Page 117 of 192
PDF/HTML Page 141 of 216
single page version
(sāmāyik) sāmāyik (kariye) karanā [so sāmāyik-śikṣāvrat
hai; ] (parav catuṣṭayamāṁhi) cār parvake dinoṁmeṁ (pāp) pāpakāryoṁko
choṛakar (proṣadh) proṣadhopavās (dhariye) karanā [so proṣadh-upavās
śikṣāvrat hai; ] (bhog) ek bār bhogā jā sake aisī vastuoṁkā
tathā (upabhog) bārambār bhogā jā sake aisī vastuoṁkā
(niyamakari) parimāṇ karake-maryādā rakhakar (mamat) moh (nivārai)
choṛ de [so bhog-upabhogaparimāṇavrat hai; ] (muniko) vītarāgī
muniko (bhojan) āhār (dey) dekar (phe ra) phi ra (nij āhārai)
svayaṁ bhojan kare [so atithisaṁvibhāgavrat kahalātā hai . ]
śikṣāvrat hai . 1. pratyek aṣṭamī tathā caturdaśīke din kaṣāy aur
vyāpārādi kāryoṁko choṛakar (dharmadhyānapūrvak) proṣadhasahit upavās
karanā so proṣadhopavās śikṣāvrat kahalātā hai . 2. parigrahaparimāṇ-
aṇuvratameṁ niścay kī huī bhogopabhogakī vastuoṁmeṁ jīvanaparyaṁtake
liye athavā kisī niścit samayake liye niyam karanā so
bhogopabhogaparimāṇ śikṣāvrat kahalātā hai . 3. nirgraṁth muni ādi
satpātroṁko āhār deneke paścāt svayaṁ bhojan karanā so
atithisaṁvibhāg śikṣāvrat kahalātā hai .. 14..
Page 118 of 192
PDF/HTML Page 142 of 216
single page version
dhāraṇ karake (tasu) unake (doṣ) doṣoṁko (naśāvai) dūr karatā
aticāroṁko bhī ṭālatā hai aur mr̥tyukālameṁ pūrvopārjit doṣoṁkā
nāś karaneke liye vidhipūrvak samādhimaraṇ
Page 119 of 192
PDF/HTML Page 143 of 216
single page version
hone par mr̥tyu prāpta karake solahaveṁ svarga tak utpanna hotā hai . phi ra
devāyu pūrṇa hone par manuṣya bhav pākar, munipad dhāraṇ karake mokṣa
(pūrṇa śuddhatā) prāpta karatā hai .
kintu saṁvar-nirjarārūp śuddhabhāv hai; dharmakī pūrṇatā vah mokṣa hai .
samyagjñān kahalātā hai . is prakār yadyapi yah donoṁ samyagdarśan
aur samyagjñān sāth hī hote haiṁ; tathāpi unake lakṣaṇ bhinna-bhinna
haiṁ aur kāraṇ-kārya bhāvakā antar hai arthāt samyagdarśan
samyagjñānakā nimittakāraṇ hai .
kevalajñān prāpta hotā hai . samyagjñānake atirikta sukhadāyak vastu
anya koī nahīṁ hai aur vahī janma, jarā tathā maraṇakā nāś karatā
hai . mithyādr̥ṣṭi jīvako samyagjñānake binā karoṛoṁ janma tak tap
tapanese jitane karmoṁkā nāś hotā hai, utane karma samyagjñānī
jīvake triguptise kṣaṇamātrameṁ naṣṭa ho jāte haiṁ . pūrvakālameṁ jo jīv
mokṣa gaye haiṁ; bhaviṣyameṁ jāyeṁge aur vartamānameṁ mahāvidehakṣetrase jā
rahe haiṁ– vah sab samyagjñānakā hī prabhāv hai . jisaprakār mūsalādhār
varṣā vanakī bhayaṁkar agniko kṣaṇamātrameṁ bujhā detī hai; usīprakār
Page 120 of 192
PDF/HTML Page 144 of 216
single page version
rahatī haiṁ; un puṇya-pāpake phaloṁmeṁ jo saṁyog prāpta hote haiṁ, unameṁ
harṣa-śok karanā mūrkhatā hai . prayojanabhūt bāt to yah hai ki puṇya-
pāp, vyavahār aur nimittakī ruci choṛakar svonmukh hokar
samyagjñān prāpta karanā cāhiye .
anirdhār) kā tyāg karake tattvake abhyās dvārā samyagjñān prāpta
karanā cāhiye; kyoṁki manuṣyaparyāy, uttam śrāvak kul aur
jinavāṇīkā sunanā ādi suyog– jisaprakār samudrameṁ ḍūbā huā
ratna punaḥ hāth nahīṁ ātā, isīprakār–bārambār prāpta nahīṁ hotā .
aisā durlabh suyog prāpta karake samyagdharma prāpta na karanā mūrkhatā hai .
vah śrāvakako aṇuvrat aur muniko paṁcamahāvratake prakārakā hotā
hai; use samyagdr̥ṣṭi puṇya mānate haiṁ .
Page 121 of 192
PDF/HTML Page 145 of 216
single page version
hotā hai, aur vahān̐se āyu pūrṇa hone par manuṣyaparyāy prāpta karatā
hai; phi ra munipad pragaṭ karake mokṣameṁ jātā hai; isaliye
samyagdarśan-jñānapūrvak cāritrakā pālan karanā vah pratyek ātmārthī
jīvakā kartavya hai .
vah saccā cāritra nahīṁ; kintu cāritrameṁ honevālā doṣ hai; kintu
us bhūmikāmeṁ vaisā rāg āye binā nahīṁ rahatā aur us
samyakcāritrameṁ aisā rāg nimitta hotā hai; use sahacar mānakar
vyavahār samyakcāritra kahā jātā hai . vyavahār samyakcāritrako
saccā samyakcāritra mānanekī śraddhā choṛ denā cāhiye .
diśā– pūrva, paścim, uttar, dakṣiṇ, īśān, vāyavya, nair̥tya,
muni– samasta vyāpārase virakta, cār prakārakī ārādhanāmeṁ tallīn,
Page 122 of 192
PDF/HTML Page 146 of 216
single page version
gāthā-76) . ve niścayasamyagdarśan sahit, virāgī hokar,
samasta parigrahakā tyāg karake, śuddhopayogarūp munidharma
aṁgīkār karake antaraṁgameṁ śuddhopayog dvārā apane ātmākā
anubhav karate haiṁ, paradravyameṁ ahaṁbuddhi nahīṁ karate . jñānādi
svabhāvako hī apanā mānate haiṁ; parabhāvoṁmeṁ mamatva nahīṁ karate .
kisīko iṣṭa-aniṣṭa mānakar usameṁ rāg-dveṣ nahīṁ karate .
hiṁsādi aśubh upayogakā to unake astitva hī nahīṁ
hotā . anek bār sātaveṁ guṇasthānake nirvikalpa ānandameṁ
līn hote haiṁ . jab chaṭhaveṁ guṇasthānameṁ āte haiṁ, tab unheṁ
aṭṭhāīs mūlaguṇoṁko akhaṇḍitarūpase pālan karanekā śubh
vikalpa ātā hai . unheṁ tīn kaṣāyoṁke abhāvarūp
niścayasamyakcāritra hotā hai . bhāvaliṁgī muniko sadā nagna-
digambar daśā hotī hai; usameṁ kabhī apavād nahīṁ hotā .
kabhī bhī vastrādi sahit muni nahīṁ hote .
hiṁsā– (1) vāstavameṁ rāgādibhāvoṁkā pragaṭ na honā so ahiṁsā
jainaśāstroṁkā saṁkṣipta rahasya hai .
Page 123 of 192
PDF/HTML Page 147 of 216
single page version
abhāvapūrvak) utpanna ātmākī śuddhiviśeṣako deśacāritra
kahate haiṁ . śrāvakadaśāmeṁ pān̐c pāpoṁkā sthūlarūp-ekadeś
tyāg hotā hai, use aṇuvrat kahā jātā hai .
guṇ–dravyake āśrayase, usake sampūrṇa bhāgameṁ tathā usakī samasta
Page 124 of 192
PDF/HTML Page 148 of 216
single page version
parokṣa–jisameṁ indriyādi paravastuen̐ nimittamātra haiṁ, aise jñānako
(2) akṣaprati–akṣa = ātmā athavā jñān;
paryāy–guṇoṁke viśeṣ kāryako (pariṇamanako) paryāy kahate haiṁ .
bhog– vah vastu jise ek hī bār bhogā jā sake .
matijñān–(1) parāśrayakī buddhi choṛakar darśan-upayogapūrvak
matijñān kahate haiṁ .
vyavahāravratake śubhabhāvako mahāvrat nahīṁ kahā hai; kintu
bālavrat-ajñānavrat kahā hai . )
jñān .
Page 125 of 192
PDF/HTML Page 149 of 216
single page version
jānatā hai, use kevalajñān kahate haiṁ .
ātmahit mānanā; dehādi paradravyako sva-rūp mānanā,
apanese bhinna na mānanā .
apekṣit dharmoṁko nahīṁ jān sakate–aisā mānanā so asatya hai aur
vah anantako athavā mātra ātmāko hī jānate haiṁ; kintu sarvako
nahīṁ jānate haiṁ
kṣāyopaśamik jñānavāle jīvoṁkī bhān̐ti avagrah, īhā, avāy aur
dhāraṇārūp kramase nahīṁ jānate; kintu sarva dravya-kṣetra-kāl-bhāv
ko yugapat (ekasāth) jānate haiṁ
amaryādit) jisakā vistār hai
sarvako jānatā hai
haiṁ
Page 126 of 192
PDF/HTML Page 150 of 216
single page version
bhāvapūrvak virakta honeko vrat kahate haiṁ . (vrat samyagdarśan
honeke paścāt hote haiṁ aur āṁśik vītarāgatārūp
niścayavrat sahit vyavahāravrat hote haiṁ . )
śrutajñān–(1) matijñānase jāne hue padārthoṁke sambandhameṁ anya
orakā lakṣa choṛ denā) so samādhi athavā saṁllekhanā
kahalātī hai .
kar sakatā hai yā parakā bhī ? dev-śāstra-guru, jīvādi
sāt tattva ādikā svarūp aisā hī hogā ? athavā jaisā
anyamatameṁ kahā hai vaisā ? nimitta athavā śubharāg dvārā
ātmākā hit ho sakatā hai yā nahīṁ ?
samay takakī hai .
Page 127 of 192
PDF/HTML Page 151 of 216
single page version
bhogopabhogaparimāṇavratameṁ kiyā jātā hai .
anna-jal-khādya aur svādya –in cāroṁ āhāroṁkā sarvathā
tyāg hotā hai . proṣadh-upavāsameṁ ārambha, viṣay-kaṣāy
aur cāroṁ āhāroṁkā tyāg tathā usake agale din aur
pāraṇeke din arthāt agale-pichale din bhī ekāśan kiyā
jātā hai .
vyavahārase bhī nahīṁ bhog sakatā; kintu moh dvārā, maiṁ ise
bhogatā hūn̐ –aisā mānatā hai aur tatsambandhī rāgako, harṣa-
śokako bhogatā hai . yah batalāneke liye usakā kathan
karanā so vyavahār hai . )
upabhog, kevalajñān, guṇavrat, digvrat, duḥśruti, deśavrat,
deśapratyakṣa, parigrah-parimāṇāṇuvrat, parokṣa, pāpopadeś, pratyakṣa,
pramādacaryā, proṣadh upavās, brahmacaryāṇuvrat, bhogopabhog-
parimāṇavrat, bhog, matijñān, manaḥparyayajñān, viparyay, vrat,
śikṣāvrat, śrutajñān, sakalapratyakṣa, samyakjñān, satyāṇuvrat,
Page 128 of 192
PDF/HTML Page 152 of 216
single page version
lakṣaṇ batāo .
samyakcāritra, samyagjñānake doṣ aur saṁllekhanā
doṣ–ādike bhed batalāo .
digvrat, deśavrat, pāpopadeś–aise nāmoṁkā kāraṇ, puṇya-
pāpake phalameṁ harṣa-śokakā niṣedh, śikṣāvrat nāmakā kāraṇ,
samyagjñān, jñān, jñānoṁkī parokṣatā-pratyakṣatā-deśapratyakṣatā
aur sakalapratyakṣatā ādike kāraṇ batalāo .
upavāsameṁ tathā proṣadhopavāsameṁ, bhog aur upabhogameṁ, yam aur
niyamameṁ, jñānī aur ajñānīke karmanāśameṁ tathā samyagdarśan
aur samyagjñānameṁ kyā antar hai–vah batalāo .
upāy, darśan aur jñānameṁ pahalī utpatti; dhanādikase lābh
na honā, niraticār śrāvakavrat-pālanase lābh,
brahmacaryāṇuvratīkā vicār, bhedavijñānakī āvaśyakatā,
Page 129 of 192
PDF/HTML Page 153 of 216
single page version
maraṇasamayakā kartavya; vaidya-ḍôkṭarake dvārā maraṇ ho; tathāpi
ahiṁsā, śatrukā sāmanā karanā–na karanā; samyagjñān,
samyagjñān honekā samay aur usakī mahimā, saṁllekhanākī
vidhi aur kartavya, jñānake binā mukti tathā sukhakā abhāv,
jñānakā phal tathā jñānī-ajñānīkā karmanāś aur viṣayoṁkī
icchāko śāṁt karanekā upāy–ādikā varṇan karo .
mukti ho sake aisā kṣetra, vratadhārīko prāpta honevālī gati,
prayojanabhūt bāt, sarvako jānanevālā jñān aur sarvottam sukh
denevālī vastu–inakā nām batalāo .
Page 130 of 192
PDF/HTML Page 154 of 216
single page version
puruṣārthī haiṁ; kyoṁki ve (bhav-bhoganataiṁ) saṁsār aur bhogoṁse (vairāgī)
virakta hote haiṁ aur (vairāgya) vītarāgatāko (upāvan) utpanna
karaneke liye (māī) mātā samān (anuprekṣā) bārah bhāvanāoṁkā
(cintaiṁ) ciṁtavan karate haiṁ .
atyanta virakta hote haiṁ aur jis prakār koī mātā putrako janma
Page 131 of 192
PDF/HTML Page 155 of 216
single page version
isaliye munirāj in bārah bhāvanāoṁkā ciṁtavan karate haiṁ
prakār in bārah bhāvanāoṁkā ] (ciṁtat) ciṁtavan karanese (sam
sukh) samatārūpī sukh (jāgai) pragaṭ hotā hai . (jab hī) jab
(jiy) jīv (ātam) ātmasvarūpako (jānai) jānatā hai (tab hī)
tabhī (jīv) jīv (śivasukh) mokṣasukhako (ṭhānai) prāpta karatā hai .
samatā-śāṁtirūpī sukh pragaṭ ho jātā hai–barḥ jātā hai . jab yah
jīv ātmasvarūpako jānatā hai, tab puruṣārtha barḥākar parapadārthoṁse
sambandha choṛakar paramānandamay svasvarūpameṁ līn hokar samatārasakā
pān karatā hai aur aṁtameṁ mokṣasukh prāpta karatā hai
Page 132 of 192
PDF/HTML Page 156 of 216
single page version
(jan) kuṭumba (ājñākārī) naukar-cākar tathā (indriy-bhog) pān̐c
indriyoṁke bhog–yah sab (suradhanu) indradhanuṣ tathā (capalā)
bijalīkī (capalāī) caṁcalatā-kṣaṇikatākī bhān̐ti (chin thāī)
kṣaṇamātra rahanevāle haiṁ .
viṣay–yah sarva vastuen̐ kṣaṇik haiṁ–anitya haiṁ–nāśavān haiṁ .
jisaprakār indradhanuṣ aur bijalī dekhate hī dekhate vilīn ho jāte
haiṁ; usīprakār ye yauvanādi kuch hī kālameṁ nāśako prāpta hote haiṁ;
ve koī padārtha nitya aur sthāyī nahīṁ haiṁ; kintu nij śuddhātmā
Page 133 of 192
PDF/HTML Page 157 of 216
single page version
jīvako anityādi ek bhī bhāvanā yathārtha nahīṁ hotī
un sabakā (mr̥g hari jyoṁ) jisaprakār hiranako siṁh mār ḍālatā
hai; usīprakār (kāl) mr̥tyu (dale) nāś karatā hai . (maṇi)
cintāmaṇi ādi maṇiratna, (maṁtra) baṛe-baṛe rakṣāmaṁtra; (taṁtra) taṁtra,
(bahu hoī) bahutase hone par bhī (marate) maranevāleko (koī) ve
koī (na bacāvai) nahīṁ bacā sakate .
Page 134 of 192
PDF/HTML Page 158 of 216
single page version
mār ḍālatā hai; usīprakār–kāl arthāt mr̥tyu nāś karatā hai .
ciṁtāmaṇi ādi maṇi, maṁtra aur jaṁtra-taṁtrādi koī bhī mr̥tyuse nahīṁ
bacā sakatā .
kar sakanemeṁ samartha nahīṁ hai; isaliye parase rakṣākī āśā karanā
vyartha hai . sarvatra-sadaiv ek nij ātmā hī apanā śaraṇ hai . ātmā
niścayase maratā hī nahīṁ; kyoṁki vah anādi-ananta hai–aisā
svonmukhatāpūrvak ciṁtavan karake samyagdr̥ṣṭi jīv vītarāgatākī vr̥ddhi
karatā hai, yah ‘‘aśaraṇ bhāvanā’’ hai
parāvartan pān̐c prakārase paribhramaṇ (karai hai) karatā hai . (saṁsār)
Page 135 of 192
PDF/HTML Page 159 of 216
single page version
isameṁ (sukh) sukh (lagārā) leśamātra bhī (nāhiṁ) nahīṁ hai .
kāl, bhav tathā bhāv) parāvartan karatā rahatā hai; kintu kabhī śāṁti
prāpta nahīṁ karatā; isalie vāstavameṁ saṁsārabhāv sarvaprakārase
sārarahit hai, usameṁ kiṁcitmātra sukh nahīṁ hai; kyoṁki jisaprakār
sukhakī kalpanā kī jātī hai, vaisā sukhakā svarūp nahīṁ hai aur
jisameṁ sukh mānatā hai vah vāstavameṁ sukh nahīṁ hai; kintu vah
paradravyake ālambanarūp malin bhāv honese ākulatā utpanna
karanevālā bhāv hai . nij ātmā hī sukhamay hai, usake dhruvasvabhāvameṁ
saṁsār hai hī nahīṁ –aisā svonmukhatāpūrvak ciṁtavan karake samyagdr̥ṣṭi
jīv vītarāgatāmeṁ vr̥ddhi karatā hai, yah ‘‘saṁsār bhāvanā’’ hai
Page 136 of 192
PDF/HTML Page 160 of 216
single page version
te) ve sab (jiy) yah jīv (ek hi) akelā hī (bhogai) bhogatā
hai; (sut) putra (dārā) strī (sīrī) sāth denevāle (na hoy) nahīṁ
hote . (sab) ve sab (svārathake) apane svārthake (bhīrī) sage (haiṁ)
haiṁ .
ahit kar sakatā hai –parakā kuch nahīṁ kar sakatā . isaliye
jīv jo bhī śubh yā aśubh bhāv karatā hai, unakā phal (ākulatā)
vah svayaṁ akelā hī bhogatā hai, usameṁ anya koī-strī, putra,
mitrādi sahāyak nahīṁ ho sakate; kyoṁki ve sab par padārtha haiṁ aur
ve sab padārtha jīvako jñeyamātra haiṁ; isaliye ve vāstavameṁ jīvake
sage-sambandhī haiṁ hī nahīṁ; tathāpi ajñānī jīv unheṁ apanā mānakar
duḥkhī hotā hai . parake dvārā apanā bhalā-burā honā mānakar parake
sāth kartr̥tva-mamatvakā adhikār mānatā hai; vah apanī bhūlase hī
akelā duḥkhī hotā hai .
mānakar apanī niścayapariṇati dvārā śuddha ekatvakī vr̥ddhi karatā hai,
yah ‘‘ekatva bhāvanā’’ hai