Chha Dhala-Hindi (iso15919 transliteration). Gatha: 3: samyaggyAnke bhed, parokSh aur deshpratyakShke lakShan,4: sakal pratyakSh gyAnkA lakShan aur gyAnkee mahimA,5: gyAni aur agyAnike karm nAshake vishayme antar,6: gyAnke dosh aur manushya paryAyAdikee durlabhata,7: samyaggyAnkee mahimA Aur kAran,8: samyaggyAnkee mahimA Aur vishayechchhA rokanekA upAy,9: punyA-pApame harsh vishAdkA nishedh aur tAtparyakee bAt,10: samyak chAritrakA samay aur bhed tatha ahinsANuvratkA lakShan,11: achaurANuvrat, brahmacharyANuvrat, parigraha primANuvrat tathAdigvratkA lakShan,12: deshavrat (deshavagAshik) nAmak gunvratkA lakShan (Dhal 4),13: anarth dand vratke bhed aur unkA lakShan (Dhal 4),14: sAmAyik, proshadh, bhogopbhog pariman aur atithi sanvibhag vrat (Dhal 4).

< Previous Page   Next Page >


Combined PDF/HTML Page 7 of 11

 

Page 97 of 192
PDF/HTML Page 121 of 216
single page version

background image
samyagjñānake bhed, parokṣa aur deśapratyakṣake lakṣaṇ
tās bhed do haiṁ, parokṣa paratachi tin māṁhīṁ .
mati śrut doy parokṣa, akṣamanataiṁ upajāhīṁ ..
avadhijñān manaparjay do haiṁ deś-pratacchā .
dravya kṣetra parimāṇ liye jānai jiy svacchā ..3..
anvayārtha :(tās) us samyagjñānake (parokṣa) parokṣa
aur (paratachi) pratyakṣa (do) do (bhed haiṁ) bhed haiṁ; (tin māṁhīṁ)
unameṁ (mati śrut) matijñān aur śrutajñān (doy) yah donoṁ
(parokṣa) parokṣajñān haiṁ . [kyoṁki ve ] (akṣa manataiṁ) indriyoṁ tathā
manake nimittase (upajāhīṁ) utpanna hote haiṁ . (avadhijñān)
avadhijñān aur (manaparjay) manaḥparyayajñān (do) yah donoṁ jñān
(deś-pratacchā) deśapratyakṣa (haiṁ) haiṁ; [kyoṁki in jñānoṁse ] (jiy)
jīv (dravya kṣetra parimāṇ) dravya aur kṣetrakī maryādā (liye) lekar
(svacchā) spaṣṭa (jānai) jānatā hai .
bhāvārtha :is samyagjñānake do bhed haiṁ–(1) pratyakṣa aur
(2) parokṣa; unameṁ matijñān aur śrutajñān parokṣajñān1 haiṁ; kyoṁki
ve donoṁ jñān indriyoṁ tathā manake nimittase vastuko aspaṣṭa jānate
haiṁ . samyakmati-śrutajñān svānubhavakālameṁ pratyakṣa hote haiṁ; unameṁ
indriy aur man nimitta nahīṁ haiṁ . avadhijñān aur manaḥparyayajñān
deśapratyakṣa
2 haiṁ; kyoṁki jīv in do jñānoṁse rūpī dravyako dravya,
1. jo jñān indriyoṁ tathā manake nimittase vastuko aspaṣṭa jānatā hai,
use parokṣajñān kahate haiṁ .
2. jo jñān rūpī vastuko dravya-kṣetra-kāl aur bhāvakī maryādā
pūrvak spaṣṭa jānatā hai, use deśapratyakṣa kahate haiṁ .

Page 98 of 192
PDF/HTML Page 122 of 216
single page version

background image
kṣetra, kāl aur bhāvakī maryādāpūrvak spaṣṭa jānatā hai .
sakal-pratyakṣa jñānakā lakṣaṇ aur jñānakī mahimā
sakal dravyake gun anaṁt, parajāy anaṁtā .
jānai ekai kāl, pragaṭ kevali bhagavantā ..
jñān samān na ān jagatameṁ sukh kau kāran .
ihi paramāmr̥t janmajarāmr̥ti-rog-nivāran ..4..

Page 99 of 192
PDF/HTML Page 123 of 216
single page version

background image
anvayārtha :[jis jñānase ] (kevali bhagavantā)
kevalajñānī bhagavān (sakal dravyake) chahoṁ dravyoṁke (ananta)
aparimit (gun) guṇoṁko aur (anantā) ananta (parajāy)
paryāyoṁko (ekai kāl) ek sāth (pragaṭ) spaṣṭa (jānai) jānate haiṁ
[us jñānako ] (sakal) sakalapratyakṣa athavā kevalajñān kahate haiṁ .
(jagatameṁ) is jagatameṁ (jñān samān) samyagjñān jaisā (ān)
dūsarā koī padārtha (sukhakau) sukhakā (na kāran) kāraṇ nahīṁ hai .
(ihi) yah samyagjñān hī (janmajarāmr̥ti-rog-nivāran) janma, jarā
[vr̥ddhāvasthā ] aur mr̥tyurūpī rogoṁko dūr karaneke liye (paramāmr̥t)
utkr̥ṣṭa amr̥tasamān hai .
bhāvārtha :(1) jo jñān tīnakāl aur tīnalokavartī
sarva padārthoṁ (anantadharmātmak sarva dravya-guṇ-paryāyoṁko) pratyek
samayameṁ yathāsthit, paripūrṇarūpase spaṣṭa aur ekasāth jānatā hai,
us jñānako kevalajñān kahate haiṁ . jo sakalapratyakṣa hai .
(2) dravya, guṇ aur paryāyoṁko kevalī bhagavān jānate haiṁ;
kintu unake apekṣit dharmoṁko nahīṁ jān sakate –aisā mānanā
asatya hai tathā ve anantako athavā mātra apane ātmāko hī jānate

Page 100 of 192
PDF/HTML Page 124 of 216
single page version

background image
haiṁ; kintu sarvako nahīṁ jānate–aisā mānanā bhī nyāyaviruddha hai .
kevalī bhagavān sarvajña honese anekāntasvarūp pratyek vastuko
pratyakṣa jānate haiṁ . (–laghu jainasiddhānta praveśikā praśna-87)
(3) is saṁsārameṁ samyagjñānake samān sukhadāyak anya
koī vastu nahīṁ hai . yah samyagjñān hī janma, jarā aur mr̥tyurūpī
tīn rogoṁkā nāś karaneke liye uttam amr̥t-samān hai .
jñānī aur ajñānīke karmanāśake viṣayameṁ antar
koṭi janma tap tapaiṁ, jñān vin karma jharaiṁ je .
jñānīke chinameṁ, triguptitaiṁ sahaj ṭaraiṁ te ..
munivrat dhār ananta bār grīvak upajāyo .
pai nij ātamajñān vinā, sukh leś na pāyau ..5..
anvayārtha :[ajñānī jīvako ] (jñān binā)
samyagjñānake binā (koṭi janma) karoṛoṁ janmoṁ tak (tap tapaiṁ)
tap karanese (je karma) jitane karma (jharaiṁ) nāś hote haiṁ (te) utane
karma (jñānīke) samyagjñānī jīvake (trigupti taiṁ) man, vacan aur
kāyakī orakī pravr̥ttiko rokanese [nirvikalpa śuddha svabhāvase ]

Page 101 of 192
PDF/HTML Page 125 of 216
single page version

background image
(chinameṁ) kṣaṇamātrameṁ (sahaj) saralatāse (ṭarai) naṣṭa ho jāte haiṁ .
[yah jīv ] (munivrat) muniyoṁke mahāvratoṁko (dhār) dhāraṇ karake
(anantabār) anantabār (grīvak) navaveṁ graiveyak tak (upajāyo)
utpanna huā, (pai) parantu (nij ātam) apane ātmāke (jñān
vinā) jñān binā (leś) kiṁcitmātra (sukh) sukh (na pāyo) prāpta
na kar sakā .
bhāvārtha :mithyādr̥ṣṭi jīv ātmajñān (samyagjñān)ke
binā karoṛoṁ janmoṁ-bhavoṁ tak bālataparūp udyam karake jitane
karmoṁkā nāś karatā hai utane karmoṁkā nāś samyagjñānī
jīv–svonmukh jñātāpaneke kāraṇ svarūpaguptise-kṣaṇamātrameṁ sahaj
hī kar ḍālatā hai . yah jīv, munike (dravyaliṁgī munike)
mahāvratoṁko dhāraṇ karake unake prabhāvase navaveṁ graiveyak takake
vimānoṁmeṁ anantabār utpanna huā; parantu ātmāke bhedavijñān
(samyagjñān athavā svānubhav)ke binā jīvako vahān̐ bhī leśamātra sukh
prāpta nahīṁ huā .
jñānake doṣ aur manuṣyaparyāy ādikī durlabhatā
tātaiṁ jinavar-kathit tattva abhyās karīje .
saṁśay vibhram moh tyāg, āpo lakh līje ..
yah mānuṣaparyāy, sukul, sunivau jinavānī .
ihavidhi gaye na mile, sumaṇi jyauṁ udadhi samānī ..6..
anvayārtha :(tātaiṁ) isaliye (jinavar-kathit)
jinendra bhagavānake kahe hue (tattva) paramārtha tattvakā (abhyās)
abhyās (karīje) karanā cāhiye aur (saṁśay) saṁśay (vibhram)

Page 102 of 192
PDF/HTML Page 126 of 216
single page version

background image
viparyay tathā (moh) anadhyavasāy [aniścitatā ] ko (tyāg)
choṛakar (āpo) apane ātmāko (lakh līje) lakṣameṁ lenā cāhiye
arthāt jānanā cāhiye . [yadi aisā nahīṁ kiyā to ] (yah) yah
(mānuṣ paryāy) manuṣya bhav (sukul) uttam kul aur (jinavānī)
jinavāṇīkā (sunivau) sunanā (ih vidh) aisā suyog (gaye) bīt
jāne par, (udadhi) samudrameṁ (samānī) samāye-ḍūbe hue
(sumaṇi jyauṁ) sacce ratnakī bhān̐ti [punaḥ ] (na milai) milanā
kaṭhin hai .
bhāvārtha :ātmā aur paravastuoṁke bhedavijñānako prāpta
karaneke liye jinadev dvārā prarūpit sacce tattvoṁkā paṭhan-pāṭhan

Page 103 of 192
PDF/HTML Page 127 of 216
single page version

background image
(manan) karanā cāhiye aur saṁśay1 viparyay2 tathā anadhyavasāy3
–samyagjñānake in tīn doṣoṁko dūr karaneke liye ātmasvarūpako
jānanā cāhiye; kyoṁki jisaprakār samudrameṁ ḍūbā huā amūlya ratna
punaḥ hāth nahīṁ ātā; usīprakār manuṣya śarīr, uttam śrāvakakul
aur jinavacanoṁkā śravaṇ ādi suyog bhī bīt jāneke bād punaḥ-
punaḥ prāpta nahīṁ hote . isaliye yah apūrva avasar na gam̐vākar
ātmasvarūpakī pahicān (samyagjñānakī prāpti) karake yah manuṣya-
janma saphal karanā cāhiye .
samyagjñānakī mahimā aur kāraṇ
dhan samāj gaj bāj, rāj to kāj na āvai .
jñān āpako rūp bhaye, phi ra acal rahāvai ..
tās jñānako kāran, sva-par vivek bakhānau .
koṭi upāy banāy bhavya, tāko ur ānau ..7..
anvayārtha :(dhan) paisā, (samāj) parivār, (gaj)
1. saṁśay–viruddhānekakoṭisparśijñānaṁ saṁśayaḥ = ‘‘isaprakār hai athavā
isaprakār ?’’–aisā jo paraspar viruddhatāpūrvak do prakārarūp jñān,
use saṁśay kahate haiṁ
.
2. viparyay–viparītaik koṭiniścayo viparyayaḥ = vastusvarūpase
viruddhatā-pūrvak ‘‘yah aisā hī hai’’–isaprakār ekarūp jñānakā
nām viparyay hai
. usake tīn bhed haiṁ–kāraṇaviparyay, svarūp-
viparyay tathā bhedābhedaviparyay . (mokṣamārgaprakāśak pr̥. 123)
3. anadhyavasāy–kimityālocanamātramanadhyavasāyaḥ = ‘kuch hai’
–aisā nirṇay rahit vicār so anadhyavasāy hai .

Page 104 of 192
PDF/HTML Page 128 of 216
single page version

background image
hāthī, (bāj) ghoṛā, (rāj) rājya (to) to (kāj) apane kāmameṁ
(na āvai) nahīṁ āte; kintu (jñān) samyagjñān (āpako rūp)
ātmākā svarūp– [jo ] (bhaye) prāpta honeke (phi ra) paścāt
(acal) acal (rahāvai) rahatā hai . (tās) us (jñānako)
samyagjñānakā (kāran) kāraṇ (sva-par vivek) ātmā aur
paravastuoṁkā bhedavijñān (bakhānau) kahā hai, [isaliye ] (bhavya) he
bhavya jīvo ! (koṭi) karoṛoṁ (upāy) upāy (banāy) karake
(tāko) us bhedavijñānako (ur ānau) hr̥dayameṁ dhāraṇ karo .
bhāvārtha :bhāvārtha :dhan-sampatti, parivār, naukar-cākar, hāthī,
ghoṛā tathā rājādi koī bhī padārtha ātmāko sahāyak nahīṁ hote;
kintu samyagjñān ātmākā svarūp hai; vah ekabār prāpta honeke
paścāt akṣay ho jātā hai– kabhī naṣṭa nahīṁ hotā, acal ekarūp
rahatā hai . ātmā aur paravastuoṁkā bhedavijñān hī us
samyagjñānakā kāraṇ hai; isaliye pratyek ātmārthī bhavya jīvako
karoṛoṁ upāy karake us bhedavijñānake dvārā samyagdarśan prāpta
karanā cāhiye .

Page 105 of 192
PDF/HTML Page 129 of 216
single page version

background image
samyagjñānakī mahimā aur viṣayecchā rokanekā upāy
je pūrav śiv gaye, jāhiṁ aru āge jaihaiṁ .
so sab mahimā jñān-tanī, munināth kahai haiṁ ..
viṣay-cāh dav-dāh, jagat-jan arani dajhāvai .
tās upāy na ān, jñān-ghanaghān bujhāvai ..8..
anvayārtha :(pūrav) pūrvakālameṁ (je) jo jīv (śiv)
mokṣameṁ (gaye) gaye haiṁ, [vartamānameṁ ] (jāhiṁ) jā rahe haiṁ (aru) aur
(āge) bhaviṣyameṁ (jaihaiṁ) jāyeṁge (so) vah (sab) sab (jñān-tanī)
samyagjñānakī (mahimā) mahimā hai–aisā (munināth) jinendradevane
kahā hai . (viṣay-cāh) pān̐c indriyoṁke viṣayoṁkī icchārūpī (dav-

Page 106 of 192
PDF/HTML Page 130 of 216
single page version

background image
dāh) bhayaṁkar dāvānal (jagat-jan) saṁsārī jīvoṁ rūpī (arani)
araṇya-purāne vanako (dajhāvai) jalā rahā hai (tās) usakī
śāntikā (upāy) upāy (ān) dūsarā (na) nahīṁ hai; [mātra ]
(jñān-ghanaghān) jñānarūpī varṣākā samūh (bujhāvai) śānta karatā hai .
bhāvārtha :bhūt, vartamān aur bhaviṣya –tīnoṁkālameṁ jo
jīv mokṣa sukhako prāpta hue haiṁ, hoṁge aur (vartamānameṁ videh-kṣetrameṁ)
ho rahe haiṁ; vah is samyagjñānakā hī prabhāv hai . –aisā pūrvācāryoṁne
kahā hai . jisaprakār dāvānal (vanameṁ lagī huī agni) vahān̐kī
samasta vastuoṁko bhasma kar detā hai; usīprakār pān̐c indriyoṁ
sambandhī viṣayoṁkī icchā saṁsārī jīvoṁko jalātī hai–duḥkh detī
hai aur jisaprakār varṣākī jhaṛī us dāvānalako bujhā detī hai;
usīprakār yah samyagjñān un viṣayoṁko śānta kar detā hai– naṣṭa
kar detā hai .
puṇya-pāpameṁ harṣa-viṣādakā niṣedh aur tātparyakī bāt
puṇya-pāp phalamāhiṁ, harakh vilakhau mat bhāī .
yah pudgal parajāy, upaji binasai phi ra thāī ..
lākh bātakī bāt yahī, niścay ur lāo .
tori sakal jag-danda-phaṁd, nit ātam dhyāo ..9..
anvayārtha :(bhāī) he ātmārthī prāṇī ! (puṇya-
phalamāhiṁ) puṇyake phalameṁ (harakh mat) harṣa na kar aur (pāp-
phalamāhiṁ) pāpake phalameṁ (vilakhau mat) dveṣ na kar [kyoṁki yah
puṇya aur pāp ] (pudgal parajāy) pudgalakī paryāyeṁ haiṁ . [ve ]
(upaji) utpanna hokar (vinasai) naṣṭa ho jātī haiṁ aur (phi ra) punaḥ

Page 107 of 192
PDF/HTML Page 131 of 216
single page version

background image
(thāī) utpanna hotī haiṁ . (ur) apane antarameṁ (niścay) niścayase-
vāstavameṁ (lākh bātakī bāt) lākhoṁ bātoṁkā sār (yahī)
isīprakār (lāo) grahaṇ karo ki (sakal) puṇya-pāparūp samasta
(jag-daṁd-phaṁd) janma-maraṇake dvanda [rāg-dveṣ ] rūp vikārī-
malin bhāv (tori) toṛakar (nit) sadaiv (ātam dhyāo) apane
ātmākā dhyān karo .
bhāvārtha :ātmārthī jīvakā kartavya hai ki dhan, makān,
dukān, kīrti, nirogī śarīrādi puṇyake phal haiṁ, unase apaneko
lābh hai tathā unake viyogase apaneko hāni hai–aisā na māne;
kyoṁki par-padārtha sadā bhinna haiṁ, jñeyamātra haiṁ, unameṁ kisīko
anukūl-pratikūl athavā iṣṭa-aniṣṭa mānanā vah mātra jīvakī bhūl
hai; isaliye puṇya-pāpake phalameṁ harṣa-śok nahīṁ karanā cāhiye .

Page 108 of 192
PDF/HTML Page 132 of 216
single page version

background image
yadi kisī bhī parapadārthako jīv bhalā yā burā māne to
usake prati rāg yā dveṣ hue binā nahīṁ rahatā . jisane parapadārtha-
paradravya-kṣetra-kāl-bhāvako vāstavameṁ hitakar tathā ahitakar mānā
hai, usane ananta parapadārthoṁko rāg-dveṣ karane yogya mānā hai aur
ananta parapadārtha mujhe sukh-duḥkhake kāraṇ haiṁ –aisā bhī mānā hai;
isaliye vah bhūl choṛakar nij jñānānaṁd svarūpakā nirṇay karake
svonmukh jñātā rahanā hī sukhī honekā upāy hai .
puṇya-pāpakā bandha vah pudgalakī paryāyeṁ (avasthāen̐) haiṁ,
unake udayameṁ jo saṁyog prāpta hoṁ ve bhī kṣaṇik saṁyogarūpase āte-
jāte haiṁ, jitane kāl tak ve nikaṭ raheṁ, utane kāl bhī ve sukh-
duḥkh denemeṁ samartha nahīṁ haiṁ .
jainadharmake samasta upadeśakā sār yahī hai ki–śubhāśubhabhāv
vah saṁsār hai; isaliye usakī ruci choṛakar, svonmukh hokar
niścayasamyagdarśan-jñānapūrvak nij ātmasvarūpameṁ ekāgra (līn)
honā hī jīvakā kartavya hai .
samyakcāritrakā samay aur bhed tathā ahiṁsāṇuvrat
aur satyāṇuvratakā lakṣaṇ
samyagjñānī hoy, bahuri dirḥ cārit lījai .
ekadeś aru sakaladeś, tasu bhed kahījai ..
trasahiṁsāko tyāg, vr̥thā thāvar na san̐hārai .
par-vadhakār kaṭhor niṁdya nahiṁ vayan ucārai ..10..
anvayārtha :(samyagjñānī) samyagjñānī (hoy) hokar

Page 109 of 192
PDF/HTML Page 133 of 216
single page version

background image
(bahuri) phi ra (dirḥ) dr̥rḥ (cārit) samyakcāritra (lījai)kā
pālan karanā cāhiye; (tasu) usake [us samyakcāritrake ]
(ekadeś) ekadeś (aru) aur (sakaladeś) sarvadeś [aise do ]
(bhed) bhed (kahījai) kahe gaye haiṁ . [unameṁ ] (trasahiṁsāko) tras
jīvoṁkī hiṁsākā (tyāg) tyāg karanā aur (vr̥thā) binā kāraṇ
(thāvar) sthāvar jīvoṁkā (na san̐hārai) ghāt na karanā [vah ahiṁsā-
aṇuvrat kahalātā hai ] (par-vadhakār) dūsaroṁko duḥkhadāyak
(kaṭhor) kaṭhor [aur ] (niṁdya) niṁdyanīy (vayan) vacan (nahiṁ

Page 110 of 192
PDF/HTML Page 134 of 216
single page version

background image
ucārai) na bolanā [vah satya-aṇuvrat kahalātā hai . ]
bhāvārtha :samyagjñān prāpta karake samyakcāritra pragaṭ
karanā cāhiye . us samyakcāritrake do bhed haiṁ– (1) ekadeś
(aṇu, deś, sthūl) cāritra aur (2) sarvadeś (sakal, mahā, sūkṣma)
cāritra . unameṁ sakalacāritrakā pālan munirāj karate haiṁ aur
deśacāritrakā pālan śrāvak karate haiṁ . is cauthī ḍhālameṁ
deśacāritrakā varṇan kiyā gayā hai . sakalacāritrakā varṇan chaṭhavīṁ
ḍhālameṁ kiyā jāyegā . tras jīvoṁkī saṁkalpī hiṁsākā sarvathā tyāg
karake niṣprayojan sthāvar jīvoṁkā ghāt na karanā so
1ahiṁsā
aṇuvrat hai . dūsareke prāṇoṁko ghātak, kaṭhor tathā niṁdyanīy vacan
na bolanā [tathā dūsaroṁse na bulavānā, na anumodanā so satya-
aṇuvrat hai ] .
acauryāṇuvrat, brahmacaryāṇuvrat, parigrahaparimāṇāṇuvrat tathā
digvratakā lakṣaṇ
jal-mr̥tikā vin aur nāhiṁ kachu gahai adattā .
nij vanitā vin sakal nārisoṁ rahai virattā ..
apanī śakti vicār, parigrah thoro rākhai .
daś diś gaman pramāṇ ṭhān, tasu sīm na nākhai ..11..
anvayārtha :(jal-mr̥tikā vin) pānī aur miṭṭīke
ṭippaṇī–(1) ahiṁsāṇuvratakā dhāraṇ karanevālā jīv ‘‘yah jīv ghāt
karane yogya hai, maiṁ ise mārūn̐’’–isaprakār saṁkalpasahit kisī tras
jīvakī saṁkalpī hiṁsā nahīṁ karatā; kintu is vratakā dhārī
ārambhī, udyoginī tathā virodhinī hiṁsākā tyāgī nahīṁ hotā
.

Page 111 of 192
PDF/HTML Page 135 of 216
single page version

background image
atirikta (aur kachu) anya koī vastu (adattā) binā diye
(nāhiṁ) nahīṁ (grahe) lenā [use acauryāṇuvrat kahate haiṁ ] (nij)
apanī (vanitā vin) strīke atirikta (sakal nāri soṁ) anya
sarva striyoṁse (virattā) virakta (rahe) rahanā [vah brahmacaryāṇuvrat
hai ] (apanī) apanī (śakti vicār) śaktikā vicār karake
(parigrah) parigrah (thoro) maryādit (rākhai) rakhanā [so
(2) pramād aur kaṣāyameṁ yukta honese jahān̐ prāṇaghāt kiyā jātā hai vahīṁ
hiṁsākā doṣ lagatā hai; jahān̐ vaisā kāraṇ nahīṁ hai, vahān̐ prāṇaghāt
hone par bhī hiṁsākā doṣ nahīṁ lagatā
. jis prakār–pramādarahit
muni gaman karate haiṁ; vaidya, ḍôkṭar karuṇābuddhipūrvak rogīkā upacār
karate haiṁ; vahān̐ sāmanevālekā prāṇaghāt hone par bhī hiṁsākā doṣ
nahīṁ hai
.
(3) niścayasamyagdarśan-jñānapūrvak pahale do kaṣāyoṁkā abhāv huā ho
us jīvako sacce aṇuvrat hote haiṁ . jise niścayasamyagdarśan na ho
usake vratako sarvajñadevane bālavrat (ajñānavrat) kahā hai .

Page 112 of 192
PDF/HTML Page 136 of 216
single page version

background image
parigrahaparimāṇāṇuvrat hai ] (das diś) das diśāoṁmeṁ (gaman)
jāne-ānekī (pramāṇ) maryādā (ṭhān) rakhakar (tasu) us (sīm)
sīmākā (na nākhai) ullaṁghan na karanā [so digvrat hai ] .
bhāvārtha :jan-samudāyake liye jahān̐ rok na ho tathā
kisī viśeṣ vyaktikā svāmitva na ho–aisī pānī tathā miṭṭī
jaisī vastuke atirikta parāyī vastu (jis par apanā svāmitva
na ho) usake svāmīke diye binā na lenā [tathā uṭhākar dūsareko
na denā ] use acauryāṇuvrat kahate haiṁ . apanī vivāhit strīke sivā
anya sarva striyoṁse virakta rahanā so brahmacaryāṇuvrat hai . [puruṣako
cāhiye ki anya striyoṁko mātā, bahin aur putrī samān māne,
tathā strīko cāhiye ki apane svāmīke atirikta anya puruṣoṁko
pitā, bhāī tathā putra samān samajhe . ]
apanī śakti aur yogyatākā dhyān rakhakar jīvanaparyantake
liye dhan-dhānyādi bāhya-parigrahakā parimāṇ (maryādā) bān̐dhakar
usase adhikakī icchā na kare use
parigrahaparimāṇāṇuvrat kahate
haiṁ .
ṭippaṇī–(1) yah pān̐c (ahiṁsā, satya, acaurya, brahmacarya aur
parigrahaparimāṇ) aṇuvrat haiṁ . hiṁsādikako lokameṁ bhī pāp mānā
jātā hai; unakā in vratoṁmeṁ ekadeś (sthūlarūpase) tyāg kiyā
gayā hai; isīkāraṇ ve aṇuvrat kahalāte haiṁ
.
(2) niścayasamyagdarśan-jñānapūrvak pratham do kaṣāyoṁkā abhāv huā ho
us jīvako sacce aṇuvrat hote haiṁ . jise niścayasamyagdarśan na ho
usake vratoṁko sarvajñadevane bālavrat (ajñānavrat) kahā hai .

Page 113 of 192
PDF/HTML Page 137 of 216
single page version

background image
dasoṁ diśāoṁmeṁ āne-jānekī maryādā niścit karake
jīvanaparyanta usakā ullaṁghan na karanā so digvrat hai . diśāoṁkī
maryādā niścit kī jātī hai; isaliye use digvrat kahā jātā hai .
deśavrat (deśāvagāśik) nāmak guṇavratakā lakṣaṇ
tāhūmeṁ phi ra grām galī, gr̥h bāg bajārā .
gamanāgaman pramāṇ ṭhān an, sakal nivārā ..12..
(pūrvārddha)
anvayārtha :(phi ra) phi ra (tāhūmeṁ) usameṁ [kinhīṁ
prasiddha-prasiddha ] (grām) gām̐v, (galī) galī, (gr̥h) makān, (bāg)
udyān tathā (bajār) bājār tak (gamanāgaman) jāne-ānekā
(pramāṇ) māp (ṭhān) rakhakar (an) anya (sakal) sabakā
(nivārā) tyāg karanā [use deśavrat athavā deśāvagāśik vrat
kahate haiṁ . ]
bhāvārtha :digvratameṁ jīvanaparyanta kī gaī jāne-āneke
kṣetrakī maryādāmeṁ bhī (ghaṛī, ghaṇṭā, din, mahīnā ādi kālake
niyamase) kisī prasiddha grām, mārga, makān tathā bājār tak jāne-
ānekī maryādā karake usase āgekī sīmāmeṁ na jānā so deśavrat
kahalātā hai .. 11-12.. (pūrvārddha)
anarthadaṁḍavratake bhed aur unakā lakṣaṇ
kāhūkī dhanahāni, kisī jay hār na cintai .
dey na so upadeś, hoy agh vanaj-kr̥ṣī taiṁ ..12..
(uttarārddha)

Page 114 of 192
PDF/HTML Page 138 of 216
single page version

background image
kar pramād jal bhūmi, vr̥kṣa pāvak na virādhai .
asi dhanu hal hiṁsopakaraṇ nahiṁ de yaś lādhai ..
rāgadveṣ-karatār, kathā kabahūn̐ na sunījai .
aur hu anarathadaṁḍ, hetu agh tinhaiṁ na kījai ..13..
anvayārtha :1. (kāhūkī) kisīke (dhanahāni) dhanake
nāśakā, (kisī) kisīkī (jay) vijayakā [athavā ] (hār)
kisīkī hārakā (na cintai) vicār na karanā [ use apadhyān-
anarthadaṁḍavrat kahate haiṁ . ] 2. (banaj) vyāpār aur (kr̥ṣī taiṁ)
khetīse (agh) pāp (hoy) hotā hai; isaliye (so) usakā
(upadeś) upadeś (na dey) na denā [use pāpopadeś-anarthadaṁḍavrat
kahā jātā hai . ] 3. (pramād kar) pramādase [binā prayojan ]
(jal) jalakāyik, (bhūmi) pr̥thvīkāyik, (vr̥kṣa) vanaspatikāyik,
(pāvak) agnikāyik [aur vāyukāyik ] jīvoṁkā (na virādhai)
ghāt na karanā [so pramādacaryā-anarthadaṁḍavrat kahalātā hai . ] 4.
(asi) talavār, (dhanu) dhanuṣya, (hal) hal [ādi ]
(hiṁsopakaraṇ) hiṁsā honemeṁ kāraṇabhūt padārthoṁko (de) dekar (yaś)
yaś (nahiṁ lādhai) na lenā [so hiṁsādān-anarthadaṁḍavrat kahalātā

Page 115 of 192
PDF/HTML Page 139 of 216
single page version

background image
hai . ] 5. (rāg-dveṣ-karatār) rāg aur dveṣ utpanna karanevālī
(kathā) kathāen̐ (kabahūn̐) kabhī bhī (na sunījai) nahīṁ sunanā [so
duḥśruti anarthadaṁḍavrat kahā jātā hai . ] (aur hu) tathā anya bhī
(aghahetu) pāpake kāraṇ (anarath daṁḍ) anarthadaṁḍ haiṁ (tinhaiṁ) unheṁ
bhī (na kījai) nahīṁ karanā cāhiye .
bhāvārtha :kisīke dhanakā nāś, parājay athavā vijay
ādikā vicār na karanā so pahalā apadhyān-anarthadaṁḍavrat
kahalātā hai .
(1) hiṁsārūp pāpajanak vyāpār tathā khetī ādikā
upadeś na denā vah pāpopadeś-anarthadaṁḍavrat hai .
(2) pramādavaś hokar pānī ḍholanā, jamīn khodanā, vr̥kṣa
kāṭanā, āg lagānā–ityādikā tyāg karanā arthāt pān̐c
sthāvarakāyake jīvoṁkī hiṁsā na karanā, use pramādacaryā-
anarthadaṁḍavrat kahate haiṁ .
(3) yaś prāptike liye, kisīke mān̐gane par hiṁsāke kāraṇ-
bhūt hathiyār na denā so hiṁsādān-anarthadaṁḍavrat kahalātā hai .
(4) rāg-dveṣ utpanna karanevālī vikathā aur upanyās yā
anarthadaṁḍ dūsare bhī bahutase haiṁ . pān̐c to sthūlatākī apekṣāse
athavā digdarśanamātra haiṁ . ve sab pāpajanak haiṁ; isaliye unakā
tyāg karanā cāhiye . pāpajanak niṣprayojan kārya anarthadaṁḍ
kahalātā hai .
niścayasamyagdarśan-jñānapūrvak, pahale do kaṣāyoṁkā abhāv huā
ho us jīvako sacce aṇuvrat hote haiṁ, niścayasamyagdarśan na ho usake
vratako to sarvajñadevane bālavrat kahā hai
.

Page 116 of 192
PDF/HTML Page 140 of 216
single page version

background image
śrr̥ṁgārik kathāoṁke śravaṇakā tyāg karanā so duḥśruti-anarthadaṁḍavrat
kahalātā hai .. 13..
sāmāyik, proṣadh, bhogopabhogaparimāṇ aur
atithisaṁvibhāgavrat
dhar ur samatābhāv, sadā sāmāyik kariye .
parav catuṣṭayamāṁhi, pāp taj proṣadh dhariye ..
bhog aur upabhog, niyamakari mamat nivārai .
muniko bhojan dey phe ra nij karahi ahārai ..14..