Chha Dhala-Hindi (iso15919 transliteration). Gatha: 15: nirtichAr shrAvak vrat pAlan karanekA phal (Dhal 4),1: bhAvanAoke chintavanakA kAran, usake adhikAree aur usakA phal (Dhal 5),2: bhAvanAokA phal aur mokShasukhkee praptikA samay (Dhal 5),3: 1. anitya bhAvanA (Dhal 5),4: 2. asharan bhAvanA (Dhal 5),5: 3. sansar bhAvanA (Dhal 5),6: 4. ekatva bhAvanA (Dhal 5),7: 5. anyatva bhAvanA (Dhal 5); Chauthee dhalka sArAnsh; Chauthee dhalka bhed-sangrah; Chauthee dhalka lakShan sangrah; Chauthee dhalka antar pradarshan; Chauthee dhAlki prashnavali; Panchavee Dhal.

< Previous Page   Next Page >


Combined PDF/HTML Page 8 of 11

 

Page 117 of 192
PDF/HTML Page 141 of 216
single page version

background image
anvayārtha :(ur) manameṁ (samatābhāv) nirvikalpatā
arthāt śalyake abhāvako (dhar) dhāraṇ karake (sadā) hameśā
(sāmāyik) sāmāyik (kariye) karanā [so sāmāyik-śikṣāvrat
hai; ] (parav catuṣṭayamāṁhi) cār parvake dinoṁmeṁ (pāp) pāpakāryoṁko
choṛakar (proṣadh) proṣadhopavās (dhariye) karanā [so proṣadh-upavās
śikṣāvrat hai; ] (bhog) ek bār bhogā jā sake aisī vastuoṁkā
tathā (upabhog) bārambār bhogā jā sake aisī vastuoṁkā
(niyamakari) parimāṇ karake-maryādā rakhakar (mamat) moh (nivārai)
choṛ de [so bhog-upabhogaparimāṇavrat hai; ] (muniko) vītarāgī
muniko (bhojan) āhār (dey) dekar (phe ra) phi ra (nij āhārai)
svayaṁ bhojan kare [so atithisaṁvibhāgavrat kahalātā hai . ]
bhāvārtha :svonmukhatā dvārā apane pariṇāmoṁko sthir
karake pratidin vidhipūrvak sāmāyik karanā so sāmāyik
śikṣāvrat hai . 1. pratyek aṣṭamī tathā caturdaśīke din kaṣāy aur
vyāpārādi kāryoṁko choṛakar (dharmadhyānapūrvak) proṣadhasahit upavās
karanā so proṣadhopavās śikṣāvrat kahalātā hai . 2. parigrahaparimāṇ-
aṇuvratameṁ niścay kī huī bhogopabhogakī vastuoṁmeṁ jīvanaparyaṁtake
liye athavā kisī niścit samayake liye niyam karanā so
bhogopabhogaparimāṇ śikṣāvrat kahalātā hai . 3. nirgraṁth muni ādi
satpātroṁko āhār deneke paścāt svayaṁ bhojan karanā so
atithisaṁvibhāg śikṣāvrat kahalātā hai .. 14..
niraticār śrāvakavrat pālan karanekā phal
bārah vrat ke atīcār, pan pan na lagāvai .
maraṇ-samay saṁnyās dhāri, tasu doṣ naśāvai ..

Page 118 of 192
PDF/HTML Page 142 of 216
single page version

background image
yoṁ śrāvak-vrat pāl, svarga solam upajāvai .
tahan̐teṁ cay narajanma pāy, muni hvai śiv jāvai ..15..
anvayārtha :jo jīv (bārah vratake) bārah vratoṁke
(pan pan) pān̐c-pān̐c (aticār) aticāroṁko (na lagāvai) nahīṁ
lagātā aur (maraṇ-samay) mr̥tyu-kālameṁ (saṁnyās) samādhi (dhār)
dhāraṇ karake (tasu) unake (doṣ) doṣoṁko (naśāvai) dūr karatā
hai vah (yoṁ) is prakār (śrāvak vrat) śrāvakake vrat (pāl) pālan
karake (solam) solahaveṁ (svarga) svarga tak (upajāvai) utpanna hotā
hai, [aur ] (tahan̐taiṁ) vahān̐se (cay) mr̥tyu prāpta karake (narajanma)
manuṣyaparyāy (pāy) pākar (muni) muni (hvai) hokar (śiv) mokṣa
(jāvai) jātā hai .
bhāvārtha :jo jīv śrāvakake ūpar kahe hue bārah
vratoṁkā vidhipūrvak jīvanaparyaṁt pālan karate hue unake pān̐c-pān̐c
aticāroṁko bhī ṭālatā hai aur mr̥tyukālameṁ pūrvopārjit doṣoṁkā
nāś karaneke liye vidhipūrvak samādhimaraṇ
(saṁllekhanā) dhāraṇ
krodhādi ke vaś hokar viṣ, śastra athavā annatyāg ādise prāṇatyāg
kiyā jātā hai, use ‘‘ātmaghāt’’ kahate haiṁ . ‘saṁllekhanā’ meṁ
samyagdarśanasahit ātmakalyāṇ (dharma) ke hetuse kāyā aur kaṣāy
ko kr̥ś karate hue samyak ārādhanāpūrvak samādhimaraṇ hotā hai;
isaliye vah ātmaghāt nahīṁ; kintu dharmadhyān hai .

Page 119 of 192
PDF/HTML Page 143 of 216
single page version

background image
karake usake pān̐c aticāroṁko bhī dūr karatā hai; vah āyu pūrṇa
hone par mr̥tyu prāpta karake solahaveṁ svarga tak utpanna hotā hai . phi ra
devāyu pūrṇa hone par manuṣya bhav pākar, munipad dhāraṇ karake mokṣa
(pūrṇa śuddhatā) prāpta karatā hai .
samyakcāritrakī bhūmikāmeṁ rahanevāle rāgake kāraṇ vah jīv
svargameṁ devapad prāpta karatā hai; dharmakā phal saṁsārakī gati nahīṁ hai;
kintu saṁvar-nirjarārūp śuddhabhāv hai; dharmakī pūrṇatā vah mokṣa hai .
cauthī ḍhālakā sārāṁś
samyagdarśanake abhāvameṁ jo jñān hotā hai use kujñān
(mithyājñān) kahā jātā hai . samyagdarśan honeke paścāt vahī jñān
samyagjñān kahalātā hai . is prakār yadyapi yah donoṁ samyagdarśan
aur samyagjñān sāth hī hote haiṁ; tathāpi unake lakṣaṇ bhinna-bhinna
haiṁ aur kāraṇ-kārya bhāvakā antar hai arthāt samyagdarśan
samyagjñānakā nimittakāraṇ hai .
svayaṁko aur paravastuoṁko svasanmukhatāpūrvak yathāvat jāne
vah samyagjñān kahalātā hai; usakī vr̥ddhi hone par antameṁ
kevalajñān prāpta hotā hai . samyagjñānake atirikta sukhadāyak vastu
anya koī nahīṁ hai aur vahī janma, jarā tathā maraṇakā nāś karatā
hai . mithyādr̥ṣṭi jīvako samyagjñānake binā karoṛoṁ janma tak tap
tapanese jitane karmoṁkā nāś hotā hai, utane karma samyagjñānī
jīvake triguptise kṣaṇamātrameṁ naṣṭa ho jāte haiṁ . pūrvakālameṁ jo jīv
mokṣa gaye haiṁ; bhaviṣyameṁ jāyeṁge aur vartamānameṁ mahāvidehakṣetrase jā
rahe haiṁ– vah sab samyagjñānakā hī prabhāv hai . jisaprakār mūsalādhār
varṣā vanakī bhayaṁkar agniko kṣaṇamātrameṁ bujhā detī hai; usīprakār

Page 120 of 192
PDF/HTML Page 144 of 216
single page version

background image
yah samyagjñān viṣay-vāsanāko kṣaṇamātrameṁ naṣṭa kar detā hai .
puṇya-pāpake bhāv vah jīvake cāritraguṇakī vikārī
(aśuddha) paryāyeṁ haiṁ; ve rahan̐ṭake ghaṛoṁkī bhān̐ti ulṭī-sīdhī hotī
rahatī haiṁ; un puṇya-pāpake phaloṁmeṁ jo saṁyog prāpta hote haiṁ, unameṁ
harṣa-śok karanā mūrkhatā hai . prayojanabhūt bāt to yah hai ki puṇya-
pāp, vyavahār aur nimittakī ruci choṛakar svonmukh hokar
samyagjñān prāpta karanā cāhiye .
ātmā aur paravastuoṁkā bhedavijñān hone par samyagjñān
hotā hai . isaliye saṁśay, viparyay aur anadhyavasāy ( tattvārthoṁkā
anirdhār) kā tyāg karake tattvake abhyās dvārā samyagjñān prāpta
karanā cāhiye; kyoṁki manuṣyaparyāy, uttam śrāvak kul aur
jinavāṇīkā sunanā ādi suyog– jisaprakār samudrameṁ ḍūbā huā
ratna punaḥ hāth nahīṁ ātā, isīprakār–bārambār prāpta nahīṁ hotā .
aisā durlabh suyog prāpta karake samyagdharma prāpta na karanā mūrkhatā hai .
samyagjñān prāpta karake phi ra samyakcāritra pragaṭ karanā
cāhiye; vahān̐ samyakcāritrakī bhūmikāmeṁ jo kuch bhī rāg rahatā hai,
vah śrāvakako aṇuvrat aur muniko paṁcamahāvratake prakārakā hotā
hai; use samyagdr̥ṣṭi puṇya mānate haiṁ .
na hi samyagvyapadeśaṁ cāritramajñānapūrvakaṁ labhate .
jñānāntaramuktaṁ, cāritrārādhanaṁ tasmāt ..38..
artha–ajñānapūrvak cāritra samyak nahīṁ kahalātā; isaliye cāritrakā
ārādhan jñān honeke paścāt kahā hai .
(puruṣārthasiddhayupāy gāthā-38)

Page 121 of 192
PDF/HTML Page 145 of 216
single page version

background image
jo śrāvak niraticār samādhi-maraṇako dhāraṇ karatā hai, vah
samatāpūrvak āyu pūrṇa honese yogtānusār solahaveṁ svarga tak utpanna
hotā hai, aur vahān̐se āyu pūrṇa hone par manuṣyaparyāy prāpta karatā
hai; phi ra munipad pragaṭ karake mokṣameṁ jātā hai; isaliye
samyagdarśan-jñānapūrvak cāritrakā pālan karanā vah pratyek ātmārthī
jīvakā kartavya hai .
niścay samyakcāritra hī saccā cāritra hai–aisī śraddhā karanā,
tathā us bhūmikāmeṁ jo śrāvak aur munivratake vikalpa uṭhate haiṁ
vah saccā cāritra nahīṁ; kintu cāritrameṁ honevālā doṣ hai; kintu
us bhūmikāmeṁ vaisā rāg āye binā nahīṁ rahatā aur us
samyakcāritrameṁ aisā rāg nimitta hotā hai; use sahacar mānakar
vyavahār samyakcāritra kahā jātā hai . vyavahār samyakcāritrako
saccā samyakcāritra mānanekī śraddhā choṛ denā cāhiye .
cauthī ḍhālakā bhed-saṁgrah
kāl :–niścayakāl aur vyavahārakāl athavā bhūt, bhaviṣya aur
vartamān .
cāritra– moh-kṣobharahit ātmāke śuddha pariṇām, bhāvaliṁgī
śrāvakapad tathā bhāvaliṁgī munipad .
jñānake doṣ– saṁśay, viparyay aur anadhyavasāy (aniścitatā) .
diśā– pūrva, paścim, uttar, dakṣiṇ, īśān, vāyavya, nair̥tya,
agnikoṇ, ūrdhva aur adho–yah das haiṁ .
parvacatuṣṭay– pratyek māsakī do aṣṭamī tathā do caturdaśī .
muni– samasta vyāpārase virakta, cār prakārakī ārādhanāmeṁ tallīn,

Page 122 of 192
PDF/HTML Page 146 of 216
single page version

background image
nirgrantha aur nirmoh–aise sarva sādhu hote haiṁ . (niyamasār
gāthā-76) . ve niścayasamyagdarśan sahit, virāgī hokar,
samasta parigrahakā tyāg karake, śuddhopayogarūp munidharma
aṁgīkār karake antaraṁgameṁ śuddhopayog dvārā apane ātmākā
anubhav karate haiṁ, paradravyameṁ ahaṁbuddhi nahīṁ karate . jñānādi
svabhāvako hī apanā mānate haiṁ; parabhāvoṁmeṁ mamatva nahīṁ karate .
kisīko iṣṭa-aniṣṭa mānakar usameṁ rāg-dveṣ nahīṁ karate .
hiṁsādi aśubh upayogakā to unake astitva hī nahīṁ
hotā . anek bār sātaveṁ guṇasthānake nirvikalpa ānandameṁ
līn hote haiṁ . jab chaṭhaveṁ guṇasthānameṁ āte haiṁ, tab unheṁ
aṭṭhāīs mūlaguṇoṁko akhaṇḍitarūpase pālan karanekā śubh
vikalpa ātā hai . unheṁ tīn kaṣāyoṁke abhāvarūp
niścayasamyakcāritra hotā hai . bhāvaliṁgī muniko sadā nagna-
digambar daśā hotī hai; usameṁ kabhī apavād nahīṁ hotā .
kabhī bhī vastrādi sahit muni nahīṁ hote .
vikathā– strī, āhār, deś aur rājya–in cārakī aśubh bhāvarūp
kathā so vikathā hai .
śrāvakavrat–pān̐c aṇuvrat, tīn guṇavrat aur cār śikṣāvrat aise
bārah vrat haiṁ .
rogatray– janma, jarā aur mr̥tyu .
hiṁsā– (1) vāstavameṁ rāgādibhāvoṁkā pragaṭ na honā so ahiṁsā
hai aur rāgādi bhāvoṁkī utpatti honā so hiṁsā hai; aisā
jainaśāstroṁkā saṁkṣipta rahasya hai .

Page 123 of 192
PDF/HTML Page 147 of 216
single page version

background image
(2) saṁkalpī, ārambhī, udyoginī aur virodhinī ye cār athavā
dravyahiṁsā aur bhāvahiṁsā–yah do .
cauthī ḍhālakā lakṣaṇ-saṁgrah
aṇuvrat–(1) niścayasamyagdarśanasahit cāritraguṇakī āṁśik śuddhi
honese (anantānubandhī tathā apratyākhyānīy kaṣāyoṁke
abhāvapūrvak) utpanna ātmākī śuddhiviśeṣako deśacāritra
kahate haiṁ . śrāvakadaśāmeṁ pān̐c pāpoṁkā sthūlarūp-ekadeś
tyāg hotā hai, use aṇuvrat kahā jātā hai .
aticār–vratakī apekṣā rakhane par bhī usakā ekadeś bhaṁg honā
so aticār hai .
anadhyavasāy–(moh)–‘‘kuch hai,’’ kintu kyā hai usake niścayarahit
jñānako anadhyavasāy kahate haiṁ .
anarthadaṁḍ–prayojanarahit man, vacan, kāyakī orakī aśubh-
pravr̥tti .
anarthadaṁḍavrat–prayojanarahit man, vacan, kāyakī orakī aśubh-
pravr̥ttikā tyāg .
avadhijñān–dravya, kṣetra, kāl, bhāvakī maryādāpūrvak rūpī padārthoṁko
spaṣṭa jānanevālā jñān .
upabhog–jise bārambār bhogā jā sake aisī vastu .
guṇ–dravyake āśrayase, usake sampūrṇa bhāgameṁ tathā usakī samasta
paryāyoṁmeṁ sadaiv rah,e use guṇ athavā śakti kahate haiṁ .
guṇavrat–aṇuvratoṁko tathā mūlaguṇoṁko puṣṭa karanevālā vrat .

Page 124 of 192
PDF/HTML Page 148 of 216
single page version

background image
par–ātmāse (jīvase) bhinna vastuoṁko par kahā jātā hai .
parokṣa–jisameṁ indriyādi paravastuen̐ nimittamātra haiṁ, aise jñānako
parokṣa jñān kahate haiṁ .
pratyakṣa– (1) ātmāke āśrayase honevālā atīndriy jñān .
(2) akṣaprati–akṣa = ātmā athavā jñān;
prati = (akṣake) sanmukh–nikaṭ .
prati + akṣa = ātmāke sambandhameṁ ho aisā .
paryāy–guṇoṁke viśeṣ kāryako (pariṇamanako) paryāy kahate haiṁ .
bhog– vah vastu jise ek hī bār bhogā jā sake .
matijñān–(1) parāśrayakī buddhi choṛakar darśan-upayogapūrvak
svasanmukhatāse pragaṭ honevāle nij-ātmāke jñānako
matijñān kahate haiṁ .
(2) indriyān̐ aur man jisameṁ nimittamātra haiṁ aise jñānako
matijñān kahate haiṁ .
mahāvrat–hiṁsādi pān̐c pāpoṁkā sarvathā tyāg .
(niścayasamyagdarśan-jñān aur vītarāgacāritrarahit mātra
vyavahāravratake śubhabhāvako mahāvrat nahīṁ kahā hai; kintu
bālavrat-ajñānavrat kahā hai . )
manaḥparyayajñān–dravya-kṣetra-kāl-bhāvakī maryādāse dūsareke manameṁ
rahe hue saral athavā gūrḥ rūpī padārthoṁko jānanevālā
jñān .
kevalajñān– jo tīnakāl aur tīnalokavartī sarva padārthoṁko

Page 125 of 192
PDF/HTML Page 149 of 216
single page version

background image
( anantadharmātmak sarva dravya-guṇ-paryāyoṁko ) pratyek
samayameṁ yathāsthit, paripūrṇarūpase spaṣṭa aur ek sāth
jānatā hai, use kevalajñān kahate haiṁ .
viparyay–viparīt jñān . jaise ki–sīpako cān̐dī jānanā aur
cān̐dīko sīp jānanā . athavā śubhāsravase vāstavameṁ
ātmahit mānanā; dehādi paradravyako sva-rūp mānanā,
apanese bhinna na mānanā .
vrat– śubhakārya karanā aur aśubhakāryako choṛanā so vrat hai athavā
dravya, guṇ, paryāyoṁko kevalajñānī bhagavān jānate haiṁ; kintu unake
apekṣit dharmoṁko nahīṁ jān sakate–aisā mānanā so asatya hai aur
vah anantako athavā mātra ātmāko hī jānate haiṁ; kintu sarvako
nahīṁ jānate haiṁ
aisā mānanā bhī nyāyase viruddha hai . (laghu jain
si. praveśikā praśna 87, pr̥ṣṭha 26) kevalajñānī bhagavān
kṣāyopaśamik jñānavāle jīvoṁkī bhān̐ti avagrah, īhā, avāy aur
dhāraṇārūp kramase nahīṁ jānate; kintu sarva dravya-kṣetra-kāl-bhāv
ko yugapat (ekasāth) jānate haiṁ
isaprakār unheṁ sab kuch
pratyakṣa vartatā hai . (pravacanasār gāthā 21 kī ṭīkā– bhāvārtha .)
ati vistārase bas hoo, anivārit (rokā na jā sake aisā–
amaryādit) jisakā vistār hai
aise prakāśavālā honese
kṣāyikajñān (kevalajñān) avaśyamev sarvadā, sarvatra, sarvathā,
sarvako jānatā hai
. (pravacanasār gāthā 47 kī ṭīkā .)
ṭippaṇī–śrutajñān, avadhijñān, manaḥparyayajñān aur kevalajñānase siddha
hotā hai ki pratyek dravyameṁ niścit aur kramabaddha paryāyeṁ hotī
haiṁ
ulṭī-sīdhī nahīṁ hotīṁ .

Page 126 of 192
PDF/HTML Page 150 of 216
single page version

background image
hiṁsā, asatya, corī, maithun aur parigrah–in pān̐c pāpoṁse
bhāvapūrvak virakta honeko vrat kahate haiṁ . (vrat samyagdarśan
honeke paścāt hote haiṁ aur āṁśik vītarāgatārūp
niścayavrat sahit vyavahāravrat hote haiṁ . )
śikṣāvrat–munivrat pālan karanekī śikṣā denevālā vrat .
śrutajñān–(1) matijñānase jāne hue padārthoṁke sambandhameṁ anya
padārthoṁko jānanevāle jñānako śrutajñān kahate haiṁ .
(2) ātmākī śuddha anubhūtirūp śrutajñānako bhāvaśrutajñān
kahate haiṁ .
saṁnyās–(saṁllekhanā) ātmākā dharma samajhakar apanī śuddhatāke
liye kaṣāyoṁko aur śarīrako kr̥ś karanā (śarīrakī
orakā lakṣa choṛ denā) so samādhi athavā saṁllekhanā
kahalātī hai .
saṁśay–virodh sahit anek prakāroṁkā avalamban karanevālā jñān
jaise ki–yah sīp hogī yā cān̐dī ? ātmā apanā hī kārya
kar sakatā hai yā parakā bhī ? dev-śāstra-guru, jīvādi
sāt tattva ādikā svarūp aisā hī hogā ? athavā jaisā
anyamatameṁ kahā hai vaisā ? nimitta athavā śubharāg dvārā
ātmākā hit ho sakatā hai yā nahīṁ ?
cauthī ḍhālakā antar-pradarśan
1. digvratakī maryādā to jīvanaparyaṁtake liye hai; kintu
deśavratakī maryādā ghaṛī, ghaṇṭā ādi niścit kiye gaye
samay takakī hai .

Page 127 of 192
PDF/HTML Page 151 of 216
single page version

background image
2. parigrahaparimāṇavratameṁ parigrahakā jitanā pramāṇ (maryādā)
kiyā jātā hai, usase bhī kam pramāṇ
bhogopabhogaparimāṇavratameṁ kiyā jātā hai .
3. proṣadhameṁ to ārambha aur viṣay-kaṣāyādikā tyāg karane
par bhī ekabār bhojan kiyā jātā hai, upavāsameṁ to
anna-jal-khādya aur svādya –in cāroṁ āhāroṁkā sarvathā
tyāg hotā hai . proṣadh-upavāsameṁ ārambha, viṣay-kaṣāy
aur cāroṁ āhāroṁkā tyāg tathā usake agale din aur
pāraṇeke din arthāt agale-pichale din bhī ekāśan kiyā
jātā hai .
4. bhog to ek hī bār bhogane yogya hotā hai; kintu upabhog
bārambār bhogā jā sakatā hai . (ātmā paravastuko
vyavahārase bhī nahīṁ bhog sakatā; kintu moh dvārā, maiṁ ise
bhogatā hūn̐ –aisā mānatā hai aur tatsambandhī rāgako, harṣa-
śokako bhogatā hai . yah batalāneke liye usakā kathan
karanā so vyavahār hai . )
cauthī ḍhālakī praśnāvalī
1. acauryavrat, aṇuvrat, aticār, atithisaṁvibhāg, anadhyavasāy,
anarthadaṁḍ, anarthadaṁḍavrat, apadhyān, avadhijñān, ahiṁsāṇuvrat,
upabhog, kevalajñān, guṇavrat, digvrat, duḥśruti, deśavrat,
deśapratyakṣa, parigrah-parimāṇāṇuvrat, parokṣa, pāpopadeś, pratyakṣa,
pramādacaryā, proṣadh upavās, brahmacaryāṇuvrat, bhogopabhog-
parimāṇavrat, bhog, matijñān, manaḥparyayajñān, viparyay, vrat,
śikṣāvrat, śrutajñān, sakalapratyakṣa, samyakjñān, satyāṇuvrat,

Page 128 of 192
PDF/HTML Page 152 of 216
single page version

background image
sāmāyik, saṁśay, svastrīsaṁtoṣavrat tathā hiṁsādān ādike
lakṣaṇ batāo .
2. aṇuvrat, anarthadaṁḍavrat, kāl, guṇavrat, deśapratyakṣa, diśā,
parokṣa, parva, pātra, pratyakṣa, vikathā, vrat, rogatray, śikṣāvrat,
samyakcāritra, samyagjñānake doṣ aur saṁllekhanā
doṣ–ādike bhed batalāo .
3. aṇuvrat, anarthadaṁḍavrat, guṇavrat–aise nām rakhanekā kāraṇ;
avical jñānaprāpti, graiveyak tak jāne par bhī sukhakā abhāv,
digvrat, deśavrat, pāpopadeś–aise nāmoṁkā kāraṇ, puṇya-
pāpake phalameṁ harṣa-śokakā niṣedh, śikṣāvrat nāmakā kāraṇ,
samyagjñān, jñān, jñānoṁkī parokṣatā-pratyakṣatā-deśapratyakṣatā
aur sakalapratyakṣatā ādike kāraṇ batalāo .
4. aṇuvrat aur mahāvratameṁ, digvrat aur deśavratameṁ, parigrah-
parimāṇavrat aur bhogopabhogaparimāṇavratameṁ, proṣadh aur
upavāsameṁ tathā proṣadhopavāsameṁ, bhog aur upabhogameṁ, yam aur
niyamameṁ, jñānī aur ajñānīke karmanāśameṁ tathā samyagdarśan
aur samyagjñānameṁ kyā antar hai–vah batalāo .
5. anadhyavasāy, manuṣyaparyāy ādikī durlabhatā, viparyay, viṣay-
icchā, samyagjñān aur saṁśayake dr̥ṣṭānta do .
6. anarthadaṇḍoṁkā pūrṇa parimāṇ, avical sukhakā upāy,
ātmajñānakī prāptikā upāy, janma-maraṇ dūr karanekā
upāy, darśan aur jñānameṁ pahalī utpatti; dhanādikase lābh
na honā, niraticār śrāvakavrat-pālanase lābh,
brahmacaryāṇuvratīkā vicār, bhedavijñānakī āvaśyakatā,

Page 129 of 192
PDF/HTML Page 153 of 216
single page version

background image
manuṣyaparyāyakī durlabhatā tathā usakī saphalatākā upāy,
maraṇasamayakā kartavya; vaidya-ḍôkṭarake dvārā maraṇ ho; tathāpi
ahiṁsā, śatrukā sāmanā karanā–na karanā; samyagjñān,
samyagjñān honekā samay aur usakī mahimā, saṁllekhanākī
vidhi aur kartavya, jñānake binā mukti tathā sukhakā abhāv,
jñānakā phal tathā jñānī-ajñānīkā karmanāś aur viṣayoṁkī
icchāko śāṁt karanekā upāy–ādikā varṇan karo .
7. acal rahanevālā jñān, atithisaṁvibhāgīkā dūsarā nām, tīn
rogoṁkā nāś karanevālī vastu, mithyādr̥ṣṭi muni, vartamānameṁ
mukti ho sake aisā kṣetra, vratadhārīko prāpta honevālī gati,
prayojanabhūt bāt, sarvako jānanevālā jñān aur sarvottam sukh
denevālī vastu–inakā nām batalāo .
8. amuk śabda, caraṇ athavā padyakā artha aur bhāvārtha
batalāo . cauthī ḍhālakā sārāṁś kaho .
9. aṇuvrat, digvrat, bārah vrat, śikṣāvrat aur deśacāritrake
sambandhameṁ jo jānate ho vah samajhāo .
JDJ

Page 130 of 192
PDF/HTML Page 154 of 216
single page version

background image

pān̐cavīṁ ḍhāl
(cāl chanda)
bhāvanāoṁke ciṁtavanakā kāraṇ, usake adhikārī aur
usakā phal
muni sakalavratī baṛabhāgī, bhav-bhoganataiṁ vairāgī .
vairāgya upāvan māī, cintaiṁ anuprekṣā bhāī ..1..
anvayārtha :(bhāī) he bhavya jīv ! (sakalavratī)
mahāvratoṁke dhārak (muni) bhāvaliṁgī munirāj (baṛabhāgī) mahān
puruṣārthī haiṁ; kyoṁki ve (bhav-bhoganataiṁ) saṁsār aur bhogoṁse (vairāgī)
virakta hote haiṁ aur (vairāgya) vītarāgatāko (upāvan) utpanna
karaneke liye (māī) mātā samān (anuprekṣā) bārah bhāvanāoṁkā
(cintaiṁ) ciṁtavan karate haiṁ .
bhāvārtha :pān̐c mahāvratoṁko dhāraṇ karanevāle bhāvaliṁgī
munirāj mahāpuruṣārthavān haiṁ; kyoṁki ve saṁsār, śarīr aur bhogoṁse
atyanta virakta hote haiṁ aur jis prakār koī mātā putrako janma

Page 131 of 192
PDF/HTML Page 155 of 216
single page version

background image
detī hai; usīprakār yah bārah bhāvanāen̐ vairāgya utpanna karatī haiṁ;
isaliye munirāj in bārah bhāvanāoṁkā ciṁtavan karate haiṁ
..1..
bhāvanāoṁkā phal aur mokṣasukhakī prāptikā samay
in cintat samasukh jāgai, jimi jvalan pavanake lāgai .
jabahī jiy ātam jānai, tabahī jiy śivasukh ṭhānai ..2..
anvayārtha :(jimi) jisaprakār (pavanake) vāyuke
(lāgai) laganese (jvalan) agni (jāgai) bhabhak uṭhatī hai, [usī-
prakār in bārah bhāvanāoṁkā ] (ciṁtat) ciṁtavan karanese (sam
sukh) samatārūpī sukh (jāgai) pragaṭ hotā hai . (jab hī) jab
(jiy) jīv (ātam) ātmasvarūpako (jānai) jānatā hai (tab hī)
tabhī (jīv) jīv (śivasukh) mokṣasukhako (ṭhānai) prāpta karatā hai .
bhāvārtha :jisaprakār vāyu laganese agni ekadam bhabhak
uṭhatī hai; usīprakār in bārah bhāvanāoṁkā bāraṁbār ciṁtavan karanese
samatā-śāṁtirūpī sukh pragaṭ ho jātā hai–barḥ jātā hai . jab yah
jīv ātmasvarūpako jānatā hai, tab puruṣārtha barḥākar parapadārthoṁse
sambandha choṛakar paramānandamay svasvarūpameṁ līn hokar samatārasakā
pān karatā hai aur aṁtameṁ mokṣasukh prāpta karatā hai
..2..

Page 132 of 192
PDF/HTML Page 156 of 216
single page version

background image
un bārah bhāvanāoṁkā svarūp kahā jātā hai–
1. anitya bhāvanā. anitya bhāvanā
joban gr̥h go dhan nārī, hay gay jan ājñākārī .
indriy-bhog chin thāī, suradhanu capalā capalāī ..3..
anvayārtha :(joban) yauvan, (gr̥h) makān, (go)
gāy-bhaiṁs, (dhan) lakṣmī, (nārī) strī, (hay) ghoṛā (gay) hāthī,
(jan) kuṭumba (ājñākārī) naukar-cākar tathā (indriy-bhog) pān̐c
indriyoṁke bhog–yah sab (suradhanu) indradhanuṣ tathā (capalā)
bijalīkī (capalāī) caṁcalatā-kṣaṇikatākī bhān̐ti (chin thāī)
kṣaṇamātra rahanevāle haiṁ .
bhāvārtha :yauvan, makān, gāy-bhaiṁs, dhan-sampatti, strī,
ghoṛā-hāthī, kuṭumbījan, naukar-cākar tathā pān̐c indriyoṁke
viṣay–yah sarva vastuen̐ kṣaṇik haiṁ–anitya haiṁ–nāśavān haiṁ .
jisaprakār indradhanuṣ aur bijalī dekhate hī dekhate vilīn ho jāte
haiṁ; usīprakār ye yauvanādi kuch hī kālameṁ nāśako prāpta hote haiṁ;
ve koī padārtha nitya aur sthāyī nahīṁ haiṁ; kintu nij śuddhātmā

Page 133 of 192
PDF/HTML Page 157 of 216
single page version

background image
hī nitya aur sthāyī hai .
aisā svonmukhatāpūrvak ciṁtavan karake, samyagdr̥ṣṭi jīv
vītarāgatākī vr̥ddhi karatā hai, yah ‘‘anitya bhāvanā’’ hai . mithyādr̥ṣṭi
jīvako anityādi ek bhī bhāvanā yathārtha nahīṁ hotī
..3..
2. aśaraṇ bhāvanā. aśaraṇ bhāvanā
sur asur khagādhip jete, mr̥g jyoṁ hari, kāl dale te .
maṇi maṁtra taṁtra bahu hoī, marate na bacāvai koī ..4..
anvayārtha :(sur asur khagādhip) devoṁke indra,
asuroṁke indra aur khagendra [garuṛ, haṁs ] (jete) jo-jo haiṁ (te)
un sabakā (mr̥g hari jyoṁ) jisaprakār hiranako siṁh mār ḍālatā
hai; usīprakār (kāl) mr̥tyu (dale) nāś karatā hai . (maṇi)
cintāmaṇi ādi maṇiratna, (maṁtra) baṛe-baṛe rakṣāmaṁtra; (taṁtra) taṁtra,
(bahu hoī) bahutase hone par bhī (marate) maranevāleko (koī) ve
koī (na bacāvai) nahīṁ bacā sakate .
bhāvārtha :is saṁsārameṁ jo-jo devendra, asurendra, khagendra,

Page 134 of 192
PDF/HTML Page 158 of 216
single page version

background image
(pakṣiyoṁke rājā) ādi haiṁ, un sabakā–jisaprakār hiranako siṁh
mār ḍālatā hai; usīprakār–kāl arthāt mr̥tyu nāś karatā hai .
ciṁtāmaṇi ādi maṇi, maṁtra aur jaṁtra-taṁtrādi koī bhī mr̥tyuse nahīṁ
bacā sakatā .
yahān̐ aisā samajhanā ki nij ātmā hī śaraṇ hai; usake
atirikta anya koī śaraṇ nahīṁ hai . koī jīv anya jīvakī rakṣā
kar sakanemeṁ samartha nahīṁ hai; isaliye parase rakṣākī āśā karanā
vyartha hai . sarvatra-sadaiv ek nij ātmā hī apanā śaraṇ hai . ātmā
niścayase maratā hī nahīṁ; kyoṁki vah anādi-ananta hai–aisā
svonmukhatāpūrvak ciṁtavan karake samyagdr̥ṣṭi jīv vītarāgatākī vr̥ddhi
karatā hai, yah ‘‘aśaraṇ bhāvanā’’ hai
..4..
3. saṁsār bhāvanā. saṁsār bhāvanā
cahun̐gati duḥkh jīv bharai hai, parivartan paṁc karai hai .
sabavidhi saṁsār asārā, yāmeṁ sukh nāhīṁ lagārā ..5..
anvayārtha :(jīv) jīv (cahun̐gati) cār gatimeṁ
(duḥkh) duḥkh (bharai hai) bhogatā hai aur (parivartan paṁc) pān̐c
parāvartan pān̐c prakārase paribhramaṇ (karai hai) karatā hai . (saṁsār)

Page 135 of 192
PDF/HTML Page 159 of 216
single page version

background image
saṁsār (sabavidhi) sarva prakārase (asārā) sārarahit hai, (yāmeṁ)
isameṁ (sukh) sukh (lagārā) leśamātra bhī (nāhiṁ) nahīṁ hai .
bhāvārtha :jīvakī aśuddha paryāy vah saṁsār hai . ajñānake
kāraṇ jīv cār gatimeṁ duḥkh bhogatā hai aur pān̐c (dravya, kṣetra,
kāl, bhav tathā bhāv) parāvartan karatā rahatā hai; kintu kabhī śāṁti
prāpta nahīṁ karatā; isalie vāstavameṁ saṁsārabhāv sarvaprakārase
sārarahit hai, usameṁ kiṁcitmātra sukh nahīṁ hai; kyoṁki jisaprakār
sukhakī kalpanā kī jātī hai, vaisā sukhakā svarūp nahīṁ hai aur
jisameṁ sukh mānatā hai vah vāstavameṁ sukh nahīṁ hai; kintu vah
paradravyake ālambanarūp malin bhāv honese ākulatā utpanna
karanevālā bhāv hai . nij ātmā hī sukhamay hai, usake dhruvasvabhāvameṁ
saṁsār hai hī nahīṁ –aisā svonmukhatāpūrvak ciṁtavan karake samyagdr̥ṣṭi
jīv vītarāgatāmeṁ vr̥ddhi karatā hai, yah ‘‘saṁsār bhāvanā’’ hai
..5..
4. ekatva bhāvanā. ekatva bhāvanā
śubh-aśubh karamaphal jete, bhogai jiy ek hi tete .
sut-dārā hoy na sīrī, sab svārathake haiṁ bhīrī ..6..

Page 136 of 192
PDF/HTML Page 160 of 216
single page version

background image
anvayārtha :(jete) jitane (śubh-karamaphal)
śubhakarmake phal aur (aśubh-karamaphal) aśubhakarmake phal haiṁ (te
te) ve sab (jiy) yah jīv (ek hi) akelā hī (bhogai) bhogatā
hai; (sut) putra (dārā) strī (sīrī) sāth denevāle (na hoy) nahīṁ
hote . (sab) ve sab (svārathake) apane svārthake (bhīrī) sage (haiṁ)
haiṁ .
bhāvārtha :jīvakā sadā apane svarūpase apanā ekatva
aur parase vibhaktapanā hai; isaliye vah svayaṁ hī apanā hit athavā
ahit kar sakatā hai –parakā kuch nahīṁ kar sakatā . isaliye
jīv jo bhī śubh yā aśubh bhāv karatā hai, unakā phal (ākulatā)
vah svayaṁ akelā hī bhogatā hai, usameṁ anya koī-strī, putra,
mitrādi sahāyak nahīṁ ho sakate; kyoṁki ve sab par padārtha haiṁ aur
ve sab padārtha jīvako jñeyamātra haiṁ; isaliye ve vāstavameṁ jīvake
sage-sambandhī haiṁ hī nahīṁ; tathāpi ajñānī jīv unheṁ apanā mānakar
duḥkhī hotā hai . parake dvārā apanā bhalā-burā honā mānakar parake
sāth kartr̥tva-mamatvakā adhikār mānatā hai; vah apanī bhūlase hī
akelā duḥkhī hotā hai .
saṁsārameṁ aur mokṣameṁ yah jīv akelā hī hai–aisā jānakar
samyagdr̥ṣṭi jīv nij śuddha ātmāke sāth hī sadaiv apanā ekatva
mānakar apanī niścayapariṇati dvārā śuddha ekatvakī vr̥ddhi karatā hai,
yah ‘‘ekatva bhāvanā’’ hai
..6..
5. anyatva bhāvanā. anyatva bhāvanā
jal-pay jyoṁ jiy-tan melā, pai bhinna-bhinna nahiṁ bhelā .
to pragaṭ jude dhan-dhāmā, kyoṁ hvai ik mili sut-rāmā ..7..