Chha Dhala-Hindi (iso15919 transliteration). Gatha: 13,14,14: chhah anAyatan tathA tin mooDhatA dosh,15: avrati samyagdrashtikee devo dwarA pooja aur gyaAnikeegruhathapanems apriti,16: samyaktvakee mahimA, samyagdrashtike anupatti sthAn tathA sarvottam sukh aur sarv dharmakA mool,17: samyagdarshanks binA gyAn aur chAritrakA mithyApanA (Dhal 3),1: samyaggyAnkA lakShan aur usakA samay (Dhal 4),2: samyagdarshan aur samyaggyAname antar (Dhal 4); Teesaree dhalka saransh; Teesaree dhalka bhed sangrah; Teesaree dhalkA lakShan sangrah; Antar-pradarshan; Teesaree dhalkee prashnavali; Chauthee Dhal.

< Previous Page   Next Page >


Combined PDF/HTML Page 6 of 11

 

Page 77 of 192
PDF/HTML Page 101 of 216
single page version

background image
chanda 13 (uttarārddha)
mad nāmak āṭh doṣ
pitā bhūp vā mātul nr̥p jo, hoy na tau mad ṭhānai .
mad na rūpakau, mad na jñānakau, dhan-balakau mad bhānai ..13..
chanda 14 (pūrvārddha)
tapakau mad na, mad ju prabhutākau, karai na so nij jānai .
mad dhāraiṁ tau yahī doṣ vasu, samakitakau mal ṭhānai ..
anvayārtha :[jo jīv ] (jo) yadi (pitā) pitā
ādi pitr̥pakṣake svajan (bhūp) rājādi (hoy) hoṁ (tau) to (mad)
abhimān (na ṭhānai) nahīṁ karatā, [yadi ] (mātul) māmā ādi
mātr̥pakṣake svajan (nr̥p) rājādi (hoy) hoṁ to (mad) abhimān
(na) nahīṁ karatā, (jñānakau) vidyākā (mad na) abhimān nahīṁ

Page 78 of 192
PDF/HTML Page 102 of 216
single page version

background image
karatā, (dhanakau) lakṣmīkā (mad bhānai) abhimān nahīṁ karatā,
(balakau) śaktikā (mad bhānai) abhimān nahīṁ karatā, (tapakau)
tapakā (mad na) abhimān nahīṁ karatā, (ju) aur (prabhutākau)
aiśvarya, baṛappanakā (mad na karai) abhimān nahīṁ karatā (so) vah
(nij) apane ātmāko (jānai) jānatā hai . [yadi jīv unakā ]
(mad) abhimān (dhārai) rakhatā hai to (yahī) ūpar kahe hue mad
(vasu) āṭh (doṣ) doṣ rūp hokar (samakitakau) samyaktvako-
samyakdarśanako (mal) dūṣit (ṭhānai) karate haiṁ .
bhāvārtha :pitāke gotrako kul aur mātāke gotrako jāti
kahate haiṁ .
(1) pitā ādi pitr̥pakṣameṁ rājādi pratāpī puruṣ honese ‘‘maiṁ
rājakumār hūn̐ ādi’’ abhimān karanā so kul-mad hai .
(2) māmā ādi mātr̥pakṣameṁ rājādi pratāpī puruṣ honekā abhimān
karanā so jāti-mad hai .
(3) śārīrik saundaryakā mad karanā so rūp-mad hai .
(4) apanī vidyākā abhimān karanā so jñān-mad hai .
(5) apanī dhan-sampattikā abhimān karanā so dhan-mad hai .
(6) apanī śārīrik śaktikā garva karanā so bal-mad hai .
(7) apane vrat-upavāsādi tapakā garva karanā so tap-mad hai .
(8) apane baṛappan aur ājñākā garva karanā so prabhutā-mad hai .
is prakār kul, jāti, rūp, jñān, dhan, bal, tap aur
prabhutā–yah āṭh mad-doṣ kahalāte haiṁ . jo jīv in āṭhakā garva
nahīṁ karatā, vahī ātmākā jñān kar sakatā hai . yadi unakā garva

Page 79 of 192
PDF/HTML Page 103 of 216
single page version

background image
karatā hai to yah mad samyagdarśanake āṭh doṣ banakar use dūṣit
karate haiṁ . (chanda 13 kā uttarārddha tathā 14 kā pūrvārddha) .
chanda 14 (uttarārddha)
chah anāyatan tathā tīn mūrḥatā doṣ
kuguru-kudev-kuvr̥ṣasevakakī nahiṁ praśaṁs ucarai hai .
jinamuni jinaśrut vin kugurādik, tinhaiṁ na naman karai hai ..14..
anyavārtha–[samyagdr̥ṣṭi jīv ] (kuguru-kudev-kuvr̥ṣ-
sevakakī,) kuguru, kudev aur kudharma-sevakakī (praśaṁs) praśaṁsā
(nahiṁ ucarai hai) nahīṁ karatā . (jin) jinendradev (muni) vītarāgī
muni [aur ] (jinaśrut) jinavāṇī (vin)ke atirikta [jo ]
(kugurādi) kuguru, kudev, kudharma haiṁ (tinheṁ) unheṁ (naman) namaskār
(na karai hai) nahīṁ karatā .
bhāvārtha :kuguru, kudev, kudharma; kuguru sevak, kudev
sevak tathā kudharma sevak–yah chah anāyatan (dharmake asthān)
doṣ kahalāte haiṁ . unakī bhakti, vinay aur pūjanādi to dūr
rahī; kintu samyagdr̥ṣṭi jīv unakī praśaṁsā bhī nahīṁ karatā;
kyoṁki unakī praśaṁsā karanese bhī samyaktvameṁ doṣ lagatā hai .
samyagdr̥ṣṭi jīv jinendra dev, vītarāgī muni aur jinavāṇīke
atirikta kudev aur kuśāstrādiko (bhay, āśā, lobh aur
sneh ādike kāraṇ bhī) namaskār nahīṁ karatā; kyoṁki unheṁ
namaskār karane mātrase bhī samyaktva dūṣit ho jātā hai . kuguru-
sevā, kudev-sevā tathā kudharma-sevā–ye tīn bhī samyaktvake
mūrḥatā nāmak doṣ haiṁ
..14..

Page 80 of 192
PDF/HTML Page 104 of 216
single page version

background image
avratī samyagdr̥ṣṭikī devoṁ dvārā pūjā aur
gr̥hasthapanemeṁ aprīti
doṣarahit guṇasahit sudhī je, samyagdaraś sajaiṁ haiṁ .
caritamohavaś leś na saṁjam, pai suranāth jajaiṁ haiṁ ..
gehī pai gr̥hameṁ na racaiṁ, jyoṁ jalataiṁ bhinna kamal hai .
nagaranārikau pyār yathā, kādemeṁ hem amal hai ..15..
anvayārtha :(je) jo (sudhī) buddhimān puruṣ [ūpar
kahe hue ] (doṣ rahit) paccīs doṣ rahit [tathā ] (guṇasahit)
niḥśaṁkādi āṭh guṇoṁ sahit (samyagdaraś) samyagdarśanase (sajaiṁ haiṁ)
bhūṣit haiṁ [unheṁ ] (caritamohavaś) apratyākhyānāvaraṇīy
cāritramohanīy karmake udayavaś (leś) kiṁcit bhī (saṁjam) saṁyam
(na) nahīṁ hai (pai) tathāpi (suranāth) devoṁke svāmī indra [unakī ]
(jajaiṁ haiṁ) pūjā karate haiṁ; [yadyapi ve ] (gehī) gr̥hastha haiṁ (pai) tathāpi
(gr̥hameṁ) gharameṁ (na racaiṁ) nahīṁ rācate . (jyoṁ) jis prakār (kamal)
kamal (jalataiṁ) jalase (bhinna) bhinna hai [tathā ] (yathā) jis prakār
(kādemeṁ)kīcaṛameṁ (hem) suvarṇa (amal hai) śuddha rahatā hai,
[usīprakār unakā gharameṁ ] (nagaranārikau) veśyāke (pyār yathā)
premakī bhān̐ti (pyār) prem [hotā hai . ]

Page 81 of 192
PDF/HTML Page 105 of 216
single page version

background image
bhāvārtha :jo vivekī paccīs doṣ rahit tathā āṭh aṁg
(āṭh guṇ) sahit samyagdarśan dhāraṇ karate haiṁ, unheṁ
apratyākhyānāvaraṇīy kaṣāyake tīvra udayameṁ yukta honeke kāraṇ,
yadyapi saṁyamabhāv leśamātra nahīṁ hotā; tathāpi indrādi unakī pūjā
arthāt ādar karate haiṁ . jis prakār pānīmeṁ rahane par bhī kamal
pānīse alipta rahatā hai; usīprakār samyagdr̥ṣṭi gharameṁ rahate hue bhī
gr̥hasthadaśāmeṁ lipta nahīṁ hotā, udāsīn (nirmohī) rahatā hai . jis
prakār
1veśyākā prem mātra paisemeṁ hī hotā hai, manuṣya par nahīṁ hotā;
usīprakār samyagdr̥ṣṭikā prem samyaktvameṁ hī hotā hai; kintu
gr̥hasthapanemeṁ nahīṁ hotā
. tathā jis prakār sonā kīcaṛameṁ paṛe rahane
par bhī nirmal rahatā hai; usīprakār samyagdr̥ṣṭi jīv gr̥hasthadaśāmeṁ
rahane par bhī usameṁ lipta nahīṁ hotā; kyoṁki vah use
2tyājya,
(tyāgane yogya) mānatā hai .3
samyaktvakī mahimā, samyagdr̥ṣṭike anutpatti sthān tathā
sarvottam sukh aur sarva dharmakā mūl
pratham narak vin ṣaṭ bhū jyotiṣ vān bhavan ṣaṁḍh nārī .
thāvar vikalatray paśumeṁ nahiṁ, upajat samyakdhārī ..
tīnalok tihun̐kāl mān̐hiṁ nahiṁ, darśan so sukhakārī .
sakal dharmako mūl yahī, is bin karanī dukhakārī ..16..
1yahān̐ veśyāke premase mātra aliptatākī tulanā kī gaī hai .
2viṣayāsakto‘pi sadā sarvārambheṣu vartamāno‘pi .
mohavilāsaḥ eṣaḥ iti sarvaṁ manyate heyaṁ ..341..(svāmī kārti0)
3rogīko auṣadhisevan aur bandīko kārāgr̥h bhī isake dr̥ṣṭānta haiṁ .

Page 82 of 192
PDF/HTML Page 106 of 216
single page version

background image
anvayārtha :(samyakdhārī) samyagdr̥ṣṭi jīv (pratham
narak vin) pahale narakake atirikta (ṣaṭ bhū) śeṣ chah narakoṁmeṁ–
(jyotiṣ) jyotiṣī devoṁmeṁ, (vān) vyaṁtar devoṁmeṁ, (bhavan)
bhavanavāsī devoṁmeṁ (ṣaṁḍh) nupaṁsakoṁmeṁ (nārī) striyoṁmeṁ, (thāvar) pān̐c
sthāvaroṁmeṁ, (vikalatray) dvīndriy, trīndriy aur caturindriy jīvoṁmeṁ
tathā (paśumeṁ) karmabhūmike paśuoṁmeṁ (nahiṁ upajat) utpanna nahīṁ
hote . (tīnalok) tīnalok (tihuṁkāl) tīnakālameṁ (darśan so)
samyagdarśanake samān (sukhakārī) sukhadāyak (nahiṁ) anya kuch
nahīṁ hai, (yahī) yah samyagdarśan hī (sakal dharamako) samasta
dharmoṁkā (mūl) mūl hai; (is bin) is samyagdarśanake binā
(karanī) samasta kriyāen̐ (dukhakārī) duḥkhadāyak haiṁ .
bhāvārtha :samyagdr̥ṣṭi jīv āyu pūrṇa hone par jab mr̥tyu prāpta
karate haiṁ, tab dūsarese sātaveṁ narakake nārakī, jyotiṣī, vyantar,
bhavanavāsī, napuṁsak sab prakārakī strī, ekendriy, dvīndriy,
trīndriy, caturindriy aur karmabhūmike paśu nahīṁ hote; (nīc
kulavāle, vikr̥t aṅgavāle, alpāyuvāle tathā daridrī nahīṁ hote)
vimānavāsī dev, bhogabhūmike manuṣya athavā tiryaṁc hī hote haiṁ .

Page 83 of 192
PDF/HTML Page 107 of 216
single page version

background image
karmabhūmike tiryaṁc bhī nahīṁ hote . kadācit narakameṁ jāyeṁ to pahale
narakase nīce nahīṁ jāte . tīnalok aur tīnakālameṁ samyagdarśanake
samān sukhadāyak anya koī vastu nahīṁ hai . yah samyagdarśan hī
sarva dharmoṁkā mūl hai . isake atirikta jitane kriyākāṇḍa haiṁ ve
sab duḥkhadāyak haiṁ
..16..
samyagdarśanake binā jñān aur cāritrakā mithyāpanā
mokṣamahalakī paratham sīrḥī, yā bin jñān-caritrā .
samyaktā na lahai, so darśan dhāro bhavya pavitrā ..
‘‘daul’’ samajh sun cet sayāne, kāl vr̥thā mat khovai .
yah narabhav phi ra milan kaṭhin hai, jo samyak nahiṁ hovai ..17..
aisī daśāmeṁ samyagdr̥ṣṭi pratham narakake napuṁsakoṁmeṁ bhī utpanna hotā hai;
unase bhinna anya napuṁsakoṁmeṁ usakī utpatti honekā niṣedh hai
.
ṭippaṇī–jis prakār śreṇik rājā sātaveṁ narakakī āyukā bandha karake
phi ra samyaktva ko prāpta hue the, usase yadyapi unheṁ narakameṁ to jānā
hī paṛā; kintu āyu sātaveṁ narakase ghaṭakar pahale narakakī hī
rahī
. is prakār jo jīv samyagdarśan prāpta karanese pūrva tiryaṁc
athavā manuṣya āyukā bandha karate haiṁ, ve bhogabhūmi meṁ jāte haiṁ;
kintu karmabhūmimeṁ tiryaṁc athavā manuṣyarūpameṁ utpanna nahīṁ hote
.

Page 84 of 192
PDF/HTML Page 108 of 216
single page version

background image
anvayārtha :[yah samyagdarśan ] (mokṣamahalakī)
mokṣarūpī mahalakī (paratham) pratham (sīrḥī) sīrḥī hai; (yā bin)
is samyagdarśanake binā (jñān caritrā) jñān aur cāritra
(samyaktā) saccāī (na lahai) prāpta nahīṁ karate; isaliye (bhavya) he
bhavya jīvo ! (so) aise (pavitrā) pavitra (darśan) samyagdarśanako
(dhāro) dhāraṇ karo . (sayāne ‘daul’) he samajhadār daulatarām !
(sun) sun (samajh) samajh aur (cet) sāvadhān ho, (kāl)
samayako (vr̥thā) vyartha (mat khovai) na gam̐vā; [kyoṁki ] (jo) yadi
(samyak) samyagdarśan (nahiṁ hovai) nahīṁ huā to (yah) yah
(narabhav) manuṣya paryāy (phi ra) punaḥ (milan) milanā (kaṭhin hai)
durlabh hai .
bhāvārtha :yah samyagdarśan hī mokṣarūpī mahalameṁ
pahun̐canekī pratham sīrḥī hai . isake binā jñān aur cāritra
samyakpaneko prāpta nahīṁ hote arthāt jab tak samyagdarśan na ho,
tab tak jñān vah mithyājñān aur cāritra vah mithyācāritra
kahalātā hai; samyagjñān tathā samyakcāritra nahīṁ kahalāte .
isaliye pratyek ātmārthīko aisā pavitra samyagdarśan avaśya dhāraṇ
karanā cāhiye . paṇḍit daulatarāmajī apane ātmāko sambodh kar
kahate haiṁ ki–he vivekī ātmā ! tū aise pavitra samyagdarśanake
svarūpako svayaṁ sunakar anya anubhavī jñāniyoṁse prāpta karanemeṁ
sāvadhān ho; apane amūlya manuṣyajīvanako vyartha na gam̐vā . is
janmameṁ hī yadi samyaktva prāpta na kiyā to phi ra manuṣya paryāy ādi
acche yog punaḥ punaḥ prāpta nahīṁ hote
..17..
samyagdr̥ṣṭi jīvakī, niścay kugati na hoy .
pūrvabandha teṁ hoy to samyak doṣ na koy ..

Page 85 of 192
PDF/HTML Page 109 of 216
single page version

background image
tīsarī ḍhālakā sārāṁś
ātmākā kalyāṇ sukh prāpta karanemeṁ hai . ākulatākā miṭ
jānā vah saccā sukh hai; mokṣa hī sukharūp hai; isaliye pratyek
ātmārthīko mokṣamārgameṁ pravr̥tti karanā cāhiye .
niścayasamyagdarśan-samyagjñān-samyagcāritra–in tīnoṁkī
ekatā so mokṣamārga hai . usakā kathan do prakārase hai . niścay-
samyagdarśan-jñān-cāritra to vāstavameṁ mokṣamārga hai aur vyavahār-
samyagdarśan-cāritra vah mokṣamārga nahīṁ hai; kintu vāstavameṁ bandhamārga
hai; lekin niścayamokṣamārgameṁ sahacar honese use vyavahāramokṣamārga
kahā jātā hai .
ātmākī paradravyoṁse bhinnatākā yathārtha śraddhān so niścay-
samyagdarśan hai aur paradravyoṁse bhinnatākā yathārtha jñān so niścay-
samyagjñān hai . paradravyoṁkā ālamban choṛakar ātmasvarūpameṁ līn
honā so niścayasamyakcāritra hai tathā sātoṁ tattvoṁkā yathāvat
bhedarūp aṭal śraddhān karanā so vyavahār-samyagdarśan kahalātā hai .
yadyapi sāt tattvoṁke bhedakī aṭal śraddhā śubharāg honese vāstavameṁ
samyagdarśan nahīṁ hai; kintu nicalī daśāmeṁ (cauthe, pān̐caveṁ aur chaṭhaveṁ
guṇasthānameṁ) niścayasamyaktvake sāth sahacar honese vah vyavahār-
samyagdarśan kahalātā hai .
āṭh mad, tīn mūrḥatā, chah anāyatan aur śaṁkādi
āṭh–ye samyaktvake paccīs doṣ haiṁ, tathā niḥśaṁkitādi āṭh
samyaktvake aṁg (guṇ) haiṁ; unheṁ bhalībhān̐ti jānakar doṣakā tyāg
tathā guṇakā grahaṇ karanā cāhiye .

Page 86 of 192
PDF/HTML Page 110 of 216
single page version

background image
jo vivekī jīv niścayasamyaktvako dhāraṇ karatā hai, use
jab tak nirbalatā hai, tab tak puruṣārthakī mandatāke kāraṇ yadyapi
kiṁcit saṁyam nahīṁ hotā; tathāpi vah indrādike dvārā pūjā jātā
hai . tīn lok aur tīn kālameṁ niścayasamyaktvake samān sukhakārī
anya koī vastu nahīṁ hai . sarva dharmoṁkā mūl, sār tathā mokṣamārgakī
pratham sīrḥī yah samyaktva hī hai; isake binā jñān aur cāritra
samyakpaneko prāpta nahīṁ hote; kintu mithyā hī kahalāte haiṁ .
āyuṣyakā bandha honese pūrva samyaktva dhāraṇ karanevālā jīv
mr̥tyuke paścāt dūsare bhavameṁ nārakī, jyotiṣī, vyaṁtar, bhavanavāsī,
napuṁsak, strī, sthāvar, vikalatray, paśu, hīnāṁg, nīc gotravālā,
alpāyu tathā daridrī nahīṁ hotā . manuṣya aur tiryaṁc samyagdr̥ṣṭi
marakar vaimānik dev hotā hai dev aur nārakī samyagdr̥ṣṭi marakar
karmabhūmimeṁ uttam kṣetrameṁ manuṣya hī hotā hai . yadi samyagdarśan honese
pūrva–1. dev, 2. manuṣya, 3. tiryaṁc yā 4. narakāyukā bandha ho
gayā ho to vah marakar 1. vaimānik dev, 2. bhogabhūmikā manuṣya;
3. bhogabhūmikā tiryaṁc athavā 4. pratham narakakā nārakī hotā hai .
isase adhik nīceke sthānameṁ janma nahīṁ hotā . –isaprakār
niścay-samyagdarśanakī apār mahimā hai .
isaliye pratyek ātmārthīko satśāstroṁkā svādhyāy,
tattvacarcā, satsamāgam tathā yathārtha tattvavicār dvārā niścay-
samyagdarśan prāpta karanā cāhiye; kyoṁki yadi is manuṣyabhavameṁ
niścayasamyaktva prāpta nahīṁ kiyā to punaḥ manuṣyaparyāyakī prāpti
ādikā suyog milanā kaṭhin hai .

Page 87 of 192
PDF/HTML Page 111 of 216
single page version

background image
tīsarī ḍhālakā bhed-saṁgrah
acetan dravya :–pudgal, dharma, adharma, ākāś aur kāl .
cetan ek, acetan pān̐coṁ, rahe sadā guṇ-paryayavān .
keval pudgal rūpavān hai, pān̐coṁ śeṣ arūpī jān ..
antaraṁg parigrah :–1 mithyātva, 4 kaṣāy, 9 nokaṣāy
āsrav :–5 mithyātva, 12 avirati, 25 kaṣāy, 15 yog .
kāraṇ :–upādān aur nimitta .
dravyakarma :–jñānāvaraṇādi āṭh .
nokarma :–audārik, vaikriyik aur āhārakādi śarīr .
parigrah :–antaraṁg aur bahiraṁg .
pramād :–4 vikathā, 4 kaṣāy, 5 indriy, 1 nidrā, 1 praṇay
(sneh) .
bahiraṁg parigrah :– kṣetra, makān, sonā, cān̐dī, dhan, dhānya, dāsī,
dās, vastra aur baratan–yah das haiṁ .
bhāvakarma :–mithyātva, rāg, dveṣ, krodhādi .
mad–āṭh prakārake haiṁ–
jāti lābh kul rūp tap, bal vidyā adhikār .
inako garva na kījiye, ye mad aṣṭa prakār ..
mithyātva :–viparīt, ekānta, vinay, saṁśay, aur ajñān .
ras :–khārā, khaṭṭā, mīṭhā, kaṛavā, caraparā aur kaṣāyalā .
rūp :–(raṁg)–kālā, pīlā, harā, lāl aur saphe da–yah pān̐c rūp
haiṁ .

Page 88 of 192
PDF/HTML Page 112 of 216
single page version

background image
sparśa :–halakā, bhārī, rūkhā, cikanā, kaṛā, komal, ṭhaṇḍā, garma
–yah āṭh sparśa haiṁ .
tīsarī ḍhālakā lakṣaṇ-saṁgrah
anāyatan :–kuguru, kudev, kudharma aur in tīnoṁke sevak –ye
chahoṁ adharmake sthānak .
anāyatanadoṣ :–samyaktvakā nāś karanevāle kudevādikī praśaṁsā
karanā .
anukampā :–prāṇī mātra par dayākā bhāv .
arihanta :–cār ghātikarmoṁse rahit, anantacatuṣṭayasahit vītarāg
aur kevalajñānī paramātmā .
alok :–jahān̐ ākāśake atirikta anya dravya nahīṁ hai, vah
sthān .
avirati :–pāpoṁmeṁ pravr̥tti arthāt 1. nirvikār svasaṁvedanase viparīt
avrat pariṇām 2. chah kāy (pān̐coṁ sthāvar tathā ek
trasakāy) jīvoṁkī hiṁsāke tyāgarūp bhāv na honā tathā pān̐c
indriy aur manake viṣayoṁmeṁ pravr̥tti karanā –aise bārah prakār
avirati hai .
avirati samyagdr̥ṣṭi :–samyagdarśan sahit; kintu vratarahit aise
cauthe guṇasthānavartī jīv .
āstikya :–jīvādi chah dravya, puṇya aur pāp, saṁvar, nirjarā,
mokṣa tathā paramātmāke prati viśvās so āstikya
kahalātā hai .

Page 89 of 192
PDF/HTML Page 113 of 216
single page version

background image
kaṣāy :–jo ātmāko duḥkh de, guṇoṁke vikāsako roke tathā
parataṁtra kare vah arthāt mithyātva tathā krodh, mān, māyā aur
lobh–vah kaṣāyabhāv haiṁ .
guṇasthān :–moh aur yogake sadbhāv yā abhāvase ātmāke guṇoṁ
(samyagdarśan-jñān-cāritra)kī hīnādhikatānusār honevālī
avasthāoṁko guṇasthān kahate haiṁ . (varāṁgacaritra pr̥. 362)
ghātiyā :–ananta catuṣṭayako rokanemeṁ nimittarūp karmako ghātiyā
kahate haiṁ .
cāritramoh :–ātmāke cāritrako rokanemeṁ nimitta so mohanīy
karma .
jinendra :–cār ghātiyā karmoṁko jītakar kevalajñānādi ananta
catuṣṭay pragaṭ karanevāle 18 doṣarahit paramātmā .
devamūrḥatā :–bhay, āśā, sneh, lobhavaś rāgī-dveṣī devoṁkī sevā
karanā athavā unheṁ vaṁdan-namaskār karanā .
deśavratī :–śrāvakake vratoṁko dhāraṇ karanevāle samyagdr̥ṣṭi, pān̐caveṁ
guṇasthānameṁ vartanevāle jīv .
nimittakāraṇ :–jo svayaṁ kāryarūp na ho; kintu kāryakī utpattike
samay upasthit rahe vah kāraṇ .
nokarma :–audārikādi pān̐c śarīr tathā chah paryāptiyoṁke yogya
pudgalaparamāṇu nokarma kahalāte haiṁ .
pākhaṁḍī mūrḥatā :–rāgī-dveṣī aur vastrādi parigrahadhārī, jhūṭhe tathā
kuliṁgī sādhuoṁkī sevā karanā athavā unheṁ vaṁdan-namaskār
karanā .

Page 90 of 192
PDF/HTML Page 114 of 216
single page version

background image
pudgal :–jo pure aur gale . paramāṇu bandhasvabhāvī honese milate
haiṁ tathā pr̥thak hote haiṁ; isaliye ve pudgal kahalāte haiṁ athavā
jisameṁ rūp, ras, gandha aur sparśa ho vah pudgal .
pramād :–svarūpameṁ asāvadhānī pūrvak pravr̥tti athavā dhārmik kāryoṁmeṁ
anutsāh .
praśam :–anantānubandhī kaṣāyake antapūrvak śeṣ kaṣāyoṁkā aṁśataḥ
manda honā so praśam . (paṁcādhyāyī bhāg 2, gāthā 428)
mad :–ahaṁkār, ghamaṇḍa, abhimān .
bhāvakarma :–mithyātva, rāg-dveṣādi jīvake malin bhāv .
mithyādr̥ṣṭi :–tattvoṁkī viparīt śraddhā karanevāle .
lokamūrḥatā :–dharma samajhakar jalāśayameṁ snān karanā tathā ret,
patthar ādikā ḍher banānā–ādi kārya .
viśeṣ dharma :–jo dharma amuk viśiṣṭa dravyameṁ rahe, use viśeṣ dharma
kahate haiṁ .
śuddhopayog :–śubh aur aśubh rāg-dveṣakī pariṇatise rahit
samyagdarśan-jñān sahit cāritrakī sthiratā .
sāmānya guṇ :–sarva dravyoṁmeṁ samānatāse vidyamān guṇoṁko sāmānya
guṇ kahate haiṁ .
sāmānya :–pratyek vastumeṁ traikālik dravya-guṇarūp, abhed ekarūp
bhāvako sāmānya kahate haiṁ .
siddha :–āṭh guṇoṁ sahit tathā āṭh karmoṁ evaṁ śarīrarahit
parameṣṭhī . [vyavahārase mukhya āṭh guṇ aur niścayase ananta
guṇ pratyek siddha paramātmāmeṁ haiṁ . ]

Page 91 of 192
PDF/HTML Page 115 of 216
single page version

background image
saṁveg :–saṁsārase bhay honā aur dharma tathā dharmake phalameṁ param
utsāh honā . sādharmī aur paṁcaparameṣṭhīmeṁ prītiko bhī saṁveg
kahate haiṁ .
nirved :–saṁsār, śarīr aur bhogoṁmeṁ samyak prakārase udāsīnatā
arthāt vairāgya .
antar-pradarśan
(1) jīvake moh-rāg-dveṣarūp pariṇām vah bhāv-āsrav hai aur
us pariṇāmameṁ snigdhatā vah bhāvabandha hai .
(2) anāyatanameṁ to kudevādikī praśaṁsā kī jātī hai; kintu
mūrḥatāmeṁ to unakī sevā, pūjā aur vinay karate haiṁ .
(3) mātāke vaṁśako jāti aur pitāke vaṁśako kul kahā jātā
hai .
(4) dharmadravya to chah dravyoṁmeṁse ek dravya hai aur dharma vah vastukā
svabhāv athavā guṇ hai .
(5) niścayanay vastuke yathārtha svarūpako batalātā hai . vyavahāranay
svadravya-paradravyakā athavā unake bhāvoṁkā athavā kāraṇ-
kāryādikakā kisīko kisīmeṁ milākar nirūpaṇ karatā hai .
aise hī śraddhānase mithyātva hai; isaliye usakā tyāg karanā
cāhiye .
(mokṣamārga prakāśak adhyāy.7)
(6) nikal ( –śarīr rahit) paramātmā āṭhoṁ karmoṁse rahit haiṁ
aur sakal (–śarīr sahit) paramātmāko cār aghātikarma
hote haiṁ .

Page 92 of 192
PDF/HTML Page 116 of 216
single page version

background image
(7) sāmānya dharma athavā guṇ to anek vastuoṁmeṁ rahatā hai; kintu
viśeṣ dharma yā viśeṣ guṇ to amuk khās vastumeṁ hī hotā
hai .
(8) samyagdarśan aṁgī hai aur niḥśaṁkit aṁg usakā ek aṁg
hai .
tīsarī ḍhālakī praśnāvalī
(1) ajīv, adharma, anāyatan, alok, antarātmā, arihanta,
ākāś, ātmā, āsrav, āṭh aṁg, āṭh mad, uttam
antarātmā, upayog, kaṣāy, kāl, kul, gandha, cāritramoh,
jaghanya antarātmā, jāti, jīv, mad, devamūrḥatā, dravyakarma,
nikal, niścayakāl, samyagdarśan-jñān-cāritra, mokṣamārga,
nirjarā, nokarma, paramātmā, pākhaṁṛī mūrḥatā, pudgal, bahirātmā,
bandha, madhyam antarātmā, mūrḥatā, mokṣa, ras, rūp, lokamūrḥatā,
viśeṣ, vikalatray, vyavahārakāl, samyagdarśan, śam, sacce
dev-śāstra-guru, sukh, sakal paramātmā, saṁvar, saṁveg,
sāmānya, siddha tathā sparśa ādike lakṣaṇ batalāo .
(2) anāyatan aur mūrḥatāmeṁ, jāti aur kulameṁ, dharma aur
dharmadravyameṁ, niścay aur vyavahārameṁ, sakal aur nikalameṁ,
samyagdarśan aur niḥśaṁkit aṁgameṁ tathā sāmānya aur viśeṣ
ādimeṁ kyā antar hai .
(3) aṇuvratīkā ātmā, ātmahit, cetanadravya, nirākuladaśā
athavā sthān, sāt tattva, unakā sār, dharmakā mūl, sarvottam
dharma, samyagdr̥ṣṭiko namaskārake ayogya tathā hey-upādey
tattvoṁke nām batalāo .

Page 93 of 192
PDF/HTML Page 117 of 216
single page version

background image
(4) aghātiyā, aṁg, ajīv, anāyatan, antarātmā, antaraṁg-
parigrah, amūrtik dravya, ākāś, ātmā, āsrav, karma,
kaṣāy, kāraṇ, kāl, kāladravya, gaṁdh, ghātiyā, jīvatattva,
dravya, duḥkhadāyak bhāv, dravyakarma, nokarma, paramātmā, parigrah,
pudgalake guṇ, bhāvakarma, pramād, bahiraṁg parigrah, mad,
mithyātva, mūrḥatā, mokṣamārga, yog, rūpī dravya, ras, varṇa,
samyaktvake doṣ aur samyakdarśan-jñān-cāritrake bhed
batalāo .
(5) tattvajñān hone par bhī asaṁyam; avratīkī pūjyatā, ātmāke
duḥkh, samyagdarśan, samyagjñān, samyakcāritra tathā
samyagdr̥ṣṭikā kudevādiko namaskār na karanā–ādike kāraṇ
batalāo .
(6)* amūrtik dravya, paramātmāke dhyānase lābh, munikā ātmā,
mūrtik dravya, mokṣakā sthān aur upāy, bahirātmapaneke
tyāgakā kāraṇ; sacce sukhakā upāy aur samyagdr̥ṣṭikī
utpatti na honevāle sthān–inakā spaṣṭīkaraṇ karo .
(7) amuk pad, caraṇ athavā chandakā artha tathā bhāvārtha batalāo;
tīsarī ḍhālakā sārāṁś sunāo . ātmā, mokṣamārga, jīv, chah
dravya aur samyaktvake doṣ par lekh likho .
G

Page 94 of 192
PDF/HTML Page 118 of 216
single page version

background image

cauthī ḍhāl
samyagjñānakā lakṣaṇ aur usakā samay
samyak śraddhā dhāri puni, sevahu samyagjñān .
sva-par artha bahudharmajut, jo pragaṭāvan bhān ..1..
anyavārtha–(samyak śraddhā) samyagdarśan (dhāri) dhāraṇ karake
(puni) phi ra (samyagjñān) samyagjñānakā (sevahu) sevan karo; [jo
samyagjñān ] (bahu dharmajut) anek dharmātmak (sva-par artha) apanā
aur dūsare padārthoṁkā (pragaṭāvan) jñān karānemeṁ (bhān) sūrya samān
hai .
bhāvārtha :samyagdarśan sahit samyagjñānako dr̥rḥ karanā
cāhiye . jis prakār sūrya samasta padārthoṁko tathā svayaṁ apaneko
yathāvat darśātā hai; usīprakār jo anek dharmayukta svayaṁ apaneko
(ātmāko) tathā par padārthoṁko
1 jyoṁkā tyoṁ batalātā hai, use
samyagjñān kahate haiṁ .
1. svāpūrvārthavyavasāyātmakaṁ jñān pramāṇam .
(prameyaratnamālā, pra. u. sūtra- 1)

Page 95 of 192
PDF/HTML Page 119 of 216
single page version

background image
samyagdarśan aur samyagjñānameṁ antar
(rolā chanda)
samyak sāthai jñān hoy, pai bhinna arādhau .
lakṣaṇ śraddhā jān, duhūmeṁ bhed abādhau ..
samyak kāraṇ jān, jñān kāraj hai soī .
yugapat hote hū, prakāś dīpakataiṁ hoī ..2..
anvayārtha :(samyak sāthai) samyagdarśanake sāth
(jñān) samyagjñān (hoy) hotā hai . (pai) tathāpi [un donoṁko ]
(bhinna) bhinna (arādhau) samajhanā cāhiye; kyoṁki (lakṣaṇ) un
donoṁke lakṣaṇ [kramaśaḥ ] (śraddhā) śraddhā karanā aur (jān) jānanā
hai tathā (samyak) samyagdarśan (kāraṇ) kāraṇ hai aur (jñān)
samyagjñān (kāraj) kārya hai . (soī) yah bhī (duhūmeṁ) donoṁmeṁ
(bhed) antar (abādhau) nirbādh hai . [jisaprakār ] (yugapat) ek
sāth (hote hū) hone par bhī (prakāś) ujālā (dīpakataiṁ) dīpakakī
jyotise (hoī) hotā hai usīprakār .
bhāvārtha :samyagdarśan aur samyagjñān yadyapi ekasāth
pragaṭ hote haiṁ; tathāpi ve donoṁ bhinna-bhinna guṇoṁkī paryāyeṁ haiṁ .

Page 96 of 192
PDF/HTML Page 120 of 216
single page version

background image
samyagdarśan śraddhāguṇakī śuddhaparyāy hai aur samyagjñān jñānaguṇakī
śuddhaparyāy hai . punaśca, samyagdarśanakā lakṣaṇ viparīt abhiprāy-
rahit tattvārthaśraddhā hai aur samyagjñānakā lakṣaṇ saṁśay
1 ādi doṣ
rahit sva-parakā yathārthatayā nirṇay hai –is prakār donoṁke lakṣaṇ
bhinna-bhinna haiṁ .
tathā samyagdarśan nimittakāraṇ hai aur samyagjñān naimittik
kārya hai–isaprakār un donoṁmeṁ kāraṇ-kāryabhāvase bhī antar hai .
praśna :–jñān-śraddhān to yugapat (ekasāth) hote haiṁ, to
unameṁ kāraṇ-kāryapanā kyoṁ kahate ho ?
uttar :–‘‘vah ho to vah hotā hai’’–is apekṣāse kāraṇ-
kāryapanā kahā hai . jisaprakār dīpak aur prakāś donoṁ yugapat
hote haiṁ; tathāpi dīpak ho to prakāś hotā hai; isaliye dīpak
kāraṇ hai aur prakāś kārya hai; usīprakār jñān-śraddhān bhī haiṁ .
(mokṣamārgaprakāśak (dehalī) pr̥ṣṭha 126)
jab tak samyagdarśan nahīṁ hotā tab tak kā jñān samyagjñān
nahīṁ kahalātā . –aisā honese samyagdarśan vah samyagjñānakā kāraṇ
hai .
2
1. saṁśay, vimoh, (vibhram-viparyay) anirdhār .
2. pr̥thagārādhanamiṣṭaṁ darśanasahabhāvino‘pi bodhasya .
lakṣaṇabheden yato, nānātvaṁ saṁbhavatyanayoḥ ..32..
samyagjñānaṁ kāryaṁ samyaktvaṁ kāraṇaṁ vadanti jināḥ .
jñānārādhanamiṣṭaṁ samyaktvānantaraṁ tasmāt ..33..
kāraṇakāryavidhānaṁ, samakālaṁ jāyamānayorapi hi .
dīpaprakāśayoriv, samyaktvajñānayoḥ sughaṭam ..34..
(–śrī amr̥tacandrācāryadevaracit puruṣārthasiddhi-upāy)