Page 37 of 192
PDF/HTML Page 61 of 216
single page version
mithyādr̥ṣṭi jīv unheṁ anukūl-pratikūl mānakar unase maiṁ sukhī-
duḥkhī hūn̐, aisī kalpanā dvārā rāg-dveṣ, ākulatā karatā hai .
dhan, yogya strī, putrādikā saṁyog honese rati karatā hai; rog,
niṁdā, nirdhanatā, putra-viyogādi honese arati karatā hai; puṇya-
pāp donoṁ bandhanakartā haiṁ; kintu aisā na mānakar puṇyako
hitakārī mānatā hai; tattvadr̥ṣṭise to puṇya-pāp donoṁ ahitakar
hī haiṁ; parantu ajñānī aisā nirdhārarūp nahīṁ mānatā–yah
bandhatattvakī viparīt śraddhā hai .
abhāv vah vairāgya hai, aur vah sukhake kāraṇarūp hai; tathāpi
ajñānī jīv use kaṣṭadātā mānatā hai–yah saṁvaratattvakī viparīt
śraddhā hai
Page 38 of 192
PDF/HTML Page 62 of 216
single page version
rokatā, aur (nirākulatā) ākulatāke abhāvako (śivarūp)
mokṣakā svarūp (na joy) nahīṁ mānatā . (yāhī) is (pratītijut)
mithyā mānyatā sahit (kachuk jñān) jo kuch jñān hai (so) vah
(dukhadāyak) kaṣṭa denevālā (ajñān) agr̥hīt mithyājñān hai –aisā
(jān) samajhanā cāhie .
nirjarā kahā jātā hai; yah niścayasamyagdarśan pūrvak hī ho
sakatī hai . jñānānandasvarūpameṁ sthir honese śubh-aśubh icchākā
nirodh hotā hai, vah tap hai . tap do prakārakā hai; (1) bālatap,
(2) samyaktap; ajñānadaśāmeṁ jo tap kiyā jātā hai vah
bālatap hai, usase kabhī saccī nirjarā nahīṁ hotī; kintu
ātmasvarūpameṁ samyakprakārase sthiratā-anusār jitanā śubh-
aśubh icchākā abhāv hotā hai vah saccī nirjarā hai-samyaktap
hai; kintu mithyādr̥ṣṭi jīv aisā nahīṁ mānatā . apanī ananta
jñānādi śaktiko bhūlakar parāśrayameṁ sukh mānatā hai, śubhāśubh
icchā tathā pān̐c indriyoṁke viṣayoṁkī cāhako nahīṁ rokatā–yah
nirjarātattvakī viparīt śraddhā hai .
vahī saccā sukh hai . kintu ajñānī aisā nahīṁ mānatā .
Page 39 of 192
PDF/HTML Page 63 of 216
single page version
avatār dhāraṇ karanā paṛatā hai –ityādi . isaprakār mokṣadaśāmeṁ
nirākulatā nahīṁ mānatā yah mokṣatattvakī viparīt śraddhā hai .
hai . upadeśādi bāhya nimittoṁke ālamban dvārā use navīn grahaṇ
nahīṁ kiyā hai; kintu anādikālīn hai, isaliye use agr̥hīt
(svābhāvik-nisargaj) mithyājñān kahate haiṁ
sahit (pravr̥tta) pravr̥tti karatā hai (tāko) use (mithyācaritta)
agr̥hīt mithyācāritra (jāno) samajho . (yoṁ) is prakār (nisarga)
agr̥hīt (mithyātvādi) mithyādarśan, mithyājñān aur
mithyācāritrakā [varṇan kiyā gayā ] (ab) ab (je) jo (gr̥hīt)
gr̥hīt [mithyādarśan, jñān, cāritra ] hai (teh) use (suniye)
suno .
mithyācāritra kahā jātā hai . in tīnoṁko duḥkhakā kāraṇ jānakar
tattvajñān dvārā inakā tyāg karanā cāhiye
Page 40 of 192
PDF/HTML Page 64 of 216
single page version
karatā hai, vah (cir) ati dīrghakāl tak (darśanamoh)
mithyādarśan (ev) hī (poṣaiṁ) poṣatā hai . (jeh) jo (aṁtar)
aṁtarameṁ (rāgādik) mithyātva-rāg-dveṣ ādi (dharaiṁ) dhāraṇ karatā
hai aur (bāhar) bāhyameṁ (dhan ambarataiṁ) dhan tathā vastrādise
(saneh) prem rakhatā hai, tathā (mahat bhāv) mahātmāpanekā bhāv
(lahi) grahaṇ karake (kuliṁg) mithyāveṣoṁko (dhāraiṁ) dhāraṇ karatā
hai, vah (kuguru) kuguru kahalātā hai aur vah kuguru (janmajal)
saṁsārarūpī samudrameṁ (upalanāv) pattharakī naukā samān hai .
kuguru, kudev aur kudharmakā sevan hī gr̥hīt mithyādarśan
kahalātā hai .
makānādi bahiraṁg parigrah haiṁ . jo vastrādi sahit hone par bhī
apaneko jinaliṁgadhārī mānate haiṁ ve kuguru haiṁ . ‘‘jinamārgameṁ tīn
Page 41 of 192
PDF/HTML Page 65 of 216
single page version
muniliṁg, dūsarā utkr̥ṣṭa śrāvakarūp dasavīṁ-gyārahavīṁ pratimādhārī
śrāvakaliṁg aur tīsarā āryikāoṁkā rūp–yah striyoṁkā
liṁg,–in tīnake atirikta koī cauthā liṁg samyagdarśan svarūp
nahīṁ hai; isaliye in tīnake atirikta anya liṁgoṁko jo
mānatā hai, use jinamatakī śraddhā nahīṁ hai; kintu vah mithyādr̥ṣṭi
hai . (darśanapāhuḍ gāthā 18)’’ isaliye jo kuliṁgake dhārak haiṁ,
mithyātvādi aṁtaraṁg tathā vastrādi bahiraṁg parigrah sahit haiṁ,
apaneko muni mānate haiṁ, manāte haiṁ ve kuguru haiṁ . jis prakār
pattharakī naukā ḍūb jātī hai tathā usameṁ baiṭhane vāle bhī ḍūbate
haiṁ; usīprakār kuguru bhī svayaṁ saṁsār-samudrameṁ ḍūbate haiṁ aur
unakī vaṁdanā tathā sevā-bhakti karanevāle bhī anaṁt saṁsārameṁ
ḍūbate haiṁ arthāt kugurukī śraddhā, bhakti, pūjā, vinay tathā
anumodanā karanese gr̥hīt mithyātvakā sevan hotā hai aur usase
jīv anaṁtakāl tak bhav-bhramaṇ karatā hai
Page 42 of 192
PDF/HTML Page 66 of 216
single page version
gadā ādi sahit (cihna cīn) cihnoṁse pahicāne jāte haiṁ (te)
ve (kudev) jhūṭhe dev haiṁ, (tinakī) un kudevoṁkī (ju) jo
(śaṭh) mūrkha (sev karat) sevā karate haiṁ, (tin) unakā
(bhavabhramaṇ) saṁsārameṁ bhramaṇ karanā (na chev) nahīṁ miṭatā .
pahicānā jā sakatā hai ve ‘kudev’
saṁsārakā anta nahīṁ kar sakate arthāt anantakāl tak unakā
bhavabhramaṇ nahīṁ miṭatā
vaimānik, kudev–hari, har śītalādi; adev–pīpal, tulasī,
lakaṛabābā ādi kalpitadev, jo koī bhī sarāgī dev-devī haiṁ ve
vandan-pūjan ke yogya nahīṁ haiṁ
Page 43 of 192
PDF/HTML Page 67 of 216
single page version
(maraṇ khet) maraṇakā sthān (darvit) dravyahiṁsā (samet) sahit
(je) jo (kriyā) kriyāen̐ [ haiṁ ] (tinhaiṁ) unheṁ (kudharma) mithyādharma
(jānahu) jānanā cāhiye . (tin) unakī (saradhai) śraddhā karanese
(jīv) ātmā-prāṇī (lahai aśarma) duḥkh pāte haiṁ . (yākūṁ) is
kuguru, kudev aur kudharmakā śraddhān karaneko (gr̥hīt mithyātva)
gr̥hīt mithyādarśan jānanā, (ab gr̥hīt) ab gr̥hīt (ajñān)
mithyājñān (jo hai) jise kahā jātā hai usakā varṇan (sun)
suno .
dharma mānā jātā hai, use kudharma kahate haiṁ . jo jīv us
kudharmakī śraddhā karatā hai vah duḥkh prāpta karatā hai . aise mithyā
guru, dev aur dharmakī śraddhā karanā use ‘‘gr̥hīt mithyādarśan’’
kahate haiṁ . vah paropadeś ādi bāhya kāraṇake āśrayase grahaṇ
kiyā jātā hai; isaliye ‘‘gr̥hīt’’ kahalātā hai . ab gr̥hīt
mithyājñānakā varṇan kiyā jātā hai
Page 44 of 192
PDF/HTML Page 68 of 216
single page version
ādikī (poṣak) puṣṭi karanevāle (kapilādi racit) kalpanāoṁ
dvārā svecchācārī ādike race hue (apraśasta) mithyā (samasta)
samasta (śrutako) śāstroṁkā (abhyās) parḥanā-parḥānā, sunanā aur
sunānā (so) vah (kubodh) mithyājñān [hai; vah ] (bahu) bahut
(trās) duḥkhako (den) denevālā hai .
viṣay-kaṣāyādikī puṣṭi karanevāle kuguruoṁke race hue sarva
prakārake mithyā śāstroṁko dharma buddhise likhanā-likhānā, parḥanā-
parḥānā, sunanā aur sunānā use gr̥hīt mithyājñān kahate haiṁ .
Page 45 of 192
PDF/HTML Page 69 of 216
single page version
hai .
kathan kareṁ, athavā (5) jagatakā koī kartā-hartā tathā niyaṁtā hai
aisā varṇan kareṁ, athavā (6) dayā, dān, mahāvratādik śubharāg –jo
ki puṇyāsrav hai, parāśray hai usase tathā sādhuko āhār deneke
śubhabhāvase saṁsār parit (alpa, maryādit) honā batalāyeṁ tathā
upadeś deneke śubhabhāvase paramārtharūp dharma hotā hai –ityādi anya
dharmiyoṁke graṁthoṁmeṁ jo viparīt kathan haiṁ, ve ekānta aur apraśasta
honeke kāraṇ kuśāstra haiṁ; kyoṁki unameṁ prayojanabhūt sāt tattvoṁkī
yathārthatā nahīṁ hai . jahān̐ ek tattvakī bhūl ho, vahān̐ sātoṁ tattvakī
bhūl hotī hī hai, aisā samajhanā cāhiye
icchā karake (dehadāh) śarīrako kaṣṭa denevālī (ātam anātmake)
ātmā aur paravastuoṁke (jñānahīn) bhedajñānase rahit (tan)
śarīrako (chīn) kṣīṇ (karan) karanevālī (vividh vidh) anek
prakārakī (je je karanī) jo-jo kriyāen̐ haiṁ, ve sab (mithyācāritra)
mithyācāritra haiṁ .
Page 46 of 192
PDF/HTML Page 70 of 216
single page version
kaṣāyake vaśībhūt hokar śarīrako kṣīṇ karanevālī anek prakārakī
kriyāen̐ karatā hai, use ‘‘gr̥hīt mithyācāritra’’ kahate haiṁ
(hit) kalyāṇake (paṁth) mārgameṁ (lāg) lag jāo, (jagajāl)
saṁsārarūpī jālameṁ (bhramaṇako) bhaṭakanā (dehu tyāg) choṛ do,
Page 47 of 192
PDF/HTML Page 71 of 216
single page version
(supāg) bhalī-bhān̐ti līn ho jāo .
mithyādarśan-jñān-cāritrakā tyāg karake ātmakalyāṇake mārgameṁ
laganā cāhiye . śrī paṇḍit daulatarām jī apane ātmāko
sambodhan karake kahate haiṁ ki –he ātman ! parāśrayarūp saṁsār
arthāt puṇya-pāpameṁ bhaṭakanā choṛakar sāvadhānīse ātmasvarūpameṁ
līn ho
bhog rahā hai . jab tak dehādise bhinna apane ātmākī saccī pratīti
tathā rāgādikā abhāv na kare, tab tak sukh-śānti aur ātmākā
uddhār nahīṁ ho sakatā .
yathārtha pratīti, (3) sva-parake svarūpakī śraddhā, (4) nij
śuddhātmāke pratibhāsarūp ātmākī śraddhā,–in cār lakṣaṇoṁke
avinābhāvasahit satya śraddhā (niścay samyagdarśan) jab tak jīv
pragaṭ na kare, tab tak jīv (ātmākā) uddhār nahīṁ ho sakatā
arthāt dharmakā prārambha bhī nahīṁ ho sakatā aur tab tak ātmāko
aṁśamātra bhī saccā atīndriy sukh pragaṭ nahīṁ hotā .
Page 48 of 192
PDF/HTML Page 72 of 216
single page version
viparīt śraddhā honese jñānāvaraṇī ādi dravyakarma, śarīrādi nokarma
tathā puṇya-pāp-rāgādi malinabhāvoṁmeṁ ekatābuddhi-kartābuddhi hai aur
isaliye śubharāg tathā puṇya hitakar hai; śarīrādi parapadārthoṁkī
avasthā (kriyā) maiṁ kar sakatā hūn̐, par mujhe lābh-hāni kar sakatā
hai, tathā maiṁ parakā kuch kar sakatā hūn̐–aisī mānyatāke kāraṇ use
sat-asatkā vivek hotā hī nahīṁ . saccā sukh tathā hitarūp
śraddhā-jñān-cāritra apane ātmāke hī āśrayase hote haiṁ, is
bātakī bhī use khabar nahīṁ hotī .
mithyātvādi mahān doṣoṁko poṣaṇ karaneevālī honese duḥkhadāyak
hai, ananta saṁsār-bhramaṇakā kāraṇ hai . jo jīv usakā sevan
karatā hai, use kartavya samajhatā hai vah durlabh manuṣya-jīvanako
naṣṭa karatā hai .
abhyās karake athavā kugurukā upadeś svīkār karake gr̥hīt
mithyājñān-mithyāśraddhā dhāraṇ karatā hai, tathā kumatakā anusaraṇ
karake mithyākriyā karatā hai; vah gr̥hīt mithyācāritra hai . isaliye
jīvako bhalī-bhān̐ti sāvadhān hokar gr̥hīt tathā agr̥hīt–donoṁ
prakārake mithyābhāv choṛane yogya haiṁ, tathā unakā yathārtha nirṇay
karake niścay samyagdarśan pragaṭ karanā cāhiye . mithyābhāvoṁkā sevan
Page 49 of 192
PDF/HTML Page 73 of 216
single page version
anantakāl gam̐vā diyā; isaliye ab sāvadhān hokar ātmoddhār
karanā cāhiye .
tattva :–jīv, ajīv, āsrav, bandha, saṁvar, nirjarā aur mokṣa .
dravya :–jīv, pudgal, dharma, adharma, ākāś aur kāl .
mithyādarśan :–gr̥hīt, agr̥hīt .
mithyājñān :–gr̥hīt (bāhyakāraṇ prāpta), agr̥hīt (nisargaj) .
mithyācāritra :– gr̥hīt aur agr̥hīt .
mahāduḥkh :–svarūp sambandhī ajñān; mithyātva .
vimānavāsī :–kalpopapanna aur kalpātīt .
śaktiyoṁkā ekasāth prakāśit honā . (ātmā sadaiv sva-
rūpase hai aur par-rūpase nahīṁ hai, aisī jo dr̥ṣṭi vah
anekāntadr̥ṣṭi hai .)
ātmā :–jānane-dekhane athavā jñān-darśan śaktivālī vastuko
pariṇamit ho use jīv athavā ātmā kahate haiṁ .
Page 50 of 192
PDF/HTML Page 74 of 216
single page version
dravyahiṁsā :–tras aur sthāvar prāṇiyoṁkā ghāt karanā .
mūrtik :– rūp, ras, gandha aur sparśa sahit vastu .
Page 51 of 192
PDF/HTML Page 75 of 216
single page version
prasaṁgameṁ to mokṣamārgake pradarśak suguruse tātparya hai .
gr̥hīt-mithyājñān, gr̥hīt-mithyācāritra evaṁ jīvādi chah
dravya–in sabake lakṣaṇ batalāo .
hai, vah batalāo .
huī vāstavikatā, mr̥tyukālameṁ jīv nikalate hue dikhāī nahīṁ
detā usakā kāraṇ, mithyādr̥ṣṭikī ruci, mithyādr̥ṣṭikī
aruci, mithyādarśan-jñān-cāritrakī sattākā kāl;
mithyādr̥ṣṭiko duḥkh denevālī vastu, mithyā-dhārmik kārya
karane-karāne vā usameṁ sammat honese hāni tathā sāt
tattvoṁkī viparīt śraddhāke prakārādikā spaṣṭa varṇan karo .
Page 52 of 192
PDF/HTML Page 76 of 216
single page version
kāraṇ darśāo .
hai ? rāg to bādhak hī hai, tathāpi vyavahār mokṣamārgako
arthāt (śubharāgako) niścayakā hetu kyoṁ kahā hai?
Page 53 of 192
PDF/HTML Page 77 of 216
single page version
Page 54 of 192
PDF/HTML Page 78 of 216
single page version
(śivamāṁhi) mokṣameṁ (na) nahīṁ hai, (tātaiṁ) isaliye (śivamag)
mokṣamārgameṁ (lāgyo) laganā (cahiye) cāhiye . (samyagdarśan-jñān-
caran) samyagdarśan-jñān-cāritra in tīnoṁkī ekatā vah (śivamag)
mokṣakā mārga hai . (so) us mokṣamārgakā (dvividh) do prakārase
(vicāro) vicār karanā cāhiye ki (jo) jo (satyāratharūp)
vāstavik svarūp hai (so) vah (niścay) niścay-mokṣamārga hai aur
(kāraṇ) jo niścay-mokṣamārgakā nimittakāraṇ hai (so) use
(vyavahāro) vyavahār-mokṣamārga kahate haiṁ .
samyak bhāvaśrutajñān hotā hai aur niścayanay tathā vyavahāranay
–yah donoṁ samyak śrutajñānake avayav (aṁś) haiṁ; isaliye
mithyādr̥ṣṭiko niścay yā vyavahāranay ho hī nahīṁ sakate; isaliye
‘‘vyavahār pratham hotā hai aur niścayanay bādameṁ pragaṭ hotā
hai’’–aisā mānanevāleko nayoṁke svarūpakā yathārtha jñān nahīṁ hai .
nirapekṣanay huā aur yadi pahale akelā vyavahāranay ho to
ajñānadaśāmeṁ samyagnay mānanā paṛegā; kintu ‘‘nirapekṣānayāḥ mithyā
sāpekṣāvastu te‘rthakr̥t’’ (āptamīmāṁsā ślok–108) aisā
āgamakā vacan hai; isaliye ajñānadaśāmeṁ kisī jīvako
vyavahāranay nahīṁ ho sakatā; kintu vyavahārābhās athavā
niścayābhāsarūp mithyānay ho sakatā hai .
Page 55 of 192
PDF/HTML Page 79 of 216
single page version
śāstra-gurukī śraddhā sambandhī rāgamiśrit vicār tathā
mandakaṣāyarūp śubhabhāv–jo ki us jīvako pūrvakālameṁ thā, use
bhūtanaigamanayase vyavahārakāraṇ kahā jātā hai . (paramātmaprakāś,
adhyāy 2 gāthā 14 kī ṭīkā) . tathā usī jīvako
niścayasamyagdarśanakī bhūmikāmeṁ śubharāg aur nimitta kis prakārake
hote haiṁ, unakā sahacarapanā batalāneke liye vartamān śubharāgako
vyavahāramokṣamārga kahā hai, aisā kahanekā kāraṇ yah hai ki usase
bhinna prakārake (viruddha) nimitta us daśāmeṁ kisīko ho nahīṁ
sakate . –is prakār nimitta-vyavahār hotā hai; tathāpi vah yathārtha
kāraṇ nahīṁ hai .
vyavahārake āśrayase sukh pragaṭ nahīṁ ho sakatā .
mokṣamārga prakāśak dehalī, pr̥ṣṭha 462)
prarūpaṇā kī hai vah niścayamokṣamārga hai tathā jahān̐ jo mokṣamārga to
nahīṁ hai; kintu mokṣamārgakā nimitta hai athavā sahacārī hai, vahān̐ use
upacārase mokṣamārga kaheṁ to vah vyavahāramokṣamārga hai; kyoṁki
niścay-vyavahārakā sarvatra aisā hī lakṣaṇ hai arthāt yathārtha nirūpaṇ
Page 56 of 192
PDF/HTML Page 80 of 216
single page version
nirūpaṇakī apekṣāse do prakārakā mokṣamārga jānanā . kintu ek
niścayamokṣamārga hai aur dūsarā vyavahāramokṣamārga hai–is prakār do
mokṣamārga mānanā mithyā hai
niścay (samyaktva) samyagdarśan hai; (āparūpako) ātmāke
svarūpako (paradravyanataiṁ bhinna) paradravyoṁse bhinna (jānapanoṁ) jānanā
(so) vah (samyagjñān) niścay samyagjñān (kalā) prakāś (hai) hai .
(paradravyanataiṁ bhinna) paradravyoṁse bhinna aise (āparūpameṁ) ātmasvarūpameṁ
(thir) sthiratāpūrvak (līn rahe) līn honā so (samyakcārit)