Chha Dhala-Hindi (iso15919 transliteration). Gatha: 7: nirjara aur mokShake vipareet shraddha tatha agruhit mithyAgyan,8: agruhit mithyA charitra (kuchAritra)kA lakShan (Dhal 2),9: gruhit mithyAdarshan aur kuguruke lakShan (Dhal 2),10: kudev (mithyAdev)ke swaroop (Dhal 2),11,12,13: gruhit mithyAgyAnaka lakShan (Dhal 2),14: gruhit mithyAcharitraka lakShan (Dhal 2),15: mithyAcharitrake tyAg tathA Atmahitme laganeka updesh (Dhal 2),1: Atmahit, sachchA sukh tathA do prakArse mokshamArgkA kathan (Dhal 3),2: noshchya samyagadarshan-gyan-charitrakA swaroop (Dhal 3); Doosaree dhalka saransh; Doosaree dhalka bhed sangrah; Doosaree dhalka lakshan sangrah; Antar-pradarshan; Doosaree dhalki prashnavali; Teesaree Dhal.

< Previous Page   Next Page >


Combined PDF/HTML Page 4 of 11

 

Page 37 of 192
PDF/HTML Page 61 of 216
single page version

background image
phalānusār padārthoṁkī saṁyog-viyogarūp avasthāen̐ hotī haiṁ .
mithyādr̥ṣṭi jīv unheṁ anukūl-pratikūl mānakar unase maiṁ sukhī-
duḥkhī hūn̐, aisī kalpanā dvārā rāg-dveṣ, ākulatā karatā hai .
dhan, yogya strī, putrādikā saṁyog honese rati karatā hai; rog,
niṁdā, nirdhanatā, putra-viyogādi honese arati karatā hai; puṇya-
pāp donoṁ bandhanakartā haiṁ; kintu aisā na mānakar puṇyako
hitakārī mānatā hai; tattvadr̥ṣṭise to puṇya-pāp donoṁ ahitakar
hī haiṁ; parantu ajñānī aisā nirdhārarūp nahīṁ mānatā–yah
bandhatattvakī viparīt śraddhā hai .
(2) saṁvaratattvakī bhūl–niścayasamyagdarśan-jñān-cāritra hī
jīvako hitakārī haiṁ; svarūpameṁ sthiratā dvārā rāgakā jitanā
abhāv vah vairāgya hai, aur vah sukhake kāraṇarūp hai; tathāpi
ajñānī jīv use kaṣṭadātā mānatā hai–yah saṁvaratattvakī viparīt
śraddhā hai
..6..
nirjarā aur mokṣakī viparīt śraddhā tathā agr̥hīt mithyājñān
roke na cāh nijaśakti khoy, śivarūp nirākulatā na joy .
yāhī pratītijut kachuk jñān, so dukhadāyak ajñān jān ..7..

Page 38 of 192
PDF/HTML Page 62 of 216
single page version

background image
anvayārtha :[mithyādr̥ṣṭi jīv ] (nijaśakti) apane
ātmākī śakti (khoy) khokar (cāh) icchāko (na roke) nahīṁ
rokatā, aur (nirākulatā) ākulatāke abhāvako (śivarūp)
mokṣakā svarūp (na joy) nahīṁ mānatā . (yāhī) is (pratītijut)
mithyā mānyatā sahit (kachuk jñān) jo kuch jñān hai (so) vah
(dukhadāyak) kaṣṭa denevālā (ajñān) agr̥hīt mithyājñān hai –aisā
(jān) samajhanā cāhie .
bhāvārtha :nirjarātattvameṁ bhūl :–ātmāmeṁ āṁśik
śuddhikī vr̥ddhi tathā aśuddhikī hāni honā, ise saṁvarapūrvak
nirjarā kahā jātā hai; yah niścayasamyagdarśan pūrvak hī ho
sakatī hai . jñānānandasvarūpameṁ sthir honese śubh-aśubh icchākā
nirodh hotā hai, vah tap hai . tap do prakārakā hai; (1) bālatap,
(2) samyaktap; ajñānadaśāmeṁ jo tap kiyā jātā hai vah
bālatap hai, usase kabhī saccī nirjarā nahīṁ hotī; kintu
ātmasvarūpameṁ samyakprakārase sthiratā-anusār jitanā śubh-
aśubh icchākā abhāv hotā hai vah saccī nirjarā hai-samyaktap
hai; kintu mithyādr̥ṣṭi jīv aisā nahīṁ mānatā . apanī ananta
jñānādi śaktiko bhūlakar parāśrayameṁ sukh mānatā hai, śubhāśubh
icchā tathā pān̐c indriyoṁke viṣayoṁkī cāhako nahīṁ rokatā–yah
nirjarātattvakī viparīt śraddhā hai .
(2) mokṣatattvakī bhūl :–pūrṇa nirākul ātmikasukhakī
prāpti arthāt jīvakī sampūrṇa śuddhatā yah mokṣakā svarūp hai tathā
vahī saccā sukh hai . kintu ajñānī aisā nahīṁ mānatā .
mokṣa hone par tejameṁ tej mil jātā hai athavā vahān̐ śarīr,

Page 39 of 192
PDF/HTML Page 63 of 216
single page version

background image
indriyān̐ tathā viṣayoṁke binā sukh kaise ho sakatā hai? vahān̐se punaḥ
avatār dhāraṇ karanā paṛatā hai –ityādi . isaprakār mokṣadaśāmeṁ
nirākulatā nahīṁ mānatā yah mokṣatattvakī viparīt śraddhā hai .
(3) ajñān :–agr̥hīt mithyādarśanake rahate hue jo kuch
jñān ho ise agr̥hīt mithyājñān kahate haiṁ; yah mahān duḥkhadātā
hai . upadeśādi bāhya nimittoṁke ālamban dvārā use navīn grahaṇ
nahīṁ kiyā hai; kintu anādikālīn hai, isaliye use agr̥hīt
(svābhāvik-nisargaj) mithyājñān kahate haiṁ
..7..
agr̥hīt mithyācāritra (kucāritra)kā lakṣaṇ
in jut viṣayanimeṁ jo pravr̥tta, tāko jāno mithyācaritta .
yoṁ mithyātvādi nisarga jeh, ab je gr̥hīt, suniye su teh ..8..
anvayārtha :(jo) jo (viṣayanimeṁ) pān̐c indriyoṁke
viṣayoṁmeṁ (in jut) agr̥hīt mithyādarśan tathā agr̥hīt mithyājñān
sahit (pravr̥tta) pravr̥tti karatā hai (tāko) use (mithyācaritta)
agr̥hīt mithyācāritra (jāno) samajho . (yoṁ) is prakār (nisarga)
agr̥hīt (mithyātvādi) mithyādarśan, mithyājñān aur
mithyācāritrakā [varṇan kiyā gayā ] (ab) ab (je) jo (gr̥hīt)
gr̥hīt [mithyādarśan, jñān, cāritra ] hai (teh) use (suniye)
suno .
bhāvārtha :agr̥hīt mithyādarśan tathā agr̥hīt mithyājñān
sahit pān̐c indriyoṁke viṣayameṁ pravr̥tti karanā ise agr̥hīt
mithyācāritra kahā jātā hai . in tīnoṁko duḥkhakā kāraṇ jānakar
tattvajñān dvārā inakā tyāg karanā cāhiye
..8..

Page 40 of 192
PDF/HTML Page 64 of 216
single page version

background image
gr̥hīt mithyādarśan aur kuguruke lakṣaṇ
jo kuguru kudev kudharma sev, poṣaiṁ cir darśanamoh ev .
aṁtar rāgādik dharaiṁ jeh, bāhar dhan ambarataiṁ saneh ..9..
gāthā 10 (pūrvārddha)0 (pūrvārddha)
dhāraiṁ kuliṁg lahi mahatabhāv, te kuguru janmajal upalanāv .
anvayārtha :(jo) jo (kuguru) mithyā gurukī
(kudev) mithyā devakī aur (kudharma) mithyā dharmakī (sev) sevā
karatā hai, vah (cir) ati dīrghakāl tak (darśanamoh)
mithyādarśan (ev) hī (poṣaiṁ) poṣatā hai . (jeh) jo (aṁtar)
aṁtarameṁ (rāgādik) mithyātva-rāg-dveṣ ādi (dharaiṁ) dhāraṇ karatā
hai aur (bāhar) bāhyameṁ (dhan ambarataiṁ) dhan tathā vastrādise
(saneh) prem rakhatā hai, tathā (mahat bhāv) mahātmāpanekā bhāv
(lahi) grahaṇ karake (kuliṁg) mithyāveṣoṁko (dhāraiṁ) dhāraṇ karatā
hai, vah (kuguru) kuguru kahalātā hai aur vah kuguru (janmajal)
saṁsārarūpī samudrameṁ (upalanāv) pattharakī naukā samān hai .
bhāvārtha :kuguru, kudev aur kudharmakī sevā
karanese dīrghakāl tak mithyātvakā hī poṣaṇ hotā hai arthāt
kuguru, kudev aur kudharmakā sevan hī gr̥hīt mithyādarśan
kahalātā hai .
parigrah do prakārakā hai; ek aṁtaraṁg aur dūsarā bahiraṁg;
mithyātva, rāg-dveṣādi aṁtaraṁg parigrah hai aur vastra, pātra, dhan,
makānādi bahiraṁg parigrah haiṁ . jo vastrādi sahit hone par bhī
apaneko jinaliṁgadhārī mānate haiṁ ve kuguru haiṁ . ‘‘jinamārgameṁ tīn

Page 41 of 192
PDF/HTML Page 65 of 216
single page version

background image
liṁg to śraddhāpūrvak haiṁ . ek to jinasvarūp-nirgraṁth digaṁbar
muniliṁg, dūsarā utkr̥ṣṭa śrāvakarūp dasavīṁ-gyārahavīṁ pratimādhārī
śrāvakaliṁg aur tīsarā āryikāoṁkā rūp–yah striyoṁkā
liṁg,–in tīnake atirikta koī cauthā liṁg samyagdarśan svarūp
nahīṁ hai; isaliye in tīnake atirikta anya liṁgoṁko jo
mānatā hai, use jinamatakī śraddhā nahīṁ hai; kintu vah mithyādr̥ṣṭi
hai . (darśanapāhuḍ gāthā 18)’’ isaliye jo kuliṁgake dhārak haiṁ,
mithyātvādi aṁtaraṁg tathā vastrādi bahiraṁg parigrah sahit haiṁ,
apaneko muni mānate haiṁ, manāte haiṁ ve kuguru haiṁ . jis prakār
pattharakī naukā ḍūb jātī hai tathā usameṁ baiṭhane vāle bhī ḍūbate
haiṁ; usīprakār kuguru bhī svayaṁ saṁsār-samudrameṁ ḍūbate haiṁ aur
unakī vaṁdanā tathā sevā-bhakti karanevāle bhī anaṁt saṁsārameṁ
ḍūbate haiṁ arthāt kugurukī śraddhā, bhakti, pūjā, vinay tathā
anumodanā karanese gr̥hīt mithyātvakā sevan hotā hai aur usase
jīv anaṁtakāl tak bhav-bhramaṇ karatā hai
..9..
gāthā 10 (uttarārddha)0 (uttarārddha)
kudev (mithyādev)kā svarūp
jo rāgadveṣ malakari malīn, vanitā gadādijut cihna cīn ..10..
gāthā 11 (pūrvārdha) (pūrvārdha)
te haiṁ kudev tinakī ju sev, śaṭh karat na tin bhavabhramaṇ chev .
anvayārtha :(je) jo (rāg-dveṣ malakari malīn)

Page 42 of 192
PDF/HTML Page 66 of 216
single page version

background image
rāg-dveṣarūpī mailase malin haiṁ aur (vanitā) strī (gadādi jut)
gadā ādi sahit (cihna cīn) cihnoṁse pahicāne jāte haiṁ (te)
ve (kudev) jhūṭhe dev haiṁ, (tinakī) un kudevoṁkī (ju) jo
(śaṭh) mūrkha (sev karat) sevā karate haiṁ, (tin) unakā
(bhavabhramaṇ) saṁsārameṁ bhramaṇ karanā (na chev) nahīṁ miṭatā .
bhāvārtha :jo rāg aur dveṣarūpī mailase malin (rāgī-
dveṣī) haiṁ aur strī, gadā, ābhūṣaṇ ādi cihnoṁse jinako
pahicānā jā sakatā hai ve ‘kudev’
kahe jāte haiṁ . jo ajñānī
aise kudevoṁkī sevā (pūjā, bhakti aur vinay) karate haiṁ, ve is
saṁsārakā anta nahīṁ kar sakate arthāt anantakāl tak unakā
bhavabhramaṇ nahīṁ miṭatā
..10..
gāthā 11 (uttarārddha) (uttarārddha)
kudharma aur gr̥hīt mithyādarśanakā saṁkṣipta lakṣaṇ
rāgādi bhāvahiṁsā samet, darvit tras thāvar maraṇ khet ..11..
je kriyā tinhaiṁ jānahu kudharma, tin saradhai jīv lahai aśarma .
yākūṁ gr̥hīt mithyātva jān, ab sun gr̥hīt jo hai ajñān ..12..
anvayārtha :(rāgādi bhāvahiṁsā) rāg-dveṣ ādi
sudev–arihaṁt parameṣṭhī; dev–bhavanavāsī, vyaṁtar, jyotiṣī aur
vaimānik, kudev–hari, har śītalādi; adev–pīpal, tulasī,
lakaṛabābā ādi kalpitadev, jo koī bhī sarāgī dev-devī haiṁ ve
vandan-pūjan ke yogya nahīṁ haiṁ
.

Page 43 of 192
PDF/HTML Page 67 of 216
single page version

background image
bhāvahiṁsā (samet) sahit tathā (tras-thāvar) tras aur sthāvar
(maraṇ khet) maraṇakā sthān (darvit) dravyahiṁsā (samet) sahit
(je) jo (kriyā) kriyāen̐ [ haiṁ ] (tinhaiṁ) unheṁ (kudharma) mithyādharma
(jānahu) jānanā cāhiye . (tin) unakī (saradhai) śraddhā karanese
(jīv) ātmā-prāṇī (lahai aśarma) duḥkh pāte haiṁ . (yākūṁ) is
kuguru, kudev aur kudharmakā śraddhān karaneko (gr̥hīt mithyātva)
gr̥hīt mithyādarśan jānanā, (ab gr̥hīt) ab gr̥hīt (ajñān)
mithyājñān (jo hai) jise kahā jātā hai usakā varṇan (sun)
suno .
bhāvārtha :jis dharmameṁ mithyātva tathā rāgādirūp
bhāvahiṁsā aur tras tathā sthāvar jīvoṁke ghātarūp dravyahiṁsāko
dharma mānā jātā hai, use kudharma kahate haiṁ . jo jīv us
kudharmakī śraddhā karatā hai vah duḥkh prāpta karatā hai . aise mithyā
guru, dev aur dharmakī śraddhā karanā use ‘‘gr̥hīt mithyādarśan’’
kahate haiṁ . vah paropadeś ādi bāhya kāraṇake āśrayase grahaṇ
kiyā jātā hai; isaliye ‘‘gr̥hīt’’ kahalātā hai . ab gr̥hīt
mithyājñānakā varṇan kiyā jātā hai
..11..

Page 44 of 192
PDF/HTML Page 68 of 216
single page version

background image
gr̥hīt mithyājñānakā lakṣaṇ
ekāntavād-dūṣit samasta, viṣayādik poṣak apraśasta .
kapilādi-racit śrutako abhyās, so hai kubodh bahu den trās ..13..
anvayārtha :(ekāntavād) ekāntarūp kathanase
(dūṣit) mithyā [aur ] (viṣayādik) pān̐c indriyoṁke viṣay
ādikī (poṣak) puṣṭi karanevāle (kapilādi racit) kalpanāoṁ
dvārā svecchācārī ādike race hue (apraśasta) mithyā (samasta)
samasta (śrutako) śāstroṁkā (abhyās) parḥanā-parḥānā, sunanā aur
sunānā (so) vah (kubodh) mithyājñān [hai; vah ] (bahu) bahut
(trās) duḥkhako (den) denevālā hai .
bhāvārtha :(1) vastu anek dharmātmak hai; usameṁse kisī
bhī ek hī dharmako pūrṇa vastu kahaneke kāraṇase dūṣit (mithyā) tathā
viṣay-kaṣāyādikī puṣṭi karanevāle kuguruoṁke race hue sarva
prakārake mithyā śāstroṁko dharma buddhise likhanā-likhānā, parḥanā-
parḥānā, sunanā aur sunānā use gr̥hīt mithyājñān kahate haiṁ .
(2) jo śāstra jagatameṁ sarvathā nitya, ek, advait aur
sarvavyāpak brahmamātra vastu hai, anya koī padārtha nahīṁ hai–aisā varṇan

Page 45 of 192
PDF/HTML Page 69 of 216
single page version

background image
karatā hai, vah śāstra ekāntavādase dūṣit honeke kāraṇ kuśāstra
hai .
(3) vastuko sarvathā kṣaṇik-anitya batalāyeṁ, athavā (4)
guṇ-guṇī sarvathā bhinna haiṁ, kisī guṇake saṁyogase vastu hai aisā
kathan kareṁ, athavā (5) jagatakā koī kartā-hartā tathā niyaṁtā hai
aisā varṇan kareṁ, athavā (6) dayā, dān, mahāvratādik śubharāg –jo
ki puṇyāsrav hai, parāśray hai usase tathā sādhuko āhār deneke
śubhabhāvase saṁsār parit (alpa, maryādit) honā batalāyeṁ tathā
upadeś deneke śubhabhāvase paramārtharūp dharma hotā hai –ityādi anya
dharmiyoṁke graṁthoṁmeṁ jo viparīt kathan haiṁ, ve ekānta aur apraśasta
honeke kāraṇ kuśāstra haiṁ; kyoṁki unameṁ prayojanabhūt sāt tattvoṁkī
yathārthatā nahīṁ hai . jahān̐ ek tattvakī bhūl ho, vahān̐ sātoṁ tattvakī
bhūl hotī hī hai, aisā samajhanā cāhiye
..13..
gr̥hīt mithyācāritrakā lakṣaṇ
jo khyāti lābh pūjādi cāh, dhari karan vividh vidh dehadāh .
ātam-anātmake jñānahīn, je je karanī tan karan chīn ..14..
anvayārtha :(jo) jo (khyāti) prasiddhi (lābh) lābh
tathā (pūjādi) mānyatā aur ādar-sanmān ādikī (cāh dhari)
icchā karake (dehadāh) śarīrako kaṣṭa denevālī (ātam anātmake)
ātmā aur paravastuoṁke (jñānahīn) bhedajñānase rahit (tan)
śarīrako (chīn) kṣīṇ (karan) karanevālī (vividh vidh) anek
prakārakī (je je karanī) jo-jo kriyāen̐ haiṁ, ve sab (mithyācāritra)
mithyācāritra haiṁ .

Page 46 of 192
PDF/HTML Page 70 of 216
single page version

background image
bhāvārtha :śarīr aur ātmākā bhed-vijñān na honese jo
yaś, dhan-sampatti, ādar-satkār ādikī icchāse mānādi
kaṣāyake vaśībhūt hokar śarīrako kṣīṇ karanevālī anek prakārakī
kriyāen̐ karatā hai, use ‘‘gr̥hīt mithyācāritra’’ kahate haiṁ
..14..
mithyācāritrake tyāgakā tathā ātmahitameṁ laganekā upadeś
te sab mithyācāritra tyāg, ab ātamake hitapaṁth lāg .
jagajāl-bhramaṇako dehu tyāg, ab daulat ! nij ātam supāg ..15..
anvayārtha :(te) us (sab) samasta (mithyācāritra)
mithyācāritrako (tyāg) choṛakar (ab) ab (ātamake) ātmāke
(hit) kalyāṇake (paṁth) mārgameṁ (lāg) lag jāo, (jagajāl)
saṁsārarūpī jālameṁ (bhramaṇako) bhaṭakanā (dehu tyāg) choṛ do,

Page 47 of 192
PDF/HTML Page 71 of 216
single page version

background image
(daulat) he daulatarām ! (nij ātam) apane ātmāmeṁ (ab) ab
(supāg) bhalī-bhān̐ti līn ho jāo .
bhāvārtha :ātmahitaiṣī jīvako niścay samyagdarśan-jñān-
cāritra grahaṇ karake gr̥hīt mithyādarśan-jñān-cāritra tathā agr̥hīt
mithyādarśan-jñān-cāritrakā tyāg karake ātmakalyāṇake mārgameṁ
laganā cāhiye . śrī paṇḍit daulatarām jī apane ātmāko
sambodhan karake kahate haiṁ ki –he ātman ! parāśrayarūp saṁsār
arthāt puṇya-pāpameṁ bhaṭakanā choṛakar sāvadhānīse ātmasvarūpameṁ
līn ho
..15..
dūsarī ḍhālakā sārāṁś
(1) yah jīv mithyādarśan, mithyājñān aur mithyācāritrake
vaś hokar cār gatiyoṁmeṁ paribhramaṇ karake pratisamay ananta duḥkh
bhog rahā hai . jab tak dehādise bhinna apane ātmākī saccī pratīti
tathā rāgādikā abhāv na kare, tab tak sukh-śānti aur ātmākā
uddhār nahīṁ ho sakatā .
(2) ātmahitake lie (sukhī honeke liye) pratham (1) sacce
dev, guru aur dharmakī yathārtha pratīti, (2) jīvādi sāt tattvoṁkī
yathārtha pratīti, (3) sva-parake svarūpakī śraddhā, (4) nij
śuddhātmāke pratibhāsarūp ātmākī śraddhā,–in cār lakṣaṇoṁke
avinābhāvasahit satya śraddhā (niścay samyagdarśan) jab tak jīv
pragaṭ na kare, tab tak jīv (ātmākā) uddhār nahīṁ ho sakatā
arthāt dharmakā prārambha bhī nahīṁ ho sakatā aur tab tak ātmāko
aṁśamātra bhī saccā atīndriy sukh pragaṭ nahīṁ hotā .

Page 48 of 192
PDF/HTML Page 72 of 216
single page version

background image
(3) sāt tattvoṁkī mithyāśraddhā karanā use mithyādarśan
kahate haiṁ . apane svataṁtra svarūpakī bhūlakā kāraṇ ātmasvarūpameṁ
viparīt śraddhā honese jñānāvaraṇī ādi dravyakarma, śarīrādi nokarma
tathā puṇya-pāp-rāgādi malinabhāvoṁmeṁ ekatābuddhi-kartābuddhi hai aur
isaliye śubharāg tathā puṇya hitakar hai; śarīrādi parapadārthoṁkī
avasthā (kriyā) maiṁ kar sakatā hūn̐, par mujhe lābh-hāni kar sakatā
hai, tathā maiṁ parakā kuch kar sakatā hūn̐–aisī mānyatāke kāraṇ use
sat-asatkā vivek hotā hī nahīṁ . saccā sukh tathā hitarūp
śraddhā-jñān-cāritra apane ātmāke hī āśrayase hote haiṁ, is
bātakī bhī use khabar nahīṁ hotī .
(4) punaśca, kudev-kuguru-kuśāstra aur kudharmakī śraddhā,
pūjā, sevā tathā vinay karanekī jo-jo pravr̥tti hai vah apane
mithyātvādi mahān doṣoṁko poṣaṇ karaneevālī honese duḥkhadāyak
hai, ananta saṁsār-bhramaṇakā kāraṇ hai . jo jīv usakā sevan
karatā hai, use kartavya samajhatā hai vah durlabh manuṣya-jīvanako
naṣṭa karatā hai .
(5) agr̥hīt mithyādarśan-jñān-cāritra jīvako
anādikālase hote haiṁ, phi ra vah manuṣya honeke paścāt kuśāstrakā
abhyās karake athavā kugurukā upadeś svīkār karake gr̥hīt
mithyājñān-mithyāśraddhā dhāraṇ karatā hai, tathā kumatakā anusaraṇ
karake mithyākriyā karatā hai; vah gr̥hīt mithyācāritra hai . isaliye
jīvako bhalī-bhān̐ti sāvadhān hokar gr̥hīt tathā agr̥hīt–donoṁ
prakārake mithyābhāv choṛane yogya haiṁ, tathā unakā yathārtha nirṇay
karake niścay samyagdarśan pragaṭ karanā cāhiye . mithyābhāvoṁkā sevan

Page 49 of 192
PDF/HTML Page 73 of 216
single page version

background image
kar-karake, saṁsārameṁ bhaṭakakar, ananta janma dhāraṇ karake
anantakāl gam̐vā diyā; isaliye ab sāvadhān hokar ātmoddhār
karanā cāhiye .
dūsarī ḍhālakā bhed-saṁgrah
indriyaviṣay :–sparśa, ras, gaṁdh, varṇa aur śabda .
tattva :–jīv, ajīv, āsrav, bandha, saṁvar, nirjarā aur mokṣa .
dravya :–jīv, pudgal, dharma, adharma, ākāś aur kāl .
mithyādarśan :–gr̥hīt, agr̥hīt .
mithyājñān :–gr̥hīt (bāhyakāraṇ prāpta), agr̥hīt (nisargaj) .
mithyācāritra :– gr̥hīt aur agr̥hīt .
mahāduḥkh :–svarūp sambandhī ajñān; mithyātva .
vimānavāsī :–kalpopapanna aur kalpātīt .
dūsarī ḍhālakā lakṣaṇ-saṁgrah
anekānta :–pratyek vastumeṁ vastupaneko pramāṇit–niścit
karanevālī astitva-nāstitva ādi paraspar-viruddha do
śaktiyoṁkā ekasāth prakāśit honā . (ātmā sadaiv sva-
rūpase hai aur par-rūpase nahīṁ hai, aisī jo dr̥ṣṭi vah
anekāntadr̥ṣṭi hai .)
amūrtik :–rūp, ras, gaṁdh aur sparśarahit vastu .
ātmā :–jānane-dekhane athavā jñān-darśan śaktivālī vastuko
ātmā kahā jātā hai . jo sadā jāne aur jānane rūp
pariṇamit ho use jīv athavā ātmā kahate haiṁ .

Page 50 of 192
PDF/HTML Page 74 of 216
single page version

background image
upayog :– jīvakī jñān-darśan athavā jānane-dekhanekī śaktikā
vyāpār .
ekāntavād :– anek dharmoṁkī sattākī apekṣā na rakhakar vastukā
ek hī rūpase nirūpaṇ karanā .
darśanamoh :–ātmāke svarūpakī viparīt śraddhā .
dravyahiṁsā :–tras aur sthāvar prāṇiyoṁkā ghāt karanā .
bhāvahiṁsā :–mithyātva tathā rāg-dveṣādi vikāroṁkī utpatti .
mithyādarśan :–jīvādi tattvoṁkī viparīt śraddhā .
mūrtik :– rūp, ras, gandha aur sparśa sahit vastu .
antar-pradarśan
(1) ātmā aur jīvameṁ koī antar nahīṁ hai, mātra paryāyavācī śabda
haiṁ .
(2) agr̥hīt (nisargaj) to upadeśādikake nimitta binā hotā hai;
parantu gr̥hītameṁ upadeśādi nimitta hote haiṁ .
*aprādurbhāvaḥ khalu rāgādīnāṁ bhavatyahiṁseti .
teṣāmevotpattirhiṁseti jināgamasya saṁkṣepaḥ ..44..
(puruṣārthasiddhi0 )
artha– vāstavameṁ rāgādi bhāvoṁkā pragaṭ na honā so ahiṁsā hai aur rāgādi
bhāvoṁkī utpatti honā so hiṁsā haiaisā jainaśāstrakā saṁkṣipta
rahasya hai .

Page 51 of 192
PDF/HTML Page 75 of 216
single page version

background image
(3) mithyātva aur mithyādarśanameṁ koī antar nahīṁ hai; mātra donoṁ
paryāyavācak śabda haiṁ .
(4) sugurumeṁ mithyātvādi doṣ nahīṁ hote; kintu kugurumeṁ hote haiṁ .
vidyāguru to suguru aur kuguruse bhinna vyakti haiṁ . mokṣamārgake
prasaṁgameṁ to mokṣamārgake pradarśak suguruse tātparya hai .
dūsarī ḍhālakī praśnāvalī
(1) agr̥hīt-mithyācāritra, agr̥hīt-mithyājñān, agr̥hīt-
mithyādarśan, kudev, kuguru, kudharma, gr̥hīt-mithyādarśan,
gr̥hīt-mithyājñān, gr̥hīt-mithyācāritra evaṁ jīvādi chah
dravya–in sabake lakṣaṇ batalāo .
(2) mithyātva aur mithyādarśanameṁ, agr̥hīt aur gr̥hītameṁ, ātmā
aur jīvameṁ tathā suguru, kuguru aur vidyāgurumeṁ kyā antar
hai, vah batalāo .
(3) agr̥hītakā nāmāntar, ātmahitakā mārga, ekendriyako jñān na
mānanese hāni, kudevādikī sevāse hāni; dūsarī ḍhālameṁ kahī
huī vāstavikatā, mr̥tyukālameṁ jīv nikalate hue dikhāī nahīṁ
detā usakā kāraṇ, mithyādr̥ṣṭikī ruci, mithyādr̥ṣṭikī
aruci, mithyādarśan-jñān-cāritrakī sattākā kāl;
mithyādr̥ṣṭiko duḥkh denevālī vastu, mithyā-dhārmik kārya
karane-karāne vā usameṁ sammat honese hāni tathā sāt
tattvoṁkī viparīt śraddhāke prakārādikā spaṣṭa varṇan karo .
(4) ātmahit, ātmaśaktikā vismaraṇ, gr̥hīt mithyātva,
jīvatattvakī pahicān na honemeṁ kisakā doṣ hai, tattvakā

Page 52 of 192
PDF/HTML Page 76 of 216
single page version

background image
prayojan, duḥkh, mokṣasukhakī aprāpti aur saṁsār-paribhramaṇake
kāraṇ darśāo .
(5) mithyādr̥ṣṭikā ātmā, janma aur maraṇ, kaṣṭadāyak vastu ādi
sambandhī vicār pragaṭ karo .
(6) kuguru, kudev aur mithyācāritra ādike dr̥ṣṭānta do .
ātmahitarūp dharmake liye pratham vyavahār hotā hai yā niścay ?
(7) kuguru tathā kudharmakā sevan aur rāgādibhāv ādikā phal
batalāo . mithyātva par ek lekh likho . anekānta kyā
hai ? rāg to bādhak hī hai, tathāpi vyavahār mokṣamārgako
arthāt (śubharāgako) niścayakā hetu kyoṁ kahā hai?
(8) amuk śabda, caraṇ athavā chandakā artha aur bhāvārtha
batalāo . dūsarī ḍhālakā sārāṁś samajhāo .
LDL

Page 53 of 192
PDF/HTML Page 77 of 216
single page version

background image
tīsarī ḍhāl

narendra chanda (jogīrāsā)
ātmahit, saccā sukh tathā do prakār se mokṣamārgakā kathan
ātamako hit hai sukh, so sukh ākulatā bin kahiye .
ākulatā śivamāṁhi na tātaiṁ, śivamag lāgyo cahiye ..
samyagdarśan-jñān-caran śiv, mag so dvividh vicāro .
jo satyārath-rūp so niścay, kāraṇ so vyavahāro ..1..
anvayārtha :(ātamako) ātmākā (hit) kalyāṇ
(hai) hai (sukh) sukhakī prāpti, (so sukh) vah sukh (ākulatā bin)

Page 54 of 192
PDF/HTML Page 78 of 216
single page version

background image
ākulatā rahit (kahiye) kahā jātā hai . (ākulatā) ākulatā
(śivamāṁhi) mokṣameṁ (na) nahīṁ hai, (tātaiṁ) isaliye (śivamag)
mokṣamārgameṁ (lāgyo) laganā (cahiye) cāhiye . (samyagdarśan-jñān-
caran) samyagdarśan-jñān-cāritra in tīnoṁkī ekatā vah (śivamag)
mokṣakā mārga hai . (so) us mokṣamārgakā (dvividh) do prakārase
(vicāro) vicār karanā cāhiye ki (jo) jo (satyāratharūp)
vāstavik svarūp hai (so) vah (niścay) niścay-mokṣamārga hai aur
(kāraṇ) jo niścay-mokṣamārgakā nimittakāraṇ hai (so) use
(vyavahāro) vyavahār-mokṣamārga kahate haiṁ .
bhāvārtha :(1) samyakcāritra niścayasamyagdarśan-
jñānapūrvak hī hotā hai . jīvako niścayasamyagdarśanake sāth hī
samyak bhāvaśrutajñān hotā hai aur niścayanay tathā vyavahāranay
–yah donoṁ samyak śrutajñānake avayav (aṁś) haiṁ; isaliye
mithyādr̥ṣṭiko niścay yā vyavahāranay ho hī nahīṁ sakate; isaliye
‘‘vyavahār pratham hotā hai aur niścayanay bādameṁ pragaṭ hotā
hai’’–aisā mānanevāleko nayoṁke svarūpakā yathārtha jñān nahīṁ hai .
(2) tathā nay nirapekṣa nahīṁ hote . niścayasamyagdarśan pragaṭ
honese pūrva yadi vyavahāranay ho to niścayanayakī apekṣārahit
nirapekṣanay huā aur yadi pahale akelā vyavahāranay ho to
ajñānadaśāmeṁ samyagnay mānanā paṛegā; kintu ‘‘nirapekṣānayāḥ mithyā
sāpekṣāvastu te‘rthakr̥t’’ (āptamīmāṁsā ślok–108) aisā
āgamakā vacan hai; isaliye ajñānadaśāmeṁ kisī jīvako
vyavahāranay nahīṁ ho sakatā; kintu vyavahārābhās athavā
niścayābhāsarūp mithyānay ho sakatā hai .

Page 55 of 192
PDF/HTML Page 79 of 216
single page version

background image
(3) jīv nij jñāyakasvabhāvake āśray dvārā niścayaratnatray
(mokṣamārga) pragaṭ kare, tab sarvajñakathit nav tattva, sacce dev-
śāstra-gurukī śraddhā sambandhī rāgamiśrit vicār tathā
mandakaṣāyarūp śubhabhāv–jo ki us jīvako pūrvakālameṁ thā, use
bhūtanaigamanayase vyavahārakāraṇ kahā jātā hai . (paramātmaprakāś,
adhyāy 2 gāthā 14 kī ṭīkā) . tathā usī jīvako
niścayasamyagdarśanakī bhūmikāmeṁ śubharāg aur nimitta kis prakārake
hote haiṁ, unakā sahacarapanā batalāneke liye vartamān śubharāgako
vyavahāramokṣamārga kahā hai, aisā kahanekā kāraṇ yah hai ki usase
bhinna prakārake (viruddha) nimitta us daśāmeṁ kisīko ho nahīṁ
sakate . –is prakār nimitta-vyavahār hotā hai; tathāpi vah yathārtha
kāraṇ nahīṁ hai .
(4) ātmā svayaṁ hī sukhasvarūp hai; isaliye ātmāke
āśrayase hī sukh pragaṭ ho sakatā hai; kintu kisī nimitta yā
vyavahārake āśrayase sukh pragaṭ nahīṁ ho sakatā .
(5) mokṣamārga to ek hī hai, vah niścayasamyagdarśan-jñān-
cāritrakī ekatārūp hai . (pravacanasār gāthā 82-199 tathā
mokṣamārga prakāśak dehalī, pr̥ṣṭha 462)
(6) ab, ‘‘mokṣamārga to kahīṁ do nahīṁ haiṁ; kintu mokṣamārgakā
nirūpaṇ do prakārase hai . jahān̐ mokṣamārgake rūpameṁ sacce mokṣamārgakī
prarūpaṇā kī hai vah niścayamokṣamārga hai tathā jahān̐ jo mokṣamārga to
nahīṁ hai; kintu mokṣamārgakā nimitta hai athavā sahacārī hai, vahān̐ use
upacārase mokṣamārga kaheṁ to vah vyavahāramokṣamārga hai; kyoṁki
niścay-vyavahārakā sarvatra aisā hī lakṣaṇ hai arthāt yathārtha nirūpaṇ

Page 56 of 192
PDF/HTML Page 80 of 216
single page version

background image
vah niścay aur upacār nirūpaṇ vah vyavahār . isaliye
nirūpaṇakī apekṣāse do prakārakā mokṣamārga jānanā . kintu ek
niścayamokṣamārga hai aur dūsarā vyavahāramokṣamārga hai–is prakār do
mokṣamārga mānanā mithyā hai
..1..
(mokṣamārgaprakāśak dehalī pr̥ṣṭha 365-366)
niścayasamyagdarśan-jñān-cāritrakā svarūp
paradravyanataiṁ bhinna āpameṁ ruci, samyaktva bhalā hai .
āparūpako jānapanoṁ, so samyagjñān kalā hai ..
āparūpameṁ līn rahe thir, samyagcārit soī .
ab vyavahār mokṣamag suniye, hetu niyatako hoī ..2..
anvayārtha :(āpameṁ) ātmāmeṁ (paradravyanataiṁ)
paravastuoṁse (bhinna) bhinnatvakī (ruci) śraddhā karanā so (bhalā)
niścay (samyaktva) samyagdarśan hai; (āparūpako) ātmāke
svarūpako (paradravyanataiṁ bhinna) paradravyoṁse bhinna (jānapanoṁ) jānanā
(so) vah (samyagjñān) niścay samyagjñān (kalā) prakāś (hai) hai .
(paradravyanataiṁ bhinna) paradravyoṁse bhinna aise (āparūpameṁ) ātmasvarūpameṁ
(thir) sthiratāpūrvak (līn rahe) līn honā so (samyakcārit)