Chha Dhala-Hindi (iso15919 transliteration). Gatha: 3: vyavhAr samyaktva (samygdarshan)kA swaroop (Dhal 3),4: jeevke bhed, bahirAtmA aur antarAtmAkA lakShan (Dhal 3),5: madhyam aur jaghanya antarAtmA tathA sakal paramAtmA (Dhal 3),6: nikal paramAtmAkA lakShan tathA paramAtmAke dhyAnkA upadesh (Dhal 3),7: ajeev-pudgal, dharm aur adharm dravyake lakShan tathA bhed (Dhal 3),8: Akash, kAl aur Ashravke lakShan AthavA bhed (Dhal 3),9: Ashrav tattvakA upadesh aur bandh, sanvar, nirjarAkA lakShan (Dhal 3),10: mokshakA lakShan, vyavahArsamyaktvakA lakShan tathA kAran (Dhal 3),11: samyaktvake pachchis dosh tathA ATh gun (Dhal 3),12,13.

< Previous Page   Next Page >


Combined PDF/HTML Page 5 of 11

 

Page 57 of 192
PDF/HTML Page 81 of 216
single page version

background image
niścay samyakcāritra (soī) hai . (ab) ab (vyavahār mokṣamag)
vyavahār-mokṣamārga (suniye) suno ki jo vyavahāramokṣamārga
(niyatako) niścay-mokṣamārgakā (hetu) nimittakāraṇ (hoī) hai .
bhāvārtha :par padārthoṁse trikāl bhinna aise nij-
ātmākā aṭal viśvās karanā use niścay samyagdarśan kahate haiṁ .
ātmāko paravastuoṁse bhinna jānanā (jñān karanā) use niścay-
samyagjñān kahā jātā hai . tathā paradravyoṁkā ālamban choṛakar
ātma-svarūpameṁ ekāgratāse magna honā vah niścay samyakcāritra
(yathārtha ācaraṇ) kahalātā hai . ab āge vyavahār-mokṣamārgakā
kathan karate haiṁ; kyoṁki jab niścay-mokṣamārga ho tab vyavahār-
mokṣamārga nimittarūpameṁ kaisā hotā hai vah jānanā cāhiye
..2..
vyavahār samyaktva (samyagdarśan)kā svarūp
jīv ajīv tattva aru āsrav, bandha ru saṁvar jāno .
nirjar mokṣa kahe jin tinako, jyoṁ kā tyoṁ saradhāno ..
hai soī samakit vyavahārī, ab in rūp bakhāno .
tinako sun sāmānya viśeṣaiṁ,idrarḥa pratīt ur āno ..3..
anvayārtha :(jin) jinendradevane (jīv) jīv,

Page 58 of 192
PDF/HTML Page 82 of 216
single page version

background image
(ajīv) ajīv, (āsrav) āsrav, (bandha) bandha, (saṁvar) saṁvar,
(nirjarā) nirjarā, (aru) aur (mokṣa) mokṣa (tattva) yah sāt tattva
(kahe) kahe haiṁ; (tinako) un sabakī (jyoṁkā tyoṁ) yathāvat-
yathārtharūpase (saradhāno) śraddhā karo . (soī) is prakār śraddhā
karanā so (samakit vyavahārī) vyavahārase samyagdarśan hai . ab (in
rūp) in sāt tattvoṁke rūpakā (bakhāno) varṇan karate haiṁ; (tinako)
unheṁ (sāmānya viśeṣaiṁ) saṁkṣepase tathā vistārase (sun) sunakar
(ur) manameṁ (i
drarḥa) aṭal (pratīt) śraddhā (āno) karo .
bhāvārtha :(1) niścayasamyagdarśanake sāth vyavahār-
samyakdarśan kaise hotā hai, usakā yahān̐ varṇan hai . jise niścay-
samyagdarśan na ho use vyavahār samyagdarśan bhī nahīṁ ho sakatā .
niścayaśraddhāsahit sāt tattvoṁkī vikalpa-rāgarahit śraddhāko
vyavahārasamyagdarśan kahā jātā hai .
(2) tattvārthasūtrameṁ ‘‘tattvārthaśraddhānaṁ samyagdarśanam’’ kahā hai,
vah niścayasamyagdarśan hai . (dekho, mokṣamārgaprakāśak adhyāy 9 pr̥ṣṭha
477 tathā puruṣārthasiddhayupāy gāthā 22)
yahān̐ jo sāt tattvoṁkī śraddhā kahī hai, vah bhedarūp
hai–rāgasahit hai, isaliye vah vyavahārasamyagdarśan hai .
niścayamokṣamārgameṁ kaisā nimitta hotā hai vah batalāneke liye yahān̐
tīsarī gāthā kahī hai; kintu usakā aisā artha nahīṁ hai
ki–niścayasamyaktva binā vyavahārasamyaktva ho sakatā hai
..3..
jīvake bhed, bahirātmā aur uttam antarātmākā lakṣaṇ
bahirātam, antaraātam, paramātam jīv tridhā hai .
deh jīvako ek gine bahirātam tattvamudhā hai ..

Page 59 of 192
PDF/HTML Page 83 of 216
single page version

background image
uttam madhyam jaghan trividhake antar-ātam jñānī .
dvividh saṁg bin śudh-upayogī muni uttam nijadhyānī ..4..
anvayārtha :(bahirātam) bahirātmā, (antaraātam)
antarātmā [aur ] (paramātam) paramātmā [is prakār ] (jīv)
jīv (tridhā) tīn prakārake (hai) haiṁ; [unameṁ ] (deh jīvako) śarīr
aur ātmāko (ek gine) ek mānate haiṁ ve (bahirātam) bahirātmā
haiṁ [aur ve bahirātmā ] (tattvamudhā) yathārtha tattvoṁse ajān arthāt
tattvamūrḥ mithyādr̥ṣṭi haiṁ . (ātamajñānī) ātmāko paravastuoṁse bhinna
jānakar yathārtha niścay karanevāle (antaraātam) antarātmā
[kahalāte haiṁ; ve ] (uttam) uttam (madhyam) madhyam aur (jaghan)
jaghanya –aise (trividh) tīn prakārake haiṁ; [unameṁ ] (dvividh)
aṁtaraṁg tathā bahiraṁg –aise do prakārake (saṁgabin) parigrah rahit
(śudh upayogī) śuddha upayogī (nijadhyānī) ātmadhyānī (muni)
digambar muni (uttam) uttam antarātmā haiṁ .
bhāvārtha :jīv (ātmā) tīn prakārake haiṁ–(1) bahirātmā,
(2) antarātmā, (3) paramātmā . unameṁ jo śarīr aur ātmāko
ek mānate haiṁ, unheṁ bahirātmā kahate haiṁ; ve tattvamūrḥ mithyādr̥ṣṭi haiṁ .
jo śarīr ātmāko apane bhedavijñānase bhinna-bhinna mānate haiṁ, ve
antarātmā arthāt samyagdr̥ṣṭi haiṁ . antar ātmāke tīn bhed
haiṁ–uttam, madhyam aur jaghanya . unameṁ aṁtaraṁg tathā bahiraṁg donoṁ
prakārake parigrahase rahit sātaveṁse lekar bārahaveṁ guṇasthān tak
vartate hue śuddha-upayogī ātmadhyānī digambar muni uttam antarātmā
haiṁ
..4..

Page 60 of 192
PDF/HTML Page 84 of 216
single page version

background image
madhyam aur jaghanya antarātmā tathā sakal paramātmā
madhyam antar-ātam haiṁ je, deśavratī anagārī .
jaghan kahe avirat-samadr̥ṣṭi, tīnoṁ śivamagacārī ..
sakal nikal paramātam dvaividh, tinameṁ ghātinivārī .
śrī arihanta sakal paramātam lokālok nihārī ..5..
anvayārtha :(anagārī) chaṭhaveṁ guṇasthānake samay
antaraṁg aur bahiraṁg parigrah rahit yathājātarūpadhar–bhāvaliṁgī muni
madhyam antarātmā haiṁ tathā (deśavratī) do kaṣāyake abhāv sahit aise
paṁcamaguṇasthānavartī samyagdr̥ṣṭi śrāvak (madhyam) madhyam (antar-
ātam) antarātmā (haiṁ) haiṁ aur (avirat) vratarahit (samadr̥ṣṭi)
samyagdr̥ṣṭi jīv (jaghan) jaghanya antarātmā (kahe) kahalāte haiṁ;
(tīnoṁ) yah tīnoṁ (śivamagacārī) mokṣamārga par calanevāle haiṁ .
(sakal nikal) sakal aur nikalake bhedase (paramātam) paramātmā
(dvaividh) do prakārake haiṁ (tinameṁ) unameṁ (ghāti) cār ghātikarmoṁko
jīvake bhed-upabhed

Page 61 of 192
PDF/HTML Page 85 of 216
single page version

background image
(nivārī) nāś karanevāle (lokālok) lok tathā alokako
(nihārī) jānane-dekhanevāle (śrī arihanta) arahanta parameṣṭhī
(sakal) śarīrasahit (paramātam) paramātmā haiṁ .
bhāvārtha :(1) jo niścayasamyagdarśanādi sahit haiṁ; tīn
kaṣāy rahit, śuddhopayogarūp munidharmako aṁgīkār karake aṁtaraṁgameṁ
to us śuddhopayogarūp dvārā svayaṁ apanā anubhav karate haiṁ, kisīko
iṣṭa-aniṣṭa mānakar rāg-dveṣ nahīṁ karate, hiṁsādirūp
aśubhopayogakā to astitva hī jinake nahīṁ rahā hai–aisī antaraṁg-
daśā sahit bāhya digambar saumya mudrādhārī hue haiṁ aur chaṭhaveṁ pramatta-
saṁyat guṇasthānake samay aṭṭhāīs mūlaguṇoṁkā akhaṇḍarūpase pālan
karate haiṁ ve, tathā jo anantānubandhī evaṁ apratyākhyānāvaraṇī aisī do
kaṣāyake abhāvasahit samyagdr̥ṣṭi śrāvak haiṁ ve madhyam antarātmā haiṁ,
arthāt chaṭhaveṁ aur pān̐caveṁ guṇasthānavartī jīv madhyam antarātmā haiṁ.
(2) samyagdarśanake binā kabhī dharmakā prārambha nahīṁ hotā;
jise niścayasamyagdarśan nahīṁ hai, vah jīv bahirātmā hai .
(3) paramātmāke do prakār haiṁ–sakal aur nikal . (1) śrī
arihaṁt-paramātmā ve sakal1 (śarīrasahit) paramātmā haiṁ, (2) siddha
paramātmā ve nikal2 paramātmā haiṁ . ve donoṁ sarvajña honese lok aur
sāvayaguṇehiṁ juttā, pamattaviradā ya majjhimā hoṁti .
śrāvakaguṇaistu yuktāḥ, pramattaviratāśca madhyamāḥ bhavanti ..
artha– śrāvakake guṇoṁse yukta aur pramattavirat muni madhyam aṁtarātmā haiṁ .
(svāmī kārtikeyānuprekṣā gāthā–196)
1. sa=sahit, kal=śarīr, sakal arthāt śarīr sahit .
2. ni=rahit, kal=śarīr, nikal arthāt śarīr rahit .

Page 62 of 192
PDF/HTML Page 86 of 216
single page version

background image
alok sahit sarva padārthoṁkā trikālavartī sampūrṇa svarūp ek
samayameṁ yugapat arthāt (ekasāth) jānane-dekhanevāle, sabake jñātā-
draṣṭā haiṁ, isase niścit hotā hai ki–jis prakār sarvajñakā jñān
vyavasthit hai; usīprakār unake jñānake jñey–sarvadravya–chahoṁ dravyoṁkī
traikālik kramabaddha paryāyeṁ bhī niścit-vyavasthit haiṁ, koī paryāy
ulṭī-sīdhī athavā avyavasthit nahīṁ hotī, aisā samyagdr̥ṣṭi jīv
mānatā hai . jisakī aisī mānyatā (–nirṇay) nahīṁ hotī, use sva-
par padārthoṁkā niścay na honese śubhāśubh vikār aur paradravyake sāth
kartābuddhi-ekatābuddhi hotī hī hai; isaliye vah jīv bahirātmā
hai
..5..
nikal paramātmākā lakṣaṇ tathā paramātmāke dhyānakā upadeś
jñānaśarīrī trividh karmamal-varjit siddha mahantā .
te haiṁ nikal amal paramātam, bhogaiṁ śarma anantā ..
bahirātamatā hey jāni taji, antarātam hūjai .
paramātamako dhyāy nirantar, jo nit ānanda pūjai ..6..
anvayārtha :(jñānaśarīrī) jñānamātra jinakā śarīr hai
aise (trividh) jñānāvaraṇādi dravyakarma, rāgādi bhāvakarma tathā
audārik śarīrādi nokarma–aise tīn prakārake (karmamal) karmarūpī
mailase (varjit) rahit, (amal) nirmal aur (mahantā) mahān
(siddha) siddha parameṣṭhī (nikal) nikal (paramātam) paramātmā haiṁ .
ve (ananta) aparimit (śarma) sukh (bhogaiṁ) bhogate haiṁ . in tīnoṁmeṁ
(bahirātamatā) bahirātmapaneko (hey) choṛane yogya (jāni) jānakar
aur (taji) use choṛakar (antar ātam) antarātmā (hūjai) honā

Page 63 of 192
PDF/HTML Page 87 of 216
single page version

background image
cāhiye aur (nirantar) sadā (paramātamako) [nij ] paramātmapadakā
(dhyāy) dhyān karanā cāhie; (jo) jisake dvārā (nit) arthāt
niraṁtar (ānanda) ānanda (pūjai) prāpta kiyā jātā hai .
bhāvārtha :audārik ādi śarīr rahit śuddha jñānamay,
dravya-bhāv-nokarma rahit, nirdoṣ aur pūjya siddha parameṣṭhī ‘nikal’
paramātmā kahalāte haiṁ; ve akṣay anantakāl tak anantasukhakā
anubhav karate haiṁ . in tīnameṁ bahirātmapanā mithyātvasahit honeke
kāraṇ hey (choṛane yogya) hai; isaliye ātmahitaiṣiyoṁko cāhiye
ki use choṛakar, antarātmā (samyagdr̥ṣṭi) banakar paramātmapanā prāpta
kareṁ; kyoṁki usase sadaiv sampūrṇa aur niraṁtar ananta ānanda
(mokṣa)kī prāpti hotī hai
..6..
ajīv–pudgal, dharma aur adharmadravyake lakṣaṇ tathā bhed
cetanatā bin so ajīv hai, paṁc bhed tāke haiṁ .
pudgal paṁc varan-ras, gaṁdh-do pharas vasu jāke haiṁ ..
jiy pudgalako calan sahāī, dharmadravya anarūpī .
tiṣṭhat hoy adharma sahāī, jin bin-mūrti nirūpī ..7..
anvayārtha :jo (cetanatā-bin) cetanatā rahit hai
(so) vah (ajīv) ajīv hai; (tāke) us ajīvake (paṁc bhed)
pān̐c bhed haiṁ; (jāke paṁc varan-ras) jisake pān̐c varṇa aur ras,
do gandha aur (vasū) āṭh (pha ras) sparśa (haiṁ) hote haiṁ, vah
pudgaladravya hai . jo (jiy) jīvako [aur ] (pudgalako)
pudgalako (calan sahāī) calanemeṁ nimitta [aur ] (anarūpī)
amūrtik hai vah (dharma) dharmadravya hai tathā (tiṣṭhat) gatipūrvak
sthitipariṇāmako prāpta [jīv aur pudgalako ] (sahāī) nimitta

Page 64 of 192
PDF/HTML Page 88 of 216
single page version

background image
(hoy) hotā hai vah (adharma) adharma dravya hai . (jin) jinendra
bhagavānane us adharmadravyako (bin-mūrti) amūrtik, (nirūpī)
arūpī kahā hai .
bhāvārtha :jisameṁ cetanā (jñān-darśan athavā jānane-
dekhanekī śakti) nahīṁ hotī, use ajīv kahate haiṁ . us ajīvake
pān̐c bhed haiṁ– pudgal, dharma,
adharma, ākāś aur kāl . jisameṁ
rūp, ras, gaṁdh, varṇa aur sparśa hote haiṁ use pudgal dravya kahate
haiṁ . jo svayaṁ gati karate haiṁ aise jīv aur pudgalako calanemeṁ jo
nimittakāraṇ hotā hai, vah dharmadravya hai tathā jo svayaṁ apane āp
gatipūrvak sthir rahe hue jīv aur pudgalako sthir rahanemeṁ
nimittakāraṇ hai, vah adharmadravya hai . jinendra bhagavānane in dharma,
adharma dravyoṁko tathā jo āge kahe jāyeṁge un ākāś aur kāl
dharma aur adharmase yahān̐ puṇya aur pāp nahīṁ; kintu chah dravyoṁmeṁ
ānevāle dharmāstikāy aur adharmāstikāy nāmak do ajīv
dravya samajhanā cāhiye
.

Page 65 of 192
PDF/HTML Page 89 of 216
single page version

background image
dravyoṁko amūrtik (indriy-agocar) kahā hai ..7..
ākāś, kāl aur āsravake lakṣaṇ athavā bhed
sakal dravyako vās jāsameṁ, so ākāś pichāno .
niyat vartanā niśi-din so, vyavahārakāl parimāno ..
yoṁ ajīv, ab āsrav suniye, man-vac-kāy triyogā .
mithyā avirat aru kaṣāy, paramād sahit upayogā ..8..
anvayārtha :(jāsameṁ) jisameṁ (sakal) samasta
(dravyako) dravyoṁkā (vās) nivās hai (so) vah (ākāś) ākāś
dravya (pichāno) jānanā; (vartanā) svayaṁ pravartit ho aur dūsaroṁko
pravartit honemeṁ nimitta ho vah (niyat) niścay kāladravya hai; tathā
(niśidin) rātri, divas ādi (vyavahārakāl) vyavahārakāl
(parimāno) jāno . (yoṁ) is prakār (ajīv) ajīvatattvakā varṇan
huā . (ab) ab (āsrav) āsravatattva (suniye) suno . (man-vac-
kāy) man, vacan aur kāyāke ālambanase ātmāke pradeś caṁcal
honerūp (triyogā) tīn prakārake yog tathā mithyātva, avirat,
kaṣāy (aru) aur (paramād) pramād (sahit) sahit (upayogā)
upayog ātmākī pravr̥tti vah (āsrav) āsravatattva kahalātā hai .

Page 66 of 192
PDF/HTML Page 90 of 216
single page version

background image
bhāvārtha :jisameṁ chah dravyoṁkā nivās hai us sthānako
+ākāś kahate haiṁ . jo apane āp badalatā hai tathā apane āp
badalate hue anya dravyoṁko badalanemeṁ nimitta hai, use
‘‘niścayakāl’’ kahate haiṁ . rāt, din, ghaṛī, ghaṇṭā ādiko
‘‘vyavahārakāl’’ kahā jātā hai . –is prakār ajīvatattvakā varṇan
huā . ab, āsravatattvakā varṇan karate haiṁ . usake mithyātva,
avirat, pramād, kaṣāy aur yog –aise pān̐c bhed haiṁ
..8..
[āsrav aur bandha donoṁmeṁ bhed;–jīvake mithyātva-moh-
rāg-dveṣarūp pariṇām vah bhāv-āsrav haiṁ aur un malin bhāvoṁmeṁ
snigdhatā vah bhāv-bandha hai
. ]
+jis prakār kisī baratanameṁ pānī bharakar usameṁ bhasma (rākh) ḍālī
jāye to vah samā jātī hai; phi ra usameṁ śarkarā ḍālī jāye vah bhī
samā jātī hai; phi ra usameṁ suiyān̐ ḍālī jāyeṁ to ve bhī samā jātī
haiṁ; usīprakār ākāś meṁ bhī mukhya avagāhan-śakti hai; isaliye
usameṁ sarvadravya ek sāth rah sakate haiṁ
. ek dravya dūsare dravyako
rokatā nahīṁ hai .
apanī-apanī paryāyarūpase svayaṁ pariṇamit hote hue jīvādik
dravyoṁke pariṇamanameṁ jo nimitta ho use kāladravya kahate haiṁ
. jis
prakār kumhārake cākako ghūmanemeṁ dhurī arthāt kīlī . kāladravya
ko niścayakāl kahate haiṁ . lokākāś ke jitane pradeś haiṁ utane
hī kāladravya (kālāṇu) haiṁ . din, ghaṛī, ghaṇṭā, mās –use
vyavahārakāl kahate haiṁ .
(jain siddhānta. praveśikā) .

Page 67 of 192
PDF/HTML Page 91 of 216
single page version

background image
āsravatyāgakā upadeś aur bandha, saṁvar, nirjarākā lakṣaṇ
ye hī ātamako duḥkh-kāraṇ, tātaiṁ inako tajiye .
jīv pradeś baṁdhai vidhisoṁ so, baṁdhan kabahun̐ na sajiye ..
śam-damataiṁ jo karma na āvaiṁ, so saṁvar ādariye .
tap-bal taiṁ vidhi-jharan nirajarā, tāhi sadā ācariye ..9..
anvayārtha :(ye hī) yah mithyātvādi hī (ātamako)
ātmāko (duḥkh-karaṇ) duḥkhake kāraṇ haiṁ, (tātaiṁ) isaliye
(inako) in mithyātvādiko (tajiye) choṛ denā cāhiye (jīv-
pradeś) ātmāke pradeśoṁkā (vidhi soṁ) karmoṁse (bandhai) ban̐dhanā vah
(baṁdhan) bandha [kahalātā hai ] (so) vah [bandha ] (kabahun̐) kabhī bhī
(na sajiye) nahīṁ karanā cāhiye . (śam) kaṣāyoṁkā abhāv [aur ]
(dam taiṁ) indriyoṁ tathā manako jītanese (karma) karma (na āvaiṁ)
nahīṁ āyeṁ vah (saṁvar) saṁvaratattva hai; (tāhi) us saṁvarako
(ādariye) grahaṇ karanā cāhiye . (tapabal taiṁ) tapakī śaktise

Page 68 of 192
PDF/HTML Page 92 of 216
single page version

background image
(vidhi) karmoṁkā (jharan) ekadeś khir jānā so (nirajarā)
nirjarā hai . (tāhi) us nirjarāko (sadā) sadaiv (ācariye) prāpta
karanā cāhiye .
bhāvārtha :yah mithyātvādi hī ātmāko duḥkhake kāraṇ
haiṁ; kintu par padārtha duḥkhake kāraṇ nahīṁ haiṁ; isaliye apane
doṣarūp mithyābhāvoṁkā abhāv karanā cāhiye . sparśoṁke sāth
pudgaloṁkā bandha, rāgādike sāth jīvakā bandha aur anyonyaavagāh
rūp pudgal-jīvātmak bandha kahā hai . (pravacanasār gāthā 177)
rāgapariṇām mātra aisā jo bhāvabandha hai vah dravyabandhakā hetu honese
vahī niścayabandha hai jo choṛane yogya hai .
(2) mithyātva aur krodhādirūp bhāv–in sabako sāmānya-
rūpase kaṣāy kahā jātā hai (mokṣamārgaprakāśak, dehalī–pr̥ṣṭha 40)
aise kaṣāyake abhāvako śam kahate haiṁ aur dam arthāt jo jñey-
jñāyak, saṁkar doṣ ṭālakar, indriyoṁko jītakar, jñānasvabhāv dvārā
anya dravyase adhik (pr̥thak paripūrṇa) ātmāko jānatā hai, use
niścayanayameṁ sthit sādhu vāstavameṁ–jitendriy kahate haiṁ . (samayasār
gāthā–31)
svabhāv-parabhāvake bhedajñān dvārā dravyendriy, bhāvendriy tathā
unake viṣayoṁse ātmākā svarūp bhinna hai–aisā jānanā use
indriy-daman kahate haiṁ; parantu āhārādi tathā pān̐c indriyoṁke
viṣayarūp bāhya vastuoṁke tyāgarūp jo mandakaṣāy hai, usase
vāstavameṁ indriy-daman nahīṁ hotā; kyoṁki vah to śubharāg hai, puṇya
hai, isaliye bandhakā hī kāraṇ hai–aisā samajhanā .
(3) śuddhātmāśrit samyagdarśan-jñān-cāritrarūp śuddhabhāv hī

Page 69 of 192
PDF/HTML Page 93 of 216
single page version

background image
saṁvar hai . pratham niścayasamyagdarśan hone par svadravyake
ālambanānusār saṁvar-nirjarā prārambha hotī hai . kramaśaḥ jitane
aṁśameṁ rāgakā abhāv ho, utane aṁśameṁ saṁvar-nirjarārūp dharma hotā
hai . svonmukhatāke balase śubhāśubh icchākā nirodh so tap hai . us
tapase nirjarā hotī hai .
(4) saṁvar :–puṇya-pāparūp aśuddhabhāv (āsrav)ko ātmāke
śuddhabhāv dvārā rokanā so bhāvasaṁvar hai aur tadanusār navīn
karmoṁkā ānā svayaṁ-svataḥ ruk jāye so dravyasaṁvar hai .
(5) nirjarā :– akhaṇḍānanda nij śuddhātmāke lakṣase
aṁśataḥ śuddhikī vr̥ddhi aur aśuddhikī aṁśataḥ hāni karanā so
bhāvanirjarā hai aur us samay khirane yogya karmoṁkā aṁśataḥ chūṭ
jānā so dravyanirjarā hai .
(laghu jain siddhānta praveśikā pr̥ṣṭha 45-46 praśna 121)
(6) jīv-ajīvako unake svarūp sahit jānakar sva tathā
parako yathāvat mānanā, āsravako jānakar use heyarūp, bandhako
jānakar use ahitarūp, saṁvarako pahicānakar use upādeyarūp
tathā nirjarāko pahicānakar use hitakā kāraṇ mānanā cāhiye
(mokṣamārga prakāśak. adhyāy 9, pr̥ṣṭha 469)
āsrav ādike dr̥ṣṭāṁt–
(1) āsrav– jis prakār kisī naukāmeṁ chidra ho jānese usameṁ pānī
āne lagatā hai; usī prakār mithyātvādi āsravake dvārā ātmāmeṁ
karma āne lagate haiṁ
.
(2) baṁdh– jis prakār chidra dvārā pānī naukāmeṁ bhar jātā hai; usīprakār
karmaparamāṇu ātmāke pradeśoṁmeṁ pahun̐cate haiṁ (ek kṣetrameṁ rahate haiṁ) .

Page 70 of 192
PDF/HTML Page 94 of 216
single page version

background image
mokṣakā lakṣaṇ, vyavahārasamyaktvakā lakṣaṇ tathā kāraṇ
sakal karmataiṁ rahit avasthā, so śiv, thir sukhakārī .
ihividh jo saradhā tattvanakī, so samakit vyavahārī ..
dev jinendra, guru parigrah bin, dharma dayājut sāro .
yehu mān samakitako kāraṇ, aṣṭa-aṁg-jut dhāro ..10..
anvayārtha :(sakal karmataiṁ) samasta karmoṁse (rahit)
rahit (thir) sthir-aṭal (sukhakārī) ananta sukhadāyak
(avasthā) daśā-paryāy so (śiv) mokṣa kahalātā hai . (ihi vidh)
(3) saṁvar–jis prakār chidra baṁd karanese naukāmeṁ pānīkā ānā ruk
jātā hai; usī prakār śuddhabhāvarūp gupti ādike dvārā ātmā meṁ
karmoṁkā ānā ruk jātā hai
.
(4) nirjarā–jis prakār naukāmeṁ āye hue pānīmeṁse thoṛā (kisī
baratanameṁ bharakar) bāhar pheṁ ka diyā jātā hai; usī prakār nirjarā dvārā
thoṛe-se karma ātmāse alag ho jāte haiṁ
.
(5) mokṣa– jis prakār naukāmeṁ āyā huā sārā pānī nikāl denese
naukā ekadam pānī rahit ho jātī hai; usī prakār ātmāmeṁse samasta
karma pr̥thak ho jānese ātmākī paripūrṇa śuddhadaśā (mokṣadaśā) pragaṭ
ho jātī hai arthāt ātmā mukta ho jātā hai
..9..

Page 71 of 192
PDF/HTML Page 95 of 216
single page version

background image
is prakār (jo) jo (tattvanakī) sāt tattvoṁke bhed sahit (saradhā)
śraddhā karanā so (vyavahārī) vyavahār (samakit) samyagdarśan hai .
(jinendra) vītarāg, sarvajña aur hitopadeśī (dev) sacce dev
(parigrah bin) caubīs parigrahase rahit (guru) vītarāg guru [tathā ]
(sāro) sārabhūt (dayājut) ahiṁsāmay (dharma) jainadharma (yehu) in
sabako (samakitako) samyagdarśanakā (kāraṇ) nimittakāraṇ (mān)
jānanā cāhiye . samyagdarśanako usake (aṣṭa) āṭh (aṁgajut) aṁgoṁ
sahit (dhāro) dhāraṇ karanā cāhiye .
bhāvārtha :mokṣakā svarūp jānakar use apanā paramahit
mānanā cāhiye . āṭh karmoṁke sarvathā nāś pūrvak ātmākī jo
sampūrṇa śuddhadaśā (paryāy) pragaṭ hotī hai, use mokṣa kahate haiṁ . vah
daśā avināśī tathā ananta sukhamay hai– isaprakār sāmānya aur
viśeṣarūpase sāt tattvoṁkī acal śraddhā karanā use
vyavahārasamyaktva (samyagdarśan) kahate haiṁ . jinendradev, vītarāgī
(digambar jain) nirgrantha guru, tathā jinendrapraṇīt ahiṁsāmay dharma bhī
us vyavahār samyagdarśanake kāraṇ haiṁ arthāt in tīnoṁkā yathārtha
śraddhān bhī vyavahār samyagdarśan kahalātā hai . use nimnokta āṭh
aṁgoṁ sahit dhāraṇ karanā cāhiye . vyavahār samyaktvīkā svarūp
pahale, dūsare tathā tīsare chaṁdake bhāvārthameṁ samajhāyā hai .
niścayasamyaktvake binā mātra vyavahārako vyavahārasamyaktva nahīṁ kahā
jātā
..10..
samyaktvake paccīs doṣ tathā āṭh guṇ
vasu mad ṭāri nivāri triśaṭhatā, ṣaṭ anāyatan tyāgo .
śaṁkādik vasu doṣ vinā, saṁvegādik citta pāgo ..

Page 72 of 192
PDF/HTML Page 96 of 216
single page version

background image
aṣṭa aṁg aru doṣ pacīsoṁ, tin saṁkṣepai kahiye .
bin jānetaiṁ doṣagunan koṁ, kaise tajiye gahiye ..11..
anvayārtha :(vasu) āṭh (mad) madakā (ṭāri) tyāg
karake, (triśaṭhatā) tīn prakārakī mūḍhatāko (nivāri) haṭākar,
(ṣaṭ) chah (
anāyatan) anāyatanoṁkā (tyāgo) tyāg karanā
cāhiye . (śaṁkādik) śaṁkādi (vasu) āṭh (doṣ vinā) doṣoṁse
rahit hokar (saṁvegādik) saṁveg, anukampā, āstikya aur
praśamameṁ (cit) manako (pāgo) lagānā cāhiye . ab, samyaktvake
(aṣṭa) āṭh (aṁg) aṁg (aru) aur (pacīsoṁ doṣ) paccīs
doṣoṁko (saṁkṣepai) saṁkṣepameṁ (kahiye) kahā jātā hai; kyoṁki (bin
jāne taiṁ) unheṁ jāne binā (doṣ) doṣoṁko (kaise) kis prakār
(tajiye) choṛeṁ aur (gunanako) guṇoṁko kis prakār (gahiye) grahaṇ
kareṁ ?
bhāvārtha :āṭh mad, tīn mūrḥatā, chah anāyatan (adharma
sthān) aur āṭh śaṁkādi doṣ; –is prakār samyaktvake paccīs
doṣ haiṁ . saṁveg, anukampā, āstikya aur praśam samyagdr̥ṣṭiko hote
haiṁ . samyaktvake abhilāṣī jīvako samyaktvake in paccīs doṣoṁkā
tyāg karake un bhāvanāoṁmeṁ man lagānā cāhiye . ab samyaktvake
āṭh guṇoṁ (aṁgoṁ) aur paccīs doṣoṁkā saṁkṣepameṁ varṇan kiyā jātā
hai; kyoṁki jāne aur samajhe binā doṣoṁko kaise choṛā jā sakatā
hai tathā guṇoṁko kaise grahaṇ kiyā jā sakatā hai ?
..11..
an ++ āyatan = anāyatan = dharmakā sthān na honā .

Page 73 of 192
PDF/HTML Page 97 of 216
single page version

background image
samyaktvake āṭh aṁg (guṇ) aur śaṁkādi āṭh doṣoṁkā
lakṣaṇ
jinavacameṁ śaṁkā na dhār vr̥ṣ, bhav-sukh-vān̐chā bhānai .
muni-tan malin na dekh ghināvai, tattva-kutattva pichānai ..
nij guṇ aru par auguṇ ḍhāṁke, vā nijadharma barḥāvai .
kāmādik kar vr̥ṣataiṁ cigate, nij-parako suidrarḥāvai ..12..

Page 74 of 192
PDF/HTML Page 98 of 216
single page version

background image
anvayārtha :1. (jin vacameṁ) sarvajñadevake kahe hue
tattvoṁmeṁ (śaṁkā) saṁśay-sandeh (na dhār) dhāraṇ nahīṁ karanā [so
niḥśaṁkit aṁg hai; ] 2. (vr̥ṣ) dharmako (dhār) dhāraṇ karake (bhav-
sukh-vān̐chā) sāṁsārik sukhoṁkī icchā (bhānai) na kare [so
niḥkāṁkṣit aṁg hai; ] 3. (muni-tan) muniyoṁke śarīrādi (malin)
maile (dekh) dekhakar (na ghināvai) ghr̥ṇā na karanā [so nirvicikitsā
aṁg hai; ] 4. (tattva-kutattva) sacce aur jhūṭhe tattvoṁkī (pichānai)
pahicān rakhe [so amūrḥadr̥ṣṭi aṁg hai; ]
5
. (nijaguṇ) apane guṇoṁko (aru) aur (par auguṇ) dūsareke
avaguṇoṁko (ḍhān̐ke) chipāye (vā) tathā (nijadharma) apane
chanda 13 (pūrvārddha)
dharmīsoṁ gau-vaccha-prīti sam, kar jinadharma dipāvai .
in guṇataiṁ viparīt doṣ vasu, tinakoṁ satat khipāvai ..

Page 75 of 192
PDF/HTML Page 99 of 216
single page version

background image
ātmadharmako (barḥāye) barḥaye arthāt nirmal banāe [so upagūhan aṁg
hai ]; 6. (kāmādik kar) kām-vikārādike kāraṇ (vr̥ṣataiṁ) dharmase
(cigate) cyut hote hue (nij-parako) apaneko tathā parako (su
i
draḍhāvai) usameṁ punaḥ dr̥rḥ kare [so sthitikaraṇ aṁg hai . ] 7. (dharmī
soṁ) apane sādharmījanoṁse (gau-vaccha-prīti sam) bachaṛe par gāyakī
prīti samān (kar) prem rakhanā [so vātsalya aṁg hai ] aur
(jinadharma) jainadharmakī (dipāvai) śobhāmeṁ vr̥ddhi karanā [so prabhāvanā
aṁg hai . ] (in guṇataiṁ) in [āṭh ] guṇoṁse (viparīt) ulṭe (vasu)
āṭh (doṣ) doṣ haiṁ, (tinako) unheṁ (satat) hameśā (khipāvai) dūr
karanā cāhiye .
bhāvārtha :1. tattva yahī hai, aisā hī hai, anya nahīṁ hai
tathā anya prakārase nahīṁ hai–is prakār yathārtha tattvoṁmeṁ acal śraddhā
honā so niḥśaṁkit aṁg kahalātā hai .
ṭippaṇī :–avratī samyagdr̥ṣṭi jīv bhogoṁko kabhī bhī
ādaraṇīy nahīṁ mānate; kintu jis prakār koī bandī kārāgr̥hameṁ
(icchā na hone par bhī) duḥkh sahan karatā hai; usīprakār ve apane
puruṣārthakī nirbalatāse gr̥hasthadaśāmeṁ rahate haiṁ; kintu rucipūrvak
bhogoṁkī icchā nahīṁ karate; isaliye unheṁ niḥśaṁkit aur
niḥkāṁkṣit aṁg honemeṁ koī bādhā nahīṁ ātī .
2. dharma sevan karake usake badalemeṁ sāṁsārik sukhoṁkī icchā
na karanā use niḥkāṁkṣit aṁg kahate haiṁ .
3. munirāj athavā anya kisī dharmātmāke śarīrako mailā
dekhakar ghr̥ṇā na karanā use nirvicikitsā aṁg kahate haiṁ .
4. sacce aur jhūṭhe tattvoṁkī parīkṣā karake mūrḥatāoṁ tathā

Page 76 of 192
PDF/HTML Page 100 of 216
single page version

background image
anāyatanoṁmeṁ na phan̐sanā vah amūrḥadr̥ṣṭi aṁg hai .
5. apanī praśaṁsā karānevāle guṇoṁko tathā dūsarekī niṁdā
karānevāle doṣoṁko ḍhan̐kanā aur ātmadharmako barḥānā (nirmal
rakhanā) so upagūhan aṁg hai .
ṭippaṇī :– upagūhanakā dūsarā nām ‘‘upabr̥ṁhaṇ’’ bhī
jināgamameṁ ātā hai; jisase ātmadharmameṁ vr̥ddhi karane ko bhī upagūhan
kahā jātā hai . śrī amr̥tacandrasūrine apane puruṣārthasiddhayupāyake
27veṁ ślokameṁ bhī yahī kahā hai–
dharmā‘bhivarddhanīyaḥ sadātmano mārdavādibhāvanayā .
paradoṣanigūhanamapi vidheyamupabr̥ṁhaṇaguṇārtham ..27..
6. kām, krodh, lobh ādi kisī bhī kāraṇase (samyaktva aur
cāritrase) bhraṣṭa hote hue apaneko tathā parako punaḥ usameṁ
sthir karanā sthitikaraṇ aṁg hai .
7. apane sādharmī jan par bachaṛese pyār rakhanevālī gāyakī bhān̐ti
nirapekṣa prem rakhanā so vātsalya aṁg hai .
8. ajñān-andhakārako dūr karake vidyā-bal-buddhi ādike dvārā
śāstrameṁ kahī huī yogya rītise apane sāmarthyānusār
jainadharmakā prabhāv pragaṭ karanā vah prabhāvanā aṁg hai .
–in aṁgoṁ (guṇoṁ)se viparīt 1. śaṁkā, 2. kāṁkṣā,
3. vicikitsā, 4. mūrḥadr̥ṣṭi, 5. anupagūhan, 6. asthitikaraṇ,
7. avātsalya aur 8. aprabhāvanā –ye samyaktvake āṭh doṣ haiṁ,
inheṁ sadā dūr karanā cāhiye . (12-13 pūrvārddha)