Page 57 of 192
PDF/HTML Page 81 of 216
single page version
vyavahār-mokṣamārga (suniye) suno ki jo vyavahāramokṣamārga
(niyatako) niścay-mokṣamārgakā (hetu) nimittakāraṇ (hoī) hai .
ātmāko paravastuoṁse bhinna jānanā (jñān karanā) use niścay-
samyagjñān kahā jātā hai . tathā paradravyoṁkā ālamban choṛakar
ātma-svarūpameṁ ekāgratāse magna honā vah niścay samyakcāritra
(yathārtha ācaraṇ) kahalātā hai . ab āge vyavahār-mokṣamārgakā
kathan karate haiṁ; kyoṁki jab niścay-mokṣamārga ho tab vyavahār-
mokṣamārga nimittarūpameṁ kaisā hotā hai vah jānanā cāhiye
Page 58 of 192
PDF/HTML Page 82 of 216
single page version
(nirjarā) nirjarā, (aru) aur (mokṣa) mokṣa (tattva) yah sāt tattva
(kahe) kahe haiṁ; (tinako) un sabakī (jyoṁkā tyoṁ) yathāvat-
yathārtharūpase (saradhāno) śraddhā karo . (soī) is prakār śraddhā
karanā so (samakit vyavahārī) vyavahārase samyagdarśan hai . ab (in
rūp) in sāt tattvoṁke rūpakā (bakhāno) varṇan karate haiṁ; (tinako)
unheṁ (sāmānya viśeṣaiṁ) saṁkṣepase tathā vistārase (sun) sunakar
(ur) manameṁ (i
samyagdarśan na ho use vyavahār samyagdarśan bhī nahīṁ ho sakatā .
niścayaśraddhāsahit sāt tattvoṁkī vikalpa-rāgarahit śraddhāko
vyavahārasamyagdarśan kahā jātā hai .
477 tathā puruṣārthasiddhayupāy gāthā 22)
niścayamokṣamārgameṁ kaisā nimitta hotā hai vah batalāneke liye yahān̐
tīsarī gāthā kahī hai; kintu usakā aisā artha nahīṁ hai
ki–niścayasamyaktva binā vyavahārasamyaktva ho sakatā hai
Page 59 of 192
PDF/HTML Page 83 of 216
single page version
jīv (tridhā) tīn prakārake (hai) haiṁ; [unameṁ ] (deh jīvako) śarīr
aur ātmāko (ek gine) ek mānate haiṁ ve (bahirātam) bahirātmā
haiṁ [aur ve bahirātmā ] (tattvamudhā) yathārtha tattvoṁse ajān arthāt
tattvamūrḥ mithyādr̥ṣṭi haiṁ . (ātamajñānī) ātmāko paravastuoṁse bhinna
jānakar yathārtha niścay karanevāle (antaraātam) antarātmā
[kahalāte haiṁ; ve ] (uttam) uttam (madhyam) madhyam aur (jaghan)
jaghanya –aise (trividh) tīn prakārake haiṁ; [unameṁ ] (dvividh)
aṁtaraṁg tathā bahiraṁg –aise do prakārake (saṁgabin) parigrah rahit
(śudh upayogī) śuddha upayogī (nijadhyānī) ātmadhyānī (muni)
digambar muni (uttam) uttam antarātmā haiṁ .
ek mānate haiṁ, unheṁ bahirātmā kahate haiṁ; ve tattvamūrḥ mithyādr̥ṣṭi haiṁ .
jo śarīr ātmāko apane bhedavijñānase bhinna-bhinna mānate haiṁ, ve
antarātmā arthāt samyagdr̥ṣṭi haiṁ . antar ātmāke tīn bhed
haiṁ–uttam, madhyam aur jaghanya . unameṁ aṁtaraṁg tathā bahiraṁg donoṁ
prakārake parigrahase rahit sātaveṁse lekar bārahaveṁ guṇasthān tak
vartate hue śuddha-upayogī ātmadhyānī digambar muni uttam antarātmā
haiṁ
Page 60 of 192
PDF/HTML Page 84 of 216
single page version
madhyam antarātmā haiṁ tathā (deśavratī) do kaṣāyake abhāv sahit aise
paṁcamaguṇasthānavartī samyagdr̥ṣṭi śrāvak (madhyam) madhyam (antar-
ātam) antarātmā (haiṁ) haiṁ aur (avirat) vratarahit (samadr̥ṣṭi)
samyagdr̥ṣṭi jīv (jaghan) jaghanya antarātmā (kahe) kahalāte haiṁ;
(tīnoṁ) yah tīnoṁ (śivamagacārī) mokṣamārga par calanevāle haiṁ .
(sakal nikal) sakal aur nikalake bhedase (paramātam) paramātmā
(dvaividh) do prakārake haiṁ (tinameṁ) unameṁ (ghāti) cār ghātikarmoṁko
Page 61 of 192
PDF/HTML Page 85 of 216
single page version
(nihārī) jānane-dekhanevāle (śrī arihanta) arahanta parameṣṭhī
(sakal) śarīrasahit (paramātam) paramātmā haiṁ .
to us śuddhopayogarūp dvārā svayaṁ apanā anubhav karate haiṁ, kisīko
iṣṭa-aniṣṭa mānakar rāg-dveṣ nahīṁ karate, hiṁsādirūp
aśubhopayogakā to astitva hī jinake nahīṁ rahā hai–aisī antaraṁg-
daśā sahit bāhya digambar saumya mudrādhārī hue haiṁ aur chaṭhaveṁ pramatta-
saṁyat guṇasthānake samay aṭṭhāīs mūlaguṇoṁkā akhaṇḍarūpase pālan
karate haiṁ ve, tathā jo anantānubandhī evaṁ apratyākhyānāvaraṇī aisī do
kaṣāyake abhāvasahit samyagdr̥ṣṭi śrāvak haiṁ ve madhyam antarātmā haiṁ,
arthāt chaṭhaveṁ aur pān̐caveṁ guṇasthānavartī jīv madhyam antarātmā haiṁ.
Page 62 of 192
PDF/HTML Page 86 of 216
single page version
samayameṁ yugapat arthāt (ekasāth) jānane-dekhanevāle, sabake jñātā-
draṣṭā haiṁ, isase niścit hotā hai ki–jis prakār sarvajñakā jñān
vyavasthit hai; usīprakār unake jñānake jñey–sarvadravya–chahoṁ dravyoṁkī
traikālik kramabaddha paryāyeṁ bhī niścit-vyavasthit haiṁ, koī paryāy
ulṭī-sīdhī athavā avyavasthit nahīṁ hotī, aisā samyagdr̥ṣṭi jīv
mānatā hai . jisakī aisī mānyatā (–nirṇay) nahīṁ hotī, use sva-
par padārthoṁkā niścay na honese śubhāśubh vikār aur paradravyake sāth
kartābuddhi-ekatābuddhi hotī hī hai; isaliye vah jīv bahirātmā
hai
audārik śarīrādi nokarma–aise tīn prakārake (karmamal) karmarūpī
mailase (varjit) rahit, (amal) nirmal aur (mahantā) mahān
(siddha) siddha parameṣṭhī (nikal) nikal (paramātam) paramātmā haiṁ .
ve (ananta) aparimit (śarma) sukh (bhogaiṁ) bhogate haiṁ . in tīnoṁmeṁ
(bahirātamatā) bahirātmapaneko (hey) choṛane yogya (jāni) jānakar
aur (taji) use choṛakar (antar ātam) antarātmā (hūjai) honā
Page 63 of 192
PDF/HTML Page 87 of 216
single page version
(dhyāy) dhyān karanā cāhie; (jo) jisake dvārā (nit) arthāt
niraṁtar (ānanda) ānanda (pūjai) prāpta kiyā jātā hai .
paramātmā kahalāte haiṁ; ve akṣay anantakāl tak anantasukhakā
anubhav karate haiṁ . in tīnameṁ bahirātmapanā mithyātvasahit honeke
kāraṇ hey (choṛane yogya) hai; isaliye ātmahitaiṣiyoṁko cāhiye
ki use choṛakar, antarātmā (samyagdr̥ṣṭi) banakar paramātmapanā prāpta
kareṁ; kyoṁki usase sadaiv sampūrṇa aur niraṁtar ananta ānanda
(mokṣa)kī prāpti hotī hai
pān̐c bhed haiṁ; (jāke paṁc varan-ras) jisake pān̐c varṇa aur ras,
do gandha aur (vasū) āṭh (pha ras) sparśa (haiṁ) hote haiṁ, vah
pudgaladravya hai . jo (jiy) jīvako [aur ] (pudgalako)
pudgalako (calan sahāī) calanemeṁ nimitta [aur ] (anarūpī)
amūrtik hai vah (dharma) dharmadravya hai tathā (tiṣṭhat) gatipūrvak
sthitipariṇāmako prāpta [jīv aur pudgalako ] (sahāī) nimitta
Page 64 of 192
PDF/HTML Page 88 of 216
single page version
bhagavānane us adharmadravyako (bin-mūrti) amūrtik, (nirūpī)
arūpī kahā hai .
pān̐c bhed haiṁ– pudgal, dharma,
haiṁ . jo svayaṁ gati karate haiṁ aise jīv aur pudgalako calanemeṁ jo
nimittakāraṇ hotā hai, vah dharmadravya hai tathā jo svayaṁ apane āp
gatipūrvak sthir rahe hue jīv aur pudgalako sthir rahanemeṁ
nimittakāraṇ hai, vah adharmadravya hai . jinendra bhagavānane in dharma,
adharma dravyoṁko tathā jo āge kahe jāyeṁge un ākāś aur kāl
ānevāle dharmāstikāy aur adharmāstikāy nāmak do ajīv
dravya samajhanā cāhiye
Page 65 of 192
PDF/HTML Page 89 of 216
single page version
dravya (pichāno) jānanā; (vartanā) svayaṁ pravartit ho aur dūsaroṁko
pravartit honemeṁ nimitta ho vah (niyat) niścay kāladravya hai; tathā
(niśidin) rātri, divas ādi (vyavahārakāl) vyavahārakāl
(parimāno) jāno . (yoṁ) is prakār (ajīv) ajīvatattvakā varṇan
huā . (ab) ab (āsrav) āsravatattva (suniye) suno . (man-vac-
kāy) man, vacan aur kāyāke ālambanase ātmāke pradeś caṁcal
honerūp (triyogā) tīn prakārake yog tathā mithyātva, avirat,
kaṣāy (aru) aur (paramād) pramād (sahit) sahit (upayogā)
upayog ātmākī pravr̥tti vah (āsrav) āsravatattva kahalātā hai .
Page 66 of 192
PDF/HTML Page 90 of 216
single page version
huā . ab, āsravatattvakā varṇan karate haiṁ . usake mithyātva,
avirat, pramād, kaṣāy aur yog –aise pān̐c bhed haiṁ
snigdhatā vah bhāv-bandha hai
jāye to vah samā jātī hai; phi ra usameṁ śarkarā ḍālī jāye vah bhī
samā jātī hai; phi ra usameṁ suiyān̐ ḍālī jāyeṁ to ve bhī samā jātī
haiṁ; usīprakār ākāś meṁ bhī mukhya avagāhan-śakti hai; isaliye
usameṁ sarvadravya ek sāth rah sakate haiṁ
dravyoṁke pariṇamanameṁ jo nimitta ho use kāladravya kahate haiṁ
Page 67 of 192
PDF/HTML Page 91 of 216
single page version
(inako) in mithyātvādiko (tajiye) choṛ denā cāhiye (jīv-
pradeś) ātmāke pradeśoṁkā (vidhi soṁ) karmoṁse (bandhai) ban̐dhanā vah
(baṁdhan) bandha [kahalātā hai ] (so) vah [bandha ] (kabahun̐) kabhī bhī
(na sajiye) nahīṁ karanā cāhiye . (śam) kaṣāyoṁkā abhāv [aur ]
(dam taiṁ) indriyoṁ tathā manako jītanese (karma) karma (na āvaiṁ)
nahīṁ āyeṁ vah (saṁvar) saṁvaratattva hai; (tāhi) us saṁvarako
(ādariye) grahaṇ karanā cāhiye . (tapabal taiṁ) tapakī śaktise
Page 68 of 192
PDF/HTML Page 92 of 216
single page version
nirjarā hai . (tāhi) us nirjarāko (sadā) sadaiv (ācariye) prāpta
karanā cāhiye .
doṣarūp mithyābhāvoṁkā abhāv karanā cāhiye . sparśoṁke sāth
pudgaloṁkā bandha, rāgādike sāth jīvakā bandha aur anyonyaavagāh
rūp pudgal-jīvātmak bandha kahā hai . (pravacanasār gāthā 177)
rāgapariṇām mātra aisā jo bhāvabandha hai vah dravyabandhakā hetu honese
vahī niścayabandha hai jo choṛane yogya hai .
aise kaṣāyake abhāvako śam kahate haiṁ aur dam arthāt jo jñey-
jñāyak, saṁkar doṣ ṭālakar, indriyoṁko jītakar, jñānasvabhāv dvārā
anya dravyase adhik (pr̥thak paripūrṇa) ātmāko jānatā hai, use
niścayanayameṁ sthit sādhu vāstavameṁ–jitendriy kahate haiṁ . (samayasār
gāthā–31)
indriy-daman kahate haiṁ; parantu āhārādi tathā pān̐c indriyoṁke
viṣayarūp bāhya vastuoṁke tyāgarūp jo mandakaṣāy hai, usase
vāstavameṁ indriy-daman nahīṁ hotā; kyoṁki vah to śubharāg hai, puṇya
hai, isaliye bandhakā hī kāraṇ hai–aisā samajhanā .
Page 69 of 192
PDF/HTML Page 93 of 216
single page version
ālambanānusār saṁvar-nirjarā prārambha hotī hai . kramaśaḥ jitane
aṁśameṁ rāgakā abhāv ho, utane aṁśameṁ saṁvar-nirjarārūp dharma hotā
hai . svonmukhatāke balase śubhāśubh icchākā nirodh so tap hai . us
tapase nirjarā hotī hai .
karmoṁkā ānā svayaṁ-svataḥ ruk jāye so dravyasaṁvar hai .
bhāvanirjarā hai aur us samay khirane yogya karmoṁkā aṁśataḥ chūṭ
jānā so dravyanirjarā hai .
(6) jīv-ajīvako unake svarūp sahit jānakar sva tathā
jānakar use ahitarūp, saṁvarako pahicānakar use upādeyarūp
tathā nirjarāko pahicānakar use hitakā kāraṇ mānanā cāhiye
karma āne lagate haiṁ
Page 70 of 192
PDF/HTML Page 94 of 216
single page version
(avasthā) daśā-paryāy so (śiv) mokṣa kahalātā hai . (ihi vidh)
karmoṁkā ānā ruk jātā hai
thoṛe-se karma ātmāse alag ho jāte haiṁ
karma pr̥thak ho jānese ātmākī paripūrṇa śuddhadaśā (mokṣadaśā) pragaṭ
ho jātī hai arthāt ātmā mukta ho jātā hai
Page 71 of 192
PDF/HTML Page 95 of 216
single page version
śraddhā karanā so (vyavahārī) vyavahār (samakit) samyagdarśan hai .
(jinendra) vītarāg, sarvajña aur hitopadeśī (dev) sacce dev
(parigrah bin) caubīs parigrahase rahit (guru) vītarāg guru [tathā ]
(sāro) sārabhūt (dayājut) ahiṁsāmay (dharma) jainadharma (yehu) in
sabako (samakitako) samyagdarśanakā (kāraṇ) nimittakāraṇ (mān)
jānanā cāhiye . samyagdarśanako usake (aṣṭa) āṭh (aṁgajut) aṁgoṁ
sahit (dhāro) dhāraṇ karanā cāhiye .
sampūrṇa śuddhadaśā (paryāy) pragaṭ hotī hai, use mokṣa kahate haiṁ . vah
daśā avināśī tathā ananta sukhamay hai– isaprakār sāmānya aur
viśeṣarūpase sāt tattvoṁkī acal śraddhā karanā use
vyavahārasamyaktva (samyagdarśan) kahate haiṁ . jinendradev, vītarāgī
(digambar jain) nirgrantha guru, tathā jinendrapraṇīt ahiṁsāmay dharma bhī
us vyavahār samyagdarśanake kāraṇ haiṁ arthāt in tīnoṁkā yathārtha
śraddhān bhī vyavahār samyagdarśan kahalātā hai . use nimnokta āṭh
aṁgoṁ sahit dhāraṇ karanā cāhiye . vyavahār samyaktvīkā svarūp
pahale, dūsare tathā tīsare chaṁdake bhāvārthameṁ samajhāyā hai .
niścayasamyaktvake binā mātra vyavahārako vyavahārasamyaktva nahīṁ kahā
jātā
Page 72 of 192
PDF/HTML Page 96 of 216
single page version
(ṣaṭ) chah (
rahit hokar (saṁvegādik) saṁveg, anukampā, āstikya aur
praśamameṁ (cit) manako (pāgo) lagānā cāhiye . ab, samyaktvake
(aṣṭa) āṭh (aṁg) aṁg (aru) aur (pacīsoṁ doṣ) paccīs
doṣoṁko (saṁkṣepai) saṁkṣepameṁ (kahiye) kahā jātā hai; kyoṁki (bin
jāne taiṁ) unheṁ jāne binā (doṣ) doṣoṁko (kaise) kis prakār
(tajiye) choṛeṁ aur (gunanako) guṇoṁko kis prakār (gahiye) grahaṇ
kareṁ ?
doṣ haiṁ . saṁveg, anukampā, āstikya aur praśam samyagdr̥ṣṭiko hote
haiṁ . samyaktvake abhilāṣī jīvako samyaktvake in paccīs doṣoṁkā
tyāg karake un bhāvanāoṁmeṁ man lagānā cāhiye . ab samyaktvake
āṭh guṇoṁ (aṁgoṁ) aur paccīs doṣoṁkā saṁkṣepameṁ varṇan kiyā jātā
hai; kyoṁki jāne aur samajhe binā doṣoṁko kaise choṛā jā sakatā
hai tathā guṇoṁko kaise grahaṇ kiyā jā sakatā hai ?
Page 73 of 192
PDF/HTML Page 97 of 216
single page version
Page 74 of 192
PDF/HTML Page 98 of 216
single page version
niḥśaṁkit aṁg hai; ] 2. (vr̥ṣ) dharmako (dhār) dhāraṇ karake (bhav-
sukh-vān̐chā) sāṁsārik sukhoṁkī icchā (bhānai) na kare [so
niḥkāṁkṣit aṁg hai; ] 3. (muni-tan) muniyoṁke śarīrādi (malin)
maile (dekh) dekhakar (na ghināvai) ghr̥ṇā na karanā [so nirvicikitsā
aṁg hai; ] 4. (tattva-kutattva) sacce aur jhūṭhe tattvoṁkī (pichānai)
pahicān rakhe [so amūrḥadr̥ṣṭi aṁg hai; ]
5
Page 75 of 192
PDF/HTML Page 99 of 216
single page version
hai ]; 6. (kāmādik kar) kām-vikārādike kāraṇ (vr̥ṣataiṁ) dharmase
(cigate) cyut hote hue (nij-parako) apaneko tathā parako (su
i
prīti samān (kar) prem rakhanā [so vātsalya aṁg hai ] aur
(jinadharma) jainadharmakī (dipāvai) śobhāmeṁ vr̥ddhi karanā [so prabhāvanā
aṁg hai . ] (in guṇataiṁ) in [āṭh ] guṇoṁse (viparīt) ulṭe (vasu)
āṭh (doṣ) doṣ haiṁ, (tinako) unheṁ (satat) hameśā (khipāvai) dūr
karanā cāhiye .
honā so niḥśaṁkit aṁg kahalātā hai .
(icchā na hone par bhī) duḥkh sahan karatā hai; usīprakār ve apane
puruṣārthakī nirbalatāse gr̥hasthadaśāmeṁ rahate haiṁ; kintu rucipūrvak
bhogoṁkī icchā nahīṁ karate; isaliye unheṁ niḥśaṁkit aur
niḥkāṁkṣit aṁg honemeṁ koī bādhā nahīṁ ātī .
2. dharma sevan karake usake badalemeṁ sāṁsārik sukhoṁkī icchā
Page 76 of 192
PDF/HTML Page 100 of 216
single page version
rakhanā) so upagūhan aṁg hai .
kahā jātā hai . śrī amr̥tacandrasūrine apane puruṣārthasiddhayupāyake
27veṁ ślokameṁ bhī yahī kahā hai–
sthir karanā sthitikaraṇ aṁg hai .
jainadharmakā prabhāv pragaṭ karanā vah prabhāvanā aṁg hai .
7. avātsalya aur 8. aprabhāvanā –ye samyaktvake āṭh doṣ haiṁ,
inheṁ sadā dūr karanā cāhiye . (12-13 pūrvārddha)