘sāre’’ śabdakā prayog kiyā
hai . jab jīv niścay ratnatrayasvarūp dharmako svāśray dvārā pragaṭ
karatā hai, tabhī vah sthir, akṣayasukh (mokṣa) prāpta karatā hai .
isaprakār ciṁtavan karake samyagdr̥ṣṭi jīv svonmukhatā dvārā śucikī
vr̥ddhi bārambār karatā hai . yah ‘‘dharma bhāvanā’’ hai
..14...
ātmānubhavapūrvak bhāvaliṁgī munikā svarūp
so dharma muninakari dhariye, tinakī karatūti ucariye .
tākoṁ suniye bhavi prānī, apanī anubhūti pichānī ..15..
anvayārtha :(so) aisā ratnatray (dharma) dharma
(muninakari) muniyoṁ dvārā (dhariye) dhāraṇ kiyā jātā hai,
(tinakī) un muniyoṁkī (karatūti) kriyāen̐ (ucariye) kahī jātī
haiṁ, (bhavi prānī) he bhavya jīvoṁ ! (tāko) use (suniye) suno aur
(apanī) apane ātmāke (anubhūti) anubhavako (pichānī)
pahicāno .

Page 147 of 192
PDF/HTML Page 171 of 216
single page version

background image
bhāvārtha :niścayaratnatrayasvarūp dharmako bhāvaliṁgī digambar
jain muni hī aṁgīkār karate haiṁ–anya koī nahīṁ . ab, āge un
muniyoṁke sakalacāritrakā varṇan kiyā jātā hai . he bhavyoṁ ! un
munivaroṁkā cāritra suno aur apane ātmākā anubhav karo
..15..
pān̐cavīṁ ḍhālakā sārāṁś
yah bārah bhāvanāen̐ cāritraguṇakī āṁśik śuddha paryāyeṁ haiṁ;
isaliye ve samyagdr̥ṣṭi jīvako hī ho sakatī haiṁ . samyak prakārase
yah bārah prakārakī bhāvanāen̐ bhānese vītarāgatākī vr̥ddhi hotī hai .
in bārah bhāvanāoṁkā ciṁtavan mukhyarūpase to vītarāgī digambar
jain munirājako hī hotā hai tathā gauṇarūpase samyagdr̥ṣṭiko bhī hotā
hai . jisaprakār pavanake laganese agni bhabhak uṭhatī hai; usīprakār
antaraṁg pariṇāmoṁkī śuddhatā sahit in bhāvanāoṁkā ciṁtavan
karanese samatābhāv pragaṭ hotā hai aur usase mokṣasukh pragaṭ hotā
hai . svonmukhatāpūrvak in bhāvanāoṁse saṁsār, śarīr aur bhogoṁke
prati viśeṣ upekṣā hotī hai aur ātmāke pariṇāmoṁkī nirmalatā
barḥatī hai .
in bārah bhāvanāoṁkā svarūp vistārase jānanā ho to
‘‘svāmī kārtikeyānuprekṣā,’’ ‘‘jñānārṇav’’ ādi granthoṁkā avalokan
karanā cāhiye .
anityādi ciṁtavan dvārā śarīrādiko burā jānakar,
ahitakārī mānakar unase udās honekā nām anuprekṣā nahīṁ hai;
kyoṁki yah to jisaprakār pahale kisīko mitra mānatā thā, tab
usake prati rāg thā aur phi ra usake avaguṇ dekhakar usake prati
udāsīn ho gayā . usīprakār pahale śarīrādise rāg thā, kintu

Page 148 of 192
PDF/HTML Page 172 of 216
single page version

background image
bādameṁ unake anityādi avaguṇ dekhakar udāsīn ho gayā; parantu
aisī udāsīnatā to dveṣarūp hai . kintu apane tathā śarīrādike
yathāvat svarūpako jānakar, bhramakā nivāraṇ karake, unheṁ bhalā
jānakar rāg na karanā tathā burā jānakar dveṣ na karanā–aisī
yathārtha udāsīnatāke hetu anityatā ādikā yathārtha ciṁtavan karanā
hī saccī anuprekṣā hai .
(mokṣamārgaprakāśak pr̥. 229, śrī ṭoḍaramal smārak
granthamālāse prakāśit) .
pān̐cavīṁ ḍhālakā bhed-saṁgrah
anuprekṣā athavā bhāvanā :– anitya, aśaraṇ, saṁsār, ekatva,
anyatva, aśuci, āsrav, saṁvar, nirjarā, lok, bodhidurlabh
aur dharma–ye bārah haiṁ .
indriyoṁke viṣay :– sparśa, ras, gaṁdh, varṇa, aur śabda –ye pān̐c
haiṁ .
nirjarā :–ke cār bhed haiṁ–akām, savipāk, sakām, avipāk .
yog :–dravya aur bhāv .
parivartan :–pān̐c prakār haiṁ– dravya, kṣetra, kāl, bhav aur bhāv .
maladvār :–do kān, do ān̐kheṁ, do nāsikā chidra, ek mun̐h tathā
mal-mūtradvār do–isaprakār nau .
vairāgya :–saṁsār, śarīr aur bhog– in tīnoṁse udāsīnatā .
kudhātu :–pīv, lahū, vīrya, mal, carabī, mān̐s aur hī ādi .

Page 149 of 192
PDF/HTML Page 173 of 216
single page version

background image
pān̐cavīṁ ḍhālakā lakṣaṇ-saṁgrah
anuprekṣā (bhāvanā) :–bhedajñānapūrvak saṁsār, śarīr aur bhogādike
svarūpakā bārambār vicār karake unake prati udāsīnabhāv
utpanna karanā .
aśubh upayog :–hiṁsādimeṁ athavā kaṣāy, pāp aur vyasanādi
nindāpātra kāryoṁmeṁ pravr̥tti .
asurakumār :–asur nāmak devagati-nāmakarmake udayavāle
bhavanavāsī dev .
karma :–ātmā rāgādi vikārarūpase pariṇamit ho to usameṁ
nimittarūp honevāle jaṛakarma-dravyakarma .
gati :–narak, tiryaṁc, dev aur manuṣyarūp jīvakī avasthāviśeṣako
gati kahate haiṁ, usameṁ gati nāmak nāmakarma nimitta hai .
graiveyak :–solahaveṁ svargase ūpar aur pratham anudiśase nīce,
devoṁko rahaneke sthān .
dev :–devagatiko prāpta jīvoṁko dev kahate haiṁ; ve aṇimā, mahimā,
laghimā, garimā, prāpti, prākāmya, īśitva aur vaśitva –in
āṭh siddhi (aiśvarya) vāle hote haiṁ; unake manuṣya samān
ākāravālā sapta kudhātu rahit sundar śarīr hotā hai .
dharma :–duḥkhase mukti dilānevālā niścayaratnatrayarūp mokṣamārga;
jisase ātmā mokṣa prāpta karatā hai . (ratnatray arthāt
samyagdarśan-jñān-cāritra . )

Page 150 of 192
PDF/HTML Page 174 of 216
single page version

background image
dharmake bhinna-bhinna lakṣaṇ :–1. vastukā svabhāv vah dharma; 2.
ahiṁsā; 3. uttamakṣamādi das lakṣaṇ; 4. niścayaratnatray .
pāp :–mithyādarśan, ātmākī viparīt samajh, hiṁsādi aśubhabhāv
so pāp hai .
puṇya :–dayā, dān, pūjā, bhakti, vratādike śubhabhāv, maṁdakaṣāy vah
jīvake cāritraguṇakī aśuddha daśā hai . puṇya-pāp donoṁ
āsrav haiṁ, bandhanake kāraṇ haiṁ .
bodhi :–samyagdarśan-jñān-cāritrakī ekatā .
muni (sādhu parameṣṭhī) :–samasta vyāpārase vimukta, cār prakārakī
ārādhanāmeṁ sadā līn, nirgraṁth aur nirmoh aise sarva sādhu
hote haiṁ . samasta bhāvaliṁgī muniyoṁko nagna digambaradaśā
tathā sādhuke 28 mūlaguṇ hote haiṁ .
yog :–man, vacan, kāyāke nimittase ātmāke pradeśoṁkā kampan
honā use dravyayog kahate haiṁ . karma aur nokarmake grahaṇameṁ
nimittarūp jīvakī śaktiko bhāvayog kahate haiṁ .
śubh upayog :–devapūjā, svādhyāy, dayā, dānādi, aṇuvrat-
mahāvratādi śubhabhāvarūp ācaraṇ .
sakalavrat :– 5- mahāvrat, 5- samiti, 6- āvaśyak, 5-
indriyajay, 6- keśaloṁc, asnān, bhūmiśayan,
adantadhovan, khaṛe-khaṛe āhār, dinameṁ ek bār āhār-
jal tathā nagnatā ādikā pālan–so vyavahārase sakalavrat
hai aur ratnatrayakī ekatārūp ātmasvabhāvameṁ sthir honā so
niścayase sakalavrat hai .

Page 151 of 192
PDF/HTML Page 175 of 216
single page version

background image
sakalavratī :–(sakalavratoṁke dhārak) ratnatrayakī ekatārūp svabhāvameṁ
sthir rahanevāle mahāvratake dhārak digambar muni ve niścay
sakalavratī haiṁ .
antar-pradarśan
1. anuprekṣā aur bhāvanā paryāyavācī śabda haiṁ; unameṁ koī antar
nahīṁ hai .
2. dharmabhāvanāmeṁ to bārambār vicārakī mukhyatā hai aur dharmameṁ nij
guṇoṁmeṁ sthir honekī pradhānatā hai .
3. vyavahār sakalavratameṁ to pāpoṁkā sarvadeś tyāg kiyā jātā
hai aur vyavahār aṇuvratameṁ unakā ekadeś tyāg kiyā jātā
hai; itanā in donoṁmeṁ antar hai .
pān̐cavīṁ ḍhālakī praśnāvalī
1. anityabhāvanā, anyatvabhāvanā, avipākanirjarā, akāmanirjarā,
aśaraṇabhāvanā, aśucibhāvanā, āsravabhāvanā, ekatvabhāvanā,
dharmabhāvanā, niścayadharma, bodhidurlabhabhāvanā, lokabhāvanā,
saṁvarabhāvanā, sakāmanirjarā, savipākanirjarā ādike lakṣaṇ
samajhāo .
2. sakalavratameṁ aur vikalavratameṁ, anuprekṣāmeṁ aur bhāvanāmeṁ, dharmameṁ
aur dharmadravyameṁ, dharmameṁ aur dharmabhāvanāmeṁ tathā ekatvabhāvanā
aur anyatvabhāvanāmeṁ antar batalāo .
3. anuprekṣā, anityatā, anyatva aur aśaraṇapanekā svarūp
dr̥ṣṭānta sahit samajhāo .

Page 152 of 192
PDF/HTML Page 176 of 216
single page version

background image
4. akām nirjarākā niṣprayojanapanā, acal sukhakī prāpti,
karmake āsravakā nirodh, puṇyake tyāgakā upadeś aur
sāṁsārik sukhoṁkī asāratā ādike kāraṇ batalāo .
5. amuk bhāvanākā vicār aur lābh, ātmajñānakī prāptikā
samay aur lābh, indradhanuṣ, auṣadhi sevanakī sārthakatā-
nirarthakatā, bārah bhāvanāoṁke ciṁtavanase lābh, maṁtrādikī
sārthakatā aur nirarthakatā . vairāgyakī vr̥ddhikā upāy,
indradhanuṣya tathā bijalīkā dr̥ṣṭānta kyā samajhāte haiṁ? lokakā
kartā-hartā mānanese hāni, samatā na rakhanese hāni, sāṁsārik
sukhakā pariṇām aur mokṣa-sukhakī prāptikā samay-ādikā
spaṣṭa varṇan karo .
6. amuk śabda, caraṇ tathā chandakā artha-bhāvārtha samajhāo .
lokakā nak śā banāo aur pān̐cavīṁ ḍhālakā sārāṁś kaho .

Page 153 of 192
PDF/HTML Page 177 of 216
single page version

background image


chaṭhavīṁ ḍhāl

(harigīt chanda)
ahiṁsā, satya, acaurya, brahmacarya mahāvratake lakṣaṇ
ṣaṭkāy jīv na hananataiṁ, sab vidh daravahiṁsā ṭarī .
rāgādi bhāv nivārataiṁ, hiṁsā na bhāvit avatarī ..
jinake na leś mr̥ṣā na jal, mr̥ṇ hū binā dīyo gahaiṁ .
aṭhadaśasahasavidh śīladhar, cidbrahmameṁ nit rami rahaiṁ ..1..
anvayārtha :(ṣaṭkāy jīv) chah kāyake jīvoṁko (na
hananataiṁ) ghāt na karaneke bhāvase (sab vidh) sarva prakārakī
(daravahiṁsā) dravyahiṁsā (ṭarī) dūr ho jātī hai aur (rāgādi bhāv)
rāg-dveṣ, kām, krodh, mān, māyā, lobh ādi bhāvoṁko (nivārataiṁ)
dūr karanese (bhāvit hiṁsā) bhāvahiṁsā bhī (na avatarī) nahīṁ hotī,
(jinake) un muniyoṁko (leś) kiṁcit (mr̥ṣā) jhūṭh (na) nahīṁ
hotī, (jal) pānī aur (mr̥ṇ) miṭṭī (hū) bhī (binā dīyo) diye
binā (na gahaiṁ) grahaṇ nahīṁ karate tathā (aṭhadaśasahas) aṭhārah
hajār (vidh) prakārake (śīl) śīlako-brahmacaryako (dhar) dhāraṇ
karake (nit) sadā (cidbrahmameṁ) caitanyasvarūp ātmāmeṁ (rami rahaiṁ)
līn rahate haiṁ .
bhāvārtha :niścayasamyagdarśan-jñānapūrvak svarūpameṁ nirantar
ekāgratāpūrvak ramaṇ karanā hī munipanā hai . aisī bhūmikāmeṁ
nirvikalpa dhyānadaśārūp sātavān̐ guṇasthān bārambār ātā hī hai .
chaṭhaveṁ guṇasthānake samay unheṁ paṁc mahāvrat, nagnatā, samiti ādi
aṭṭhāīs mūlaguṇake śuddhabhāv hote haiṁ; kintu use ve dharma nahīṁ mānate


Page 155 of 192
PDF/HTML Page 179 of 216
single page version

background image
tathā us kāl bhī unheṁ tīn kaṣāy caukaṛīke abhāvarūp śuddha
pariṇati nirantar vartatī hī hai .
chah kāy (pr̥thvīkāy ādi pān̐c sthāvar kāy tathā ek
tras kāy)ke jīvoṁkā ghāt karanā so dravyahiṁsā hai aur rāg, dveṣ,
kām, krodh, mān ityādi bhāvoṁkī utpatti honā so bhāvahiṁsā hai .
vītarāgī muni (sādhu) yah do prakārakī hiṁsā nahīṁ karate; isaliye
unako (1) ahiṁsā mahāvrat
hotā hai . sthūl yā sūkṣma–aise donoṁ
prakārakī jhūṭh ve nahīṁ bolate; isaliye unako (2) satya mahāvrat
hotā hai . anya kisī vastukī to bāt hī kyā, kintu miṭṭī aur
pānī bhī diye binā grahaṇ nahīṁ karate; isaliye unako (3)
acauryamahāvrat hotā hai . śīlake aṭhārah hajār bhedoṁkā sadā pālan
karate haiṁ aur caitanyarūp ātmasvarūpameṁ līn rahate haiṁ; isaliye
unako (4) brahmacarya (ātma-sthiratārūp) mahāvrat hotā hai
..1..
parigrahatyāg mahāvrat, īryā samiti aur bhāṣā samiti
aṁtar caturdas bhed bāhir, saṁg dasadhātaiṁ ṭalaiṁ .
paramād taji caukar mahī lakhi, samiti īryātaiṁ calaiṁ ..
yahān̐ vākya badalanese mahāvratoṁke lakṣaṇ banate haiṁ, jaise ki–donoṁ
prakārakī hiṁsā na karanā so ahiṁsā mahāvrat hai–ityādi
.
adatta vastuoṁkā pramādase grahaṇ karanā hī corī kahalātī hai;
isaliye pramād na hone par bhī munirāj nadī tathā jharane ādikā
prāsuk huā jal, bhasma (rākh) tathā apane āp gire hue semal
ke phal aur tumbīphal ādikā grahaṇ kar sakate haiṁ –aisā
‘‘ślokavārtikālaṁkār’’ kā abhimat hai
. (pr̥. 463)

Page 156 of 192
PDF/HTML Page 180 of 216
single page version

background image
anvayārtha :[ve vītarāgī digambar jain muni ]
(caturdas bhed) caudah prakārake (antar) aṁtaraṁg tathā (dasadhā) das
prakārake (bāhir) bahiraṁg (saṁg) parigrahase (ṭalaiṁ) rahit hote haiṁ .
(paramād) pramād-asāvadhānī (taji) choṛakar (caukar) cār hāth
(mahī) jamīn (lakhi) dekhakar (īryā) īyā (samiti taiṁ) samitise
(calaiṁ) calate haiṁ aur (jinake) jin munirājoṁke (mukhacandra taiṁ)
mukharūpī candrase (jag suhitakar) jagatakā saccā hit karanevālā
tathā (sab ahitakar) sarva ahitakā nāś karanevālā, (śruti
sukhad) sunanemeṁ priy lage aisā (sab saṁśay) samasta saṁśayoṁkā (haraiṁ)
nāśak aur (bhram rogahar) mithyātvarūpī rogako haranevālā (vacan-
amr̥t) vacanarūpī amr̥t (jharaiṁ) jharatā hai .
bhāvārtha :vītarāgī muni caudah prakārake antaraṁg aur
das prakārake bahiraṁg parigrahoṁse rahit hote haiṁ; isaliye unako (5)
parigrahatyāg-mahāvrat hotā hai . dinameṁ sāvadhānīpūrvak cār hāth
jag-suhitakar sab ahitahar, śruti sukhad sab saṁśay haraiṁ .
bhramarog-har jinake vacan, mukhacandrataiṁ amr̥t jharaiṁ ..2..