Page 97 of 192
PDF/HTML Page 121 of 216
single page version
(parokṣa) parokṣajñān haiṁ . [kyoṁki ve ] (akṣa manataiṁ) indriyoṁ tathā
haiṁ . samyakmati-śrutajñān svānubhavakālameṁ pratyakṣa hote haiṁ; unameṁ
indriy aur man nimitta nahīṁ haiṁ . avadhijñān aur manaḥparyayajñān
deśapratyakṣa
Page 98 of 192
PDF/HTML Page 122 of 216
single page version
Page 99 of 192
PDF/HTML Page 123 of 216
single page version
aparimit (gun) guṇoṁko aur (anantā) ananta (parajāy)
paryāyoṁko (ekai kāl) ek sāth (pragaṭ) spaṣṭa (jānai) jānate haiṁ
[us jñānako ] (sakal) sakalapratyakṣa athavā kevalajñān kahate haiṁ .
(jagatameṁ) is jagatameṁ (jñān samān) samyagjñān jaisā (ān)
dūsarā koī padārtha (sukhakau) sukhakā (na kāran) kāraṇ nahīṁ hai .
(ihi) yah samyagjñān hī (janmajarāmr̥ti-rog-nivāran) janma, jarā
[vr̥ddhāvasthā ] aur mr̥tyurūpī rogoṁko dūr karaneke liye (paramāmr̥t)
utkr̥ṣṭa amr̥tasamān hai .
samayameṁ yathāsthit, paripūrṇarūpase spaṣṭa aur ekasāth jānatā hai,
us jñānako kevalajñān kahate haiṁ . jo sakalapratyakṣa hai .
asatya hai tathā ve anantako athavā mātra apane ātmāko hī jānate
Page 100 of 192
PDF/HTML Page 124 of 216
single page version
kevalī bhagavān sarvajña honese anekāntasvarūp pratyek vastuko
pratyakṣa jānate haiṁ . (–laghu jainasiddhānta praveśikā praśna-87)
tīn rogoṁkā nāś karaneke liye uttam amr̥t-samān hai .
tap karanese (je karma) jitane karma (jharaiṁ) nāś hote haiṁ (te) utane
karma (jñānīke) samyagjñānī jīvake (trigupti taiṁ) man, vacan aur
kāyakī orakī pravr̥ttiko rokanese [nirvikalpa śuddha svabhāvase ]
Page 101 of 192
PDF/HTML Page 125 of 216
single page version
[yah jīv ] (munivrat) muniyoṁke mahāvratoṁko (dhār) dhāraṇ karake
(anantabār) anantabār (grīvak) navaveṁ graiveyak tak (upajāyo)
utpanna huā, (pai) parantu (nij ātam) apane ātmāke (jñān
vinā) jñān binā (leś) kiṁcitmātra (sukh) sukh (na pāyo) prāpta
na kar sakā .
karmoṁkā nāś karatā hai utane karmoṁkā nāś samyagjñānī
jīv–svonmukh jñātāpaneke kāraṇ svarūpaguptise-kṣaṇamātrameṁ sahaj
hī kar ḍālatā hai . yah jīv, munike (dravyaliṁgī munike)
mahāvratoṁko dhāraṇ karake unake prabhāvase navaveṁ graiveyak takake
vimānoṁmeṁ anantabār utpanna huā; parantu ātmāke bhedavijñān
(samyagjñān athavā svānubhav)ke binā jīvako vahān̐ bhī leśamātra sukh
prāpta nahīṁ huā .
abhyās (karīje) karanā cāhiye aur (saṁśay) saṁśay (vibhram)
Page 102 of 192
PDF/HTML Page 126 of 216
single page version
choṛakar (āpo) apane ātmāko (lakh līje) lakṣameṁ lenā cāhiye
arthāt jānanā cāhiye . [yadi aisā nahīṁ kiyā to ] (yah) yah
(mānuṣ paryāy) manuṣya bhav (sukul) uttam kul aur (jinavānī)
jinavāṇīkā (sunivau) sunanā (ih vidh) aisā suyog (gaye) bīt
jāne par, (udadhi) samudrameṁ (samānī) samāye-ḍūbe hue
(sumaṇi jyauṁ) sacce ratnakī bhān̐ti [punaḥ ] (na milai) milanā
kaṭhin hai .
Page 103 of 192
PDF/HTML Page 127 of 216
single page version
jānanā cāhiye; kyoṁki jisaprakār samudrameṁ ḍūbā huā amūlya ratna
punaḥ hāth nahīṁ ātā; usīprakār manuṣya śarīr, uttam śrāvakakul
aur jinavacanoṁkā śravaṇ ādi suyog bhī bīt jāneke bād punaḥ-
punaḥ prāpta nahīṁ hote . isaliye yah apūrva avasar na gam̐vākar
ātmasvarūpakī pahicān (samyagjñānakī prāpti) karake yah manuṣya-
janma saphal karanā cāhiye .
use saṁśay kahate haiṁ
nām viparyay hai
Page 104 of 192
PDF/HTML Page 128 of 216
single page version
(na āvai) nahīṁ āte; kintu (jñān) samyagjñān (āpako rūp)
ātmākā svarūp– [jo ] (bhaye) prāpta honeke (phi ra) paścāt
(acal) acal (rahāvai) rahatā hai . (tās) us (jñānako)
samyagjñānakā (kāran) kāraṇ (sva-par vivek) ātmā aur
paravastuoṁkā bhedavijñān (bakhānau) kahā hai, [isaliye ] (bhavya) he
bhavya jīvo ! (koṭi) karoṛoṁ (upāy) upāy (banāy) karake
(tāko) us bhedavijñānako (ur ānau) hr̥dayameṁ dhāraṇ karo .
kintu samyagjñān ātmākā svarūp hai; vah ekabār prāpta honeke
paścāt akṣay ho jātā hai– kabhī naṣṭa nahīṁ hotā, acal ekarūp
rahatā hai . ātmā aur paravastuoṁkā bhedavijñān hī us
samyagjñānakā kāraṇ hai; isaliye pratyek ātmārthī bhavya jīvako
karoṛoṁ upāy karake us bhedavijñānake dvārā samyagdarśan prāpta
karanā cāhiye .
Page 105 of 192
PDF/HTML Page 129 of 216
single page version
(āge) bhaviṣyameṁ (jaihaiṁ) jāyeṁge (so) vah (sab) sab (jñān-tanī)
samyagjñānakī (mahimā) mahimā hai–aisā (munināth) jinendradevane
kahā hai . (viṣay-cāh) pān̐c indriyoṁke viṣayoṁkī icchārūpī (dav-
Page 106 of 192
PDF/HTML Page 130 of 216
single page version
araṇya-purāne vanako (dajhāvai) jalā rahā hai (tās) usakī
śāntikā (upāy) upāy (ān) dūsarā (na) nahīṁ hai; [mātra ]
(jñān-ghanaghān) jñānarūpī varṣākā samūh (bujhāvai) śānta karatā hai .
ho rahe haiṁ; vah is samyagjñānakā hī prabhāv hai . –aisā pūrvācāryoṁne
kahā hai . jisaprakār dāvānal (vanameṁ lagī huī agni) vahān̐kī
samasta vastuoṁko bhasma kar detā hai; usīprakār pān̐c indriyoṁ
sambandhī viṣayoṁkī icchā saṁsārī jīvoṁko jalātī hai–duḥkh detī
hai aur jisaprakār varṣākī jhaṛī us dāvānalako bujhā detī hai;
usīprakār yah samyagjñān un viṣayoṁko śānta kar detā hai– naṣṭa
kar detā hai .
phalamāhiṁ) pāpake phalameṁ (vilakhau mat) dveṣ na kar [kyoṁki yah
puṇya aur pāp ] (pudgal parajāy) pudgalakī paryāyeṁ haiṁ . [ve ]
(upaji) utpanna hokar (vinasai) naṣṭa ho jātī haiṁ aur (phi ra) punaḥ
Page 107 of 192
PDF/HTML Page 131 of 216
single page version
vāstavameṁ (lākh bātakī bāt) lākhoṁ bātoṁkā sār (yahī)
isīprakār (lāo) grahaṇ karo ki (sakal) puṇya-pāparūp samasta
(jag-daṁd-phaṁd) janma-maraṇake dvanda [rāg-dveṣ ] rūp vikārī-
malin bhāv (tori) toṛakar (nit) sadaiv (ātam dhyāo) apane
ātmākā dhyān karo .
lābh hai tathā unake viyogase apaneko hāni hai–aisā na māne;
kyoṁki par-padārtha sadā bhinna haiṁ, jñeyamātra haiṁ, unameṁ kisīko
anukūl-pratikūl athavā iṣṭa-aniṣṭa mānanā vah mātra jīvakī bhūl
hai; isaliye puṇya-pāpake phalameṁ harṣa-śok nahīṁ karanā cāhiye .
Page 108 of 192
PDF/HTML Page 132 of 216
single page version
paradravya-kṣetra-kāl-bhāvako vāstavameṁ hitakar tathā ahitakar mānā
hai, usane ananta parapadārthoṁko rāg-dveṣ karane yogya mānā hai aur
ananta parapadārtha mujhe sukh-duḥkhake kāraṇ haiṁ –aisā bhī mānā hai;
isaliye vah bhūl choṛakar nij jñānānaṁd svarūpakā nirṇay karake
svonmukh jñātā rahanā hī sukhī honekā upāy hai .
jāte haiṁ, jitane kāl tak ve nikaṭ raheṁ, utane kāl bhī ve sukh-
duḥkh denemeṁ samartha nahīṁ haiṁ .
niścayasamyagdarśan-jñānapūrvak nij ātmasvarūpameṁ ekāgra (līn)
honā hī jīvakā kartavya hai .
Page 109 of 192
PDF/HTML Page 133 of 216
single page version
pālan karanā cāhiye; (tasu) usake [us samyakcāritrake ]
(ekadeś) ekadeś (aru) aur (sakaladeś) sarvadeś [aise do ]
jīvoṁkī hiṁsākā (tyāg) tyāg karanā aur (vr̥thā) binā kāraṇ
(thāvar) sthāvar jīvoṁkā (na san̐hārai) ghāt na karanā [vah ahiṁsā-
aṇuvrat kahalātā hai ] (par-vadhakār) dūsaroṁko duḥkhadāyak
(kaṭhor) kaṭhor [aur ] (niṁdya) niṁdyanīy (vayan) vacan (nahiṁ
Page 110 of 192
PDF/HTML Page 134 of 216
single page version
(aṇu, deś, sthūl) cāritra aur (2) sarvadeś (sakal, mahā, sūkṣma)
cāritra . unameṁ sakalacāritrakā pālan munirāj karate haiṁ aur
deśacāritrakā pālan śrāvak karate haiṁ . is cauthī ḍhālameṁ
deśacāritrakā varṇan kiyā gayā hai . sakalacāritrakā varṇan chaṭhavīṁ
ḍhālameṁ kiyā jāyegā . tras jīvoṁkī saṁkalpī hiṁsākā sarvathā tyāg
karake niṣprayojan sthāvar jīvoṁkā ghāt na karanā so
na bolanā [tathā dūsaroṁse na bulavānā, na anumodanā so satya-
aṇuvrat hai ] .
jīvakī saṁkalpī hiṁsā nahīṁ karatā; kintu is vratakā dhārī
ārambhī, udyoginī tathā virodhinī hiṁsākā tyāgī nahīṁ hotā
Page 111 of 192
PDF/HTML Page 135 of 216
single page version
(nāhiṁ) nahīṁ (grahe) lenā [use acauryāṇuvrat kahate haiṁ ] (nij)
apanī (vanitā vin) strīke atirikta (sakal nāri soṁ) anya
sarva striyoṁse (virattā) virakta (rahe) rahanā [vah brahmacaryāṇuvrat
hai ] (apanī) apanī (śakti vicār) śaktikā vicār karake
(parigrah) parigrah (thoro) maryādit (rākhai) rakhanā [so
hone par bhī hiṁsākā doṣ nahīṁ lagatā
karate haiṁ; vahān̐ sāmanevālekā prāṇaghāt hone par bhī hiṁsākā doṣ
nahīṁ hai
Page 112 of 192
PDF/HTML Page 136 of 216
single page version
jāne-ānekī (pramāṇ) maryādā (ṭhān) rakhakar (tasu) us (sīm)
sīmākā (na nākhai) ullaṁghan na karanā [so digvrat hai ] .
jaisī vastuke atirikta parāyī vastu (jis par apanā svāmitva
na ho) usake svāmīke diye binā na lenā [tathā uṭhākar dūsareko
na denā ] use acauryāṇuvrat kahate haiṁ . apanī vivāhit strīke sivā
anya sarva striyoṁse virakta rahanā so brahmacaryāṇuvrat hai . [puruṣako
cāhiye ki anya striyoṁko mātā, bahin aur putrī samān māne,
tathā strīko cāhiye ki apane svāmīke atirikta anya puruṣoṁko
pitā, bhāī tathā putra samān samajhe . ]
usase adhikakī icchā na kare use
gayā hai; isīkāraṇ ve aṇuvrat kahalāte haiṁ
Page 113 of 192
PDF/HTML Page 137 of 216
single page version
maryādā niścit kī jātī hai; isaliye use digvrat kahā jātā hai .
udyān tathā (bajār) bājār tak (gamanāgaman) jāne-ānekā
(pramāṇ) māp (ṭhān) rakhakar (an) anya (sakal) sabakā
(nivārā) tyāg karanā [use deśavrat athavā deśāvagāśik vrat
kahate haiṁ . ]
niyamase) kisī prasiddha grām, mārga, makān tathā bājār tak jāne-
ānekī maryādā karake usase āgekī sīmāmeṁ na jānā so deśavrat
kahalātā hai .. 11-12.. (pūrvārddha)
Page 114 of 192
PDF/HTML Page 138 of 216
single page version
kisīkī hārakā (na cintai) vicār na karanā [ use apadhyān-
anarthadaṁḍavrat kahate haiṁ . ] 2. (banaj) vyāpār aur (kr̥ṣī taiṁ)
khetīse (agh) pāp (hoy) hotā hai; isaliye (so) usakā
(upadeś) upadeś (na dey) na denā [use pāpopadeś-anarthadaṁḍavrat
kahā jātā hai . ] 3. (pramād kar) pramādase [binā prayojan ]
(jal) jalakāyik, (bhūmi) pr̥thvīkāyik, (vr̥kṣa) vanaspatikāyik,
(pāvak) agnikāyik [aur vāyukāyik ] jīvoṁkā (na virādhai)
ghāt na karanā [so pramādacaryā-anarthadaṁḍavrat kahalātā hai . ] 4.
(asi) talavār, (dhanu) dhanuṣya, (hal) hal [ādi ]
(hiṁsopakaraṇ) hiṁsā honemeṁ kāraṇabhūt padārthoṁko (de) dekar (yaś)
yaś (nahiṁ lādhai) na lenā [so hiṁsādān-anarthadaṁḍavrat kahalātā
Page 115 of 192
PDF/HTML Page 139 of 216
single page version
(kathā) kathāen̐ (kabahūn̐) kabhī bhī (na sunījai) nahīṁ sunanā [so
duḥśruti anarthadaṁḍavrat kahā jātā hai . ] (aur hu) tathā anya bhī
(aghahetu) pāpake kāraṇ (anarath daṁḍ) anarthadaṁḍ haiṁ (tinhaiṁ) unheṁ
bhī (na kījai) nahīṁ karanā cāhiye .
kahalātā hai .
sthāvarakāyake jīvoṁkī hiṁsā na karanā, use pramādacaryā-
anarthadaṁḍavrat kahate haiṁ .
vratako to sarvajñadevane bālavrat kahā hai
Page 116 of 192
PDF/HTML Page 140 of 216
single page version
kahalātā hai .. 13..