Chha Dhala-Hindi (iso15919 transliteration). Gatha: 14: manushyagatime bAl yuvA aur vruddhAvasthAkA dukh,15: devagatime bhavantrikakA dukh (Dhal 1),1: sansAr (chaturgatee)me paribhraman (Dhal 2),2: agruhit mithyAdarshan aur jeev tattvakA lakshan (Dhal 2),3: jeevtattvake vishayme mithyAtva (vipareet shraddhA) (Dhal 2),4: mithyAdrashtikA sareer tatha parvastuo sambadhee vichar (Dhal 2),5: ajeev aur Ashravtattvakee vipareet shraddhA (Dhal 2),6: bandh aur sanvar tattvakee vipareet shraddha (Dhal 2); GathA: 16: devagatime vaimanikdevokA dukh (Dhal 1); Pahalee dhalka saransh; Pahalee dhalka bhed-sangrah; Pahalee dhalka lakshan-sangrah; Vitragataka lakshan; Antar-pradarshan; Pahalee dhalki prashnavali; Doosaree Dhal.

< Previous Page   Next Page >


Combined PDF/HTML Page 3 of 11

 

Page 17 of 192
PDF/HTML Page 41 of 216
single page version

background image
vahān̐ ] (aṁg) śarīr (sakucataiṁ) sikoṛakar rahanese (trās) duḥkh
(pāyo) pāyā, [aur ] (nikasat) nikalate samay (je) jo (ghor)
bhayaṁkar (dukh pāye) duḥkh pāye (tinako) un duḥkhoṁko (kahat)
kahanese (or) anta (na āve) nahīṁ ā sakatā .
bhāvārtha :manuṣyagatimeṁ bhī yah jīv nau mahīne tak
mātāke peṭameṁ rahā; vahān̐ śarīrako sikoṛakar rahanese tīvra vedanā
sahan kī, jisakā varṇan nahīṁ kiyā jā sakatā . kabhī-kabhī to
mātāke peṭase nikalate samay mātākā athavā putrakā athavā
donoṁkā maraṇ bhī ho jātā hai
..14..
manuṣyagatimeṁ bāl, yuvā aur vr̥ddhāvasthāke duḥkh
bālapanemeṁ jñān na lahyo, taruṇ samay taruṇī-rat rahyo .
ardhamr̥takasam būḍhāpano, kaise rūp lakhai āpano ..14..
anvayārtha :[manuṣyagatimeṁ jīv ] (bālapanemeṁ)
bacapanameṁ (jñān) jñān (na lahyo) prāpta nahīṁ kar sakā [aur ]
(taruṇ samay) yuvāvasthāmeṁ (taruṇī-rat) yuvatī strīmeṁ līn (rahyo)
rahā, [aur ] (būrḥāpano) vr̥ddhāvasthā (ardhamr̥takasam) adhamarā jaisā
[rahā, aisī daśāmeṁ ] (kaise) kis prakār [jīv ] (āpano) apanā
(rūp) svarūp (lakhai) dekhe-vicāre .

Page 18 of 192
PDF/HTML Page 42 of 216
single page version

background image
bhāvārtha :manuṣyagatimeṁ bhī yah jīv bālyāvasthāmeṁ
viśeṣ jñān prāpta nahīṁ kar pāyā, yauvanāvasthāmeṁ jñān to prāpta
kiyā kintu strīke moh (viṣay-bhog)meṁ bhūlā rahā aur
vr̥ddhāvasthāmeṁ indriyoṁkī śakti kam ho gaī athavā maraṇaparyaṁt
pahun̐ce, aisā koī rog lag gayā ki, jisase adhamarā jaisā
paṛā rahā . is prakār yah jīv tīnoṁ avasthāoṁmeṁ
ātmasvarūpakā darśan (pahicān) na kar sakā
..14..
devagatimeṁ bhavanatrikakā duḥkh
kabhī akāmanirjarā karai, bhavanatrikameṁ sur tan dharai .
viṣay-cāh-dāvānal dahyo, marat vilāp karat dukh sahyo ..15..
anvayārtha :[is jīvane ] (kabhī) kabhī
(akāmanirjarā) akāmanirjarā (karai) kī [to maraneke paścāt ]
(bhavanatrik) bhavanavāsī, vyaṁtar aur jyotiṣīmeṁ (suratan) devaparyāy
(dharai) dhāraṇ kī, [parantu vahān̐ bhī ] (viṣay-cāh) pān̐c indriyoṁke
viṣayoṁkī icchārūpī (dāvānal) bhayaṁkar agnimeṁ (dahyo) jalatā

Page 19 of 192
PDF/HTML Page 43 of 216
single page version

background image
rahā [aur ] (marat) marate samay (vilāp karat) ro-ro kar (dukh)
duḥkh (sahyo) sahan kiyā .
bhāvārtha :jab kabhī is jīvane akām nirjarā kī, tab
marakar us nirjarāke prabhāvase (bhavanatrik) bhavanavāsī, vyaṁtar aur
jyotiṣī devoṁmeṁse kisī ekakā śarīr dhāraṇ kiyā . vahān̐ bhī anya
devoṁkā vaibhav dekhakar paṁcendriyoṁke viṣayoṁkī icchārūpī agnimeṁ
jalatā rahā . phi ra maṁdāramālāko murajhāte dekhakar tathā śarīr aur
ābhūṣaṇoṁkī kānti kṣīṇ hote dekhakar apanā mr̥tyukāl nikaṭ hai–
aisā avadhijñān dvārā jānakar ‘‘hāy ! ab yah bhog mujhe bhoganeko
nahīṁ mileṁge !’’ aise vicārase ro-rokar anek duḥkh sahan
kiye
..15..
akām nirjarā yah siddha karatī hai ki karmake udayānusār
hī jīv vikār nahīṁ karatā, kintu cāhe jaise karmoday hone par
bhī jīv svayaṁ puruṣārtha kar sakatā hai .
devagatimeṁ vaimānik devoṁkā duḥkh
jo vimānavāsī hū thāy, samyagdarśan bin dukh pāy .
tahan̐teṁ cay thāvar tan dharai, yoṁ parivartan pūre karai ..16..

Page 20 of 192
PDF/HTML Page 44 of 216
single page version

background image
anvayārtha :(jo) yadi (vimānavāsī) vaimānik dev
(hū) bhī (thāy) huā [to vahān̐ ] (samyagdarśan) samyagdarśan (bin)
binā (dukh) duḥkh (pāy) prāpta kiyā [aur ] (tahan̐taiṁ) vahān̐se (cay)
marakar (thāvar tan) sthāvar jīvakā śarīr (dharai) dhāraṇ karatā hai;
(yoṁ) is prakār [yah jīv ] (parivartan) pān̐c parāvartan (pūre karai)
pūrṇa karatā rahatā hai .
bhāvārtha :yah jīv vaimānik devoṁmeṁ bhī utpanna huā;
kintu vahān̐ isane samyagdarśanake binā duḥkh uṭhāye aur vahān̐se bhī
marakar pr̥thvīkāyik ādi sthāvaroṁ
ke śarīr dhāraṇ kiye; arthāt
punaḥ tiryaṁcagatimeṁ jā girā . is prakār yah jīv anādikālase
saṁsārameṁ bhaṭak rahā hai aur pān̐c parāvartan kar rahā hai
..16..
sār
saṁsārakī koī bhī gati sukhadāyak nahīṁ hai .
niścayasamyagdarśanase hī paṁc parāvartanarūp saṁsār samāpta hotā hai .
anya kisī kāraṇase–dayā, dānādike śubharāgase bhī saṁsār nahīṁ
ṭūṭatā . saṁyog sukh-duḥkhakā kāraṇ nahīṁ hai, kintu mithyātva
(parake sāth ekatvabuddhi-kartābuddhi, śubharāgase dharma hotā hai, śubharāg
hitakar hai aisī mānyatā) hī duḥkhakā kāraṇ hai . samyagdarśan
sukhakā kāraṇ hai .
pahalī ḍhālakā sārāṁś
tīn lok meṁ jo anaṁt jīv haiṁ, ve sab sukh cāhate haiṁ
aur duḥkhase ḍarate haiṁ; kintu apanā yathārtha svarūp samajheṁ, tabhī
mithyādr̥ṣṭi dev marakar ekendriy hotā hai, samyagdr̥ṣṭi nahīṁ .

Page 21 of 192
PDF/HTML Page 45 of 216
single page version

background image
sukhī ho sakate haiṁ . cār gatiyoṁke saṁyog ki sī bhī sukh-duḥkhake
kāraṇ nahīṁ haiṁ; tathāpi parameṁ ekatvabuddhi dvārā iṣṭa-aniṣṭapanā
mānakar jīv svayaṁ duḥkhī hotā hai; aur vahān̐ bhramavaś hokar kaise
saṁyogake āśrayase vikār karatā hai, yah saṁkṣepameṁ kahā hai .
1. tiryaṁcagatike duḥkhoṁkā varṇanyah jīv nigodameṁ
anaṁtakāl tak rahakar, vahān̐ ek śvāsameṁ aṭhārah bār janma-maraṇ
dhāraṇ karake akathanīy vedanā sahan karatā hai . vahān̐se nikalakar
anya sthāvar paryāyeṁ dhāraṇ karatā hai . trasaparyāy to cintāmaṇi-
ratnake samān ati durlabhatāse prāpta hotī hai . vahān̐ bhī vikalatray
śarīr dhāraṇ karake atyanta duḥkh sahan karatā hai . kadācit
asaṁjñī paṁcendriy huā to manake binā duḥkh prāpta karatā hai . saṁjñī
ho to vahān̐ bhī nirbal prāṇī balavān prāṇī dvārā satāyā jātā
hai . balavān jīv dūsaroṁko duḥkh dekar mahān pāpakā baṁdh karate
haiṁ aur chedan, bhedan, bhūkh, pyās, śīt, uṣṇatā ādike
akathanīy duḥkhoṁko prāpta hote haiṁ .
2. narakagatike duḥkhjab kabhī jīv aśubh-pāp
pariṇāmoṁse mr̥tyu prāpta karate haiṁ, tab narakameṁ jāte haiṁ . vahān̐kī
miṭṭīkā ek kaṇ bhī is lokameṁ ā jāye to usakī durgaṁdhase
kaī kosoṁke saṁjñī paṁcendriy jīv mar jāyeṁ . us dharatīko chūnese
bhī asahya vedanā hotī hai . vahān̐ vaitaraṇī nadī, semalavr̥kṣa, śīt,
uṣṇatā tathā anna-jalake abhāvase svataḥ mahān duḥkh hotā hai .
jab biloṁmeṁ auṁdhe mun̐h laṭakate haiṁ, tab apār vedanā hotī hai .
phi ra dūsare nārakī use dekhate hī kuttekī bhān̐ti us par ṭūṭ
paṛate haiṁ aur mārapīṭ karate haiṁ . tīsare narak tak amba aur

Page 22 of 192
PDF/HTML Page 46 of 216
single page version

background image
ambarīṣ ādi nāmake saṁkliṣṭa pariṇāmī asurakumār dev jākar
nārakiyoṁko avadhijñānake dvārā pūrvabhavoṁke virodhakā smaraṇ karāke
paraspar laṛavāte haiṁ; tab ek-dūsareke dvārā kolhūmeṁ pilanā,
agnimeṁ jalanā, ārese cīrā jānā, karḥāīmeṁ ubalanā, ṭukaṛe-
ṭukaṛe kar ḍālanā ādi apār duḥkh uṭhāte haiṁ–aisī vedanāen̐
nirantar sahanā paṛatī haiṁ; tathāpi kṣaṇamātra sātā nahīṁ milatī;
kyoṁki ṭukaṛe-ṭukaṛe ho jāne par bhī śarīr pārekī bhān̐ti punaḥ
milakar jyoṁkā tyoṁ ho jātā hai . vahān̐ āyu pūrṇa hue binā mr̥tyu
nahīṁ hotī . narakameṁ aise duḥkh kamase kam das hajār varṣa tak
to sahane paṛe haiṁ; kintu yadi utkr̥ṣṭa āyukā baṁdh huā to tetīs
sāgaropam varṣa tak śarīrakā anta nahīṁ hotā .
3. manuṣyagatike duḥkhkisī viśeṣ puṇyakarmake udayase
yah jīv jab kabhī manuṣya paryāy prāpta karatā hai, tab nau mahīne
tak to mātāke udarameṁ hī paṛā rahatā hai, vahān̐ śarīrako
sikoṛakar rahanese mahān kaṣṭa uṭhānā paṛatā hai . vahān̐se nikalate
samay jo apār vedanā hotī hai, usakā to varṇan bhī nahīṁ kiyā
jā sakatā . phi ra bacapanameṁ jñānake binā, yuvāvasthāmeṁ viṣay-
bhogoṁmeṁ āsakta rahanese tathā vr̥ddhāvasthāmeṁ indriyoṁkī śithilatā
athavā maraṇaparyaṁt kṣayarog ādimeṁ rukaneke kāraṇ ātmadarśanase
vimukh rahatā hai aur ātmoddhārakā mārga prāpta nahīṁ kar pātā .
4. devagatike duḥkhyadi koī śubhakarmake udayase dev
bhī huā, to dūsare baṛe devoṁkā vaibhav aur sukh dekhakar man hī
man duḥkhī hotā rahatā hai . kadācit vaimānik dev bhī huā, to
vahān̐ bhī samyaktvake binā ātmik śāṁti prāpta nahīṁ kar pātā tathā

Page 23 of 192
PDF/HTML Page 47 of 216
single page version

background image
aṁt samayameṁ maṁdāramālā murajhā jānese, ābhūṣaṇ aur śarīrakī
kānti kṣīṇ honese mr̥tyuko nikaṭ āyā jānakar mahān duḥkhī
hotā hai, aur ārtadhyān karake, hāy-hāy karake maratā hai . phi ra
ekendriy jīv tak hotā hai arthāt punaḥ tiryaṁcagatimeṁ jā pahun̐catā
hai . is prakār cāroṁ gatiyoṁmeṁ jīvako kahīṁ bhī sukh-śāṁti nahīṁ
milatī . is kāraṇ apane mithyātvabhāvoṁke kāraṇ hī nirantar
saṁsāracakrameṁ paribhramaṇ karatā rahatā hai .
pahalī ḍhālakā bhed-saṁgrah
ekendriy :–pr̥thvīkāyik jīv, apakāyik jīv, agnikāyik
jīv, vāyukāyik jīv aur vanaspatikāyik jīv .
gati :–manuṣyagati, tiryaṁcagati, devagati aur narakagati .
jīv :–saṁsārī aur mukta .
tras :–dvīndriy, trīndriy, caturindriy aur paṁcendriy .
dev :–bhavanavāsī, vyantar, jyotiṣī aur vaimānik .
paṁcendriy :–saṁjñī aur asaṁjñī .
yog :–man, vacan aur kāy athavā dravya aur bhāv .
lok :–ūrdhva, madhya, adho .
vanaspati :–sādhāraṇ aur pratyek .
vaimānik :–kalpotpanna, kalpātīt .
saṁsārī :–tras aur sthāvar athavā ekendriy, dvīndriy, trīndriy,
caturindriy aur paṁcendriy .

Page 24 of 192
PDF/HTML Page 48 of 216
single page version

background image
pahalī ḍhālakā lakṣaṇ-saṁgrah
akāmanirjarā :–sahan karanekī anicchā hone par bhī jīv rog,
kṣudhādi sahan karatā hai . tīvra karmodayameṁ yukta na hokar
jīv puruṣārtha dvārā maṁdakaṣāyarūp pariṇamit ho vah .
agnikāyik :–agni hī jisakā śarīr hotā hai aisā jīv .
asaṁjñī :–śikṣā aur upadeś grahaṇ karanekī śakti rahit jīvako
asaṁjñī kahate haiṁ .
indriy :–ātmāke cihnako indriy kahate haiṁ .
ekendriy :–jise ek sparśanendriy hī hotī hai aisā jīv .
gati nāmakarma :–jo karma jīvake ākār nārakī, tiryaṁc, manuṣya
tathā dev jaise banātā hai .
gati :–jisake udayase jīv dūsarī paryāy (bhav) prāpta karatā hai .
cintāmaṇi :–jo icchā karane mātrase icchit vastu pradān karatā
hai, aisā ratna .
tiryaṁcagati :–tiryaṁcagati nāmakarmake udayase tiryaṁcoṁmeṁ janma dhāraṇ
karanā .
devagati :–devagati nāmakarmake udayase devoṁmeṁ janma dhāraṇ karanā .
narak :–pāpakarmake udayameṁ yukta honeke kāraṇ jis sthānameṁ janma
lete hī jīv asahya evaṁ aparimit vedanākā anubhav
karane lagatā hai tathā dūsare nārakiyoṁ dvārā satāye jāneke
kāraṇ duḥkhakā anubhav karatā hai, tathā jahān̐ tīvra dveṣ-

Page 25 of 192
PDF/HTML Page 49 of 216
single page version

background image
pūrṇa jīvan vyatīt hotā hai–vah sthān . jahān̐ par kṣaṇabhar
bhī ṭhaharanā nahīṁ cāhatā .
narakagati :–narakagati nāmakarmake udayase narakameṁ janma lenā .
nigod :–sādhāraṇ nāmakarmake udayase ek śarīrake āśrayase
anaṁtānaṁt jīv samān rūpase jisameṁ rahate haiṁ, marate haiṁ
aur paidā hote haiṁ, us avasthāvāle jīvoṁko nigod
kahate haiṁ .
nityanigod :–jahān̐ke jīvoṁne anādikālase ājatak trasaparyāy
prāpta nahīṁ kī aisī jīvarāśi; kintu bhaviṣyameṁ ve jīv
trasaparyāy prāpta kar sakate haiṁ .
parivartan :–dravya, kṣetra, kāl, bhav aur bhāvarūp saṁsāracakrameṁ
paribhramaṇ .
paṁcendriy :–jinake pān̐c indriyān̐ hotī haiṁ aise jīv .
pr̥thvīkāyik :–pr̥thvī hī jin jīvoṁkā śarīr hai ve .
pratyekavanaspati :–jisameṁ ek śarīrakā svāmī ek jīv hotā hai
aise vr̥kṣa, phal ādi .
bhavya :–tīnakālameṁ kisī bhī samay ratnatray-prāptikī yogyatā
rakhanevāle jīvako bhavya kahā jātā hai .
man :–hit-ahitakā vicār tathā śikṣā aur upadeś grahaṇ
karanekī śakti sahit jñān-viśeṣako bhāvaman kahate haiṁ .
hr̥dayasthānameṁ āṭh paṁkhuṛiyoṁvāle kamalakī ākr̥ti
samān jo pudgalapiṇḍa
use jaṛ-man arthāt dravya-
man kahate haiṁ .

Page 26 of 192
PDF/HTML Page 50 of 216
single page version

background image
manuṣyagati :–manuṣyagati nāmakarmake udayase manuṣyoṁmeṁ janma lenā
athavā utpanna honā .
meru :–jambūdvīpake videhakṣetrameṁ sthit ek lākh yojan ūn̐cā ek
parvat viśeṣ .
moh :–parake sāth ekatvabuddhi so mithyātva moh hai; yah moh
aparimit hai tathā asthiratārūp rāgādi so cāritramoh
hai; yah moh parimit hai .
lok :–jisameṁ jīvādi chah dravya sthit haiṁ, use lok athavā
lokākāś kahate haiṁ .
vimānavāsī :–svarga aur graiveyak ādike dev .
vītarāgakā lakṣaṇ
janma1, jarā2, tr̥ṣā3, kṣudhā4, vismay5, ārat6, khed7.
rog8, śok9, mad10, moh11, bhay12, nidrā13, cintā14, sved15..
rāg16, dveṣ17, aru maraṇ18 jut, ye aṣṭādaś doṣ .
nāhiṁ hot jis jīvake, vītarāg so hoy ..
śvās :–
raktakī gati pramāṇ samay, ki jo ek minaṭameṁ 80
bārase kuch aṁś kam calatī hai .
sāgar :–do hajār kos gahare tathā itane hī cauṛe golākār
gaḍḍheko, kaiṁcīse jisake do ṭukaṛe na ho sakeṁ aise tathā
ekase sāt dinakī umrake uttam bhogabhūmike meṁḍheke
bāloṁse bhar diyā jāye . phi ra usameṁse sau-sau varṣake
aṁtarase ek bāl nikālā jāye . jitane kālameṁ un

Page 27 of 192
PDF/HTML Page 51 of 216
single page version

background image
sab bāloṁko nikāl diyā jāye use ‘‘vyavahārapalya’’
kahate haiṁ; vyavahārapalyase asaṁkhyātagune samayako
‘‘uddhārapalya’’ aur uddhārapalyase asaṁkhyātagune kālako
‘‘addhāpalya’’ kahate haiṁ . das koṛākoṛī (10 karoṛ+
10 karoṛ) addhāpalyoṁkā ek sāgar hotā hai .
saṁjñī :–śikṣā tathā upadeś grahaṇ kar sakanekī śaktivāle man
sahit prāṇī .
sthāvar :–thāvar nāmakarmake uday sahit pr̥thvī-jal-agni-vāyu
tathā vanaspatikāyik jīv .
antar-pradarśan
(1) tras jīvoṁko tras nāmakarmakā uday hotā hai; parantu
sthāvar jīvoṁko sthāvar nāmakarmakā uday hotā hai . –donoṁmeṁ yah
antar hai .
noṭ–tras aur sthāvaroṁmeṁ, cal sakate haiṁ aur nahīṁ cal
sakate– is apekṣāse antar batalānā ṭhīk nahīṁ hai; kyoṁki aisā
mānanese gamanarahit ayogī kevalīmeṁ sthāvarakā lakṣaṇ tathā gaman-
sahit pavan ādi ekendriy jīvoṁmeṁ trasakā lakṣaṇ milanese
ativyāptidoṣ ātā hai .
(2) sādhāraṇake āśrayase ananta jīv rahate haiṁ; kintu
pratyekake āśrayase ek hī jīv rahatā hai .
(3) saṁjñī to śikṣā aur upadeś grahaṇ kar sakatā hai;
kintu asaṁjñī nahīṁ .

Page 28 of 192
PDF/HTML Page 52 of 216
single page version

background image
noṭ–kinhīṁkā bhī antar batalāneke liye sarvatra is
śailīkā anukaraṇ karanā cāhiye; mātra lakṣaṇ batalānese antar
nahīṁ nikalatā .
pahalī ḍhālakī praśnāvalī
(1) asaṁjñī, ūrdhvalok, ekendriy, karma, gati, caturindriy,
tras, trīndriy, dvīndriy, adholok, paṁcendriy, pratyek, madhyalok,
vītarāg, vaikriyik śarīr, sādhāraṇ aur sthāvarake lakṣaṇ
batalāo .
(2) sādhāraṇ (nigod) aur pratyekameṁ, tras aur sthāvarameṁ,
saṁjñī aur asaṁjñīmeṁ antar batalāo .
(3) asaṁjñī tiryaṁc, tras, dev, nirbal, nigod, paśu,
bālyāvasthā, bhavanatrik, manuṣya, yauvan, vr̥ddhāvasthā, vaimānik,
sabal, saṁjñī, sthāvar, narakagati, narakasambandhī bhūkh, pyās, sardī,
garmī, bhūmisparśa tathā asurakumāroṁke duḥkh; akām nirjarākā phal,
asurakumāroṁkā kārya tathā gaman; nārakīke śarīrakī viśeṣatā aur
akālamr̥tyukā abhāv, maṁdāramālā, vaitaraṇī tathā śītase loheke
golekā gal jānā–inakā spaṣṭa varṇan karo .
(4) anādikālase saṁsārameṁ paribhramaṇ, bhavanatrikameṁ utpanna
honā tathā svargoṁmeṁ duḥkhakā kāraṇ batalāo .
(5) asurakumāroṁkā gaman, sampūrṇa jīvarāśi, garbha
nivāsakā samay, yauvanāvasthā, narakakī āyu, nigodavāsakā samay,
nigodiyākī indriyān̐, nigodiyākī āyu, nigodameṁ ek śvāsameṁ
janma-maraṇ tathā śvāsakā parimāṇ batalāo .

Page 29 of 192
PDF/HTML Page 53 of 216
single page version

background image
(6) trasaparyāyakī durlabhatā 1-2-3-4-5 indriy jīv,
tathā śītase lohekā golā gal jāneko dr̥ṣṭāṁt dvārā samajhāo .
(7) bure pariṇāmoṁse prāpta hone yogya gati, grantharacayitā,
jīv-karma sambandha, jīvoṁkī icchit tathā anicchit vastu,
namaskr̥t vastu, narak kī nadī, narakameṁ jānevāle asurakumār,
nārakīkā śarīr, nigodiyākā śarīr, nigodase nikalakar prāpta
honevālī paryāyeṁ, nau mahīnese kam samay tak garbhameṁ rahanevāle,
mithyātvī vaimānikakī bhaviṣyakālīn paryāy, mātā-pitā rahit
jīv, sarvādhik duḥkhakā sthān aur saṁkleś pariṇām sahit mr̥tyu
honeke kāraṇ prāpta hone yogya gatikā nām batalāo .
(8) apanī icchānusār kisī śabda, caraṇ athavā chaṁdakā
artha yā bhāvārtha kaho . pahalī ḍhālakā sārāṁś samajhāo, gatiyoṁke
duḥkhoṁ par ek lekh likho athavā kahakar sunāo .

Page 30 of 192
PDF/HTML Page 54 of 216
single page version

background image


dūsarī ḍhāl
paddhari chanda (15 mātrā)
saṁsār (caturgati)meṁ paribhramaṇakā kāraṇ
aise mithyā-dr̥g-jñān-carṇavaś, bhramat bharat dukh janma-marṇa .
tātaiṁ inako tajiye sujān, sun tin saṁkṣep kahūn̐ bakhān ..1..
anvayārtha :[yah jīv ] (mithyādr̥g-jñān-carṇavaś)
mithyādarśan, mithyājñān aur mithyācāritrake vaś hokar (aise)
is prakār (janma-maraṇ) janma aur maraṇake (dukh) duḥkhoṁko
(bharat) bhogatā huā [cāroṁ gatiyoṁmeṁ ] (bhramat) bhaṭakatā phi ratā
hai . (tātaiṁ) isaliye (inako) in tīnoṁko (sujān) bhalī-bhān̐ti

Page 31 of 192
PDF/HTML Page 55 of 216
single page version

background image
jānakar (tajiye) choṛ denā cāhiye . [isalie ] in tīnoṁkā
(saṁkṣep) saṁkṣepase (kahūn̐ bakhān) varṇan karatā hūn̐, use (sun)
suno .
bhāvārtha :is caraṇase aisā samajhanā cāhiye ki
mithyādarśan, jñān, cāritrase hī jīvako duḥkh hotā hai arthāt
śubhāśubh rāgādi vikār tathā parake sāth ekatvakī śraddhā, jñān
aur mithyā ācaraṇase hī jīv duḥkhī hotā hai; kyoṁki koī saṁyog
sukh-duḥkhakā kāraṇ nahīṁ ho sakatā –aisā jānakar sukhārthīko
in mithyābhāvoṁkā tyāg karanā cāhiye . isaliye maiṁ yahān̐ saṁkṣepameṁ
un tīnoṁkā varṇan karatā hūn̐
..1..
agr̥hīt-mithyādarśan aur jīvatattvakā lakṣaṇ
jīvādi prayojanabhūt tattva, saradhaiṁ tinamāṁhi viparyayatva .
cetanako hai upayog rūp, binamūrat cinmūrat anūp ..2..
anvayārtha :(jīvādi) jīv, ajīv, āsrav, baṁdh,
saṁvar, nirjarā aur mokṣa (prayojanabhūt) prayojanabhūt (tattva) tattva
haiṁ, (tinamāṁhi) unameṁ (viparyayatva) viparīt (saradhaiṁ) śraddhā karanā

Page 32 of 192
PDF/HTML Page 56 of 216
single page version

background image
[so agr̥hīt mithyādarśan hai . ] (cetanako) ātmākā (rūp) svarūp
(upayog) dekhanā-jānanā athavā darśan-jñān hai [aur vah ]
(binamūrat) amūrtik (cinmūrat) caitanyamay [tathā ] (anūp) upamā
rahit hai .
bhāvārtha :yathārtharūpase śuddhātmadr̥ṣṭi dvārā jīv, ajīv,
āsrav, bandha, saṁvar, nirjarā aur mokṣa –in sāt tattvoṁkī śraddhā
karanese samyagdarśan hotā hai; isaliye in sāt tattvoṁko jānanā
āvaśyak hai . sātoṁ tattvoṁkā viparīt śraddhān karanā use
agr̥hīt mithyādarśan kahate haiṁ . jīv jñān-darśan upayogasvarūp
arthāt jñātā-dr̥ṣṭā hai . amūrtik, caitanyamay tathā upamārahit
hai
..2..
jīvatattvake viṣayameṁ mithyātva (viparīt śraddhā)
pudgal nabh dharma adharma kāl, inataiṁ nyārī hai jīv cāl .
tākoṁ na jān viparīt mān, kari karai dehameṁ nij pichān ..3..
anvayārtha :(pudgal) pudgal (nabh) ākāś (dharma)
dharma (adharma) adharma (kāl) kāl (inataiṁ) inase (jīv cāl) jīvakā
svabhāv athavā pariṇām (nyārī) bhinna (hai) hai; [tathāpi mithyādr̥ṣṭi

Page 33 of 192
PDF/HTML Page 57 of 216
single page version

background image
jīv ] (tākoṁ) us svabhāvako (na jān) nahīṁ jānatā aur
(viparīt) viparīt (mān kari) mānakar (dehameṁ) śarīrameṁ (nij)
ātmākī (pichān) pahicān (kare) karatā hai .
bhāvārtha :pudgal, dharma, adharma, ākāś aur kāl –ye
pān̐c ajīv dravya haiṁ . jīv trikāl jñānasvarūp tathā pudgalādi
dravyoṁse pr̥thak hai, kintu mithyādr̥ṣṭi jīv ātmāke svabhāvakī yathārtha
śraddhā na karake ajñānavaś viparīt mānakar, śarīr hī maiṁ hūn̐, śarīrake
kārya maiṁ kar sakatā hūn̐, maiṁ apanī icchānusār śarīrakī vyavasthā
rakh sakatā hūn̐– aisā mānakar śarīrako hī ātmā mānatā hai .
[yah jīvatattvakī viparīt śraddhā hai . ]
..3..
mithyādr̥ṣṭikā śarīr tathā paravastuoṁ sambandhī vicār
maiṁ sukhī dukhī maiṁ raṁk rāv, mere dhan gr̥h godhan prabhāv .
mere sut tiy maiṁ sabal dīn, berūp subhag mūrakh pravīṇ ..4..
anvayārtha :[mithyādr̥ṣṭi jīv mithyādarśanake kāraṇase
mānatā hai ki ] (maiṁ) maiṁ (sukhī) sukhī (dukhī) duḥkhī, (raṁk)
nirdhan, (rāv) rājā hūn̐, (mere) mere yahān̐ (dhan) rupayā-paisā ādi
(gr̥h) ghar (godhan) gāy, bhaiṁs ādi (prabhāv) baṛappan [hai; aur ]

Page 34 of 192
PDF/HTML Page 58 of 216
single page version

background image
(mere sut) merī saṁtān tathā (tiy) merī strī hai; (maiṁ) maiṁ (sabal)
balavān, (dīn) nirbal, (berūp) kurūp, (subhag) sundar, (mūrakh)
mūrkha aur (pravīṇ) catur hūn̐ .
bhāvārtha :(1) jīvatattvakī bhūl–jīv to trikāl
jñānasvarūp hai, use ajñānī jīv nahīṁ jānatā-mānatā aur jo
śarīr hai so maiṁ hī hūn̐, śarīrake kārya maiṁ kar sakatā hūn̐, śarīr
svastha ho to mujhe lābh ho, bāhya anukūl saṁyogoṁse maiṁ sukhī aur
pratikūl saṁyogoṁse maiṁ duḥkhī, maiṁ nirdhan, maiṁ dhanavān, maiṁ balavān, maiṁ
nirbal, maiṁ manuṣya, maiṁ kurūp, maiṁ sundar–aisā mānatā hai; śarīrāśrit
upadeś tathā upavāsādi kriyāoṁmeṁ apanatva mānatā hai– ityādi
mithyā abhiprāy dvārā jo apane pariṇām nahīṁ haiṁ, unheṁ ātmākā
pariṇām mānatā hai, vah jīvatattvakī bhūl hai
..4..
ajīv aur āsravatattvakī viparīt śraddhā
tan upajat apanī upaj jān, tan naśat āpako nāś mān .
rāgādi pragaṭ ye dukh den, tinahīko sevat ginat cain ..5..
jo śarīrādi padārtha dikhāī dete haiṁ, ve ātmā se bhinna haiṁ; unake ṭhīk
rahane yā bigaṛanese ātmākā kuch bhī acchā-burā nahīṁ hotā;
kintu mithyādr̥ṣṭi jīv isase viparīt mānatā hai .

Page 35 of 192
PDF/HTML Page 59 of 216
single page version

background image
anvayārtha :[mithyādr̥ṣṭi jīv ] (tan) śarīrake
(upajat) utpanna honese (apanī) apanā ātmā (upaj) utpanna
huā (jān) aisā mānatā hai aur (tan) śarīrake (naśat) nāś
honese (āpako) ātmākā (nāś) maraṇ huā aisā (mān) mānatā
hai . (rāgādi) rāg, dveṣ, mohādi (ye) jo (pragaṭ) spaṣṭa rūpase
(dukh den) duḥkh denevāle haiṁ, (tinahīko) unakī (sevat) sevā
karatā huā (cain) sukh (ginat) mānatā hai .
bhāvārtha :(1) ajīvatattvakī bhūl–mithyādr̥ṣṭi jīv aisā
mānatā hai ki śarīrakī utpatti (saṁyog) honese maiṁ utpanna huā aur
śarīrakā nāś (viyog) honese maiṁ mar jāūn̐gā, (ātmākā maraṇ
mānatā hai;) dhan, śarīrādi jaṛ padārthoṁmeṁ parivartan honese apanemeṁ
iṣṭa-aniṣṭa parivartan mānanā, śarīrameṁ kṣudhā-tr̥ṣārūp avasthā honese
mujhe kṣudhā-tr̥ṣādi hote haiṁ; śarīr kaṭanese maiṁ kaṭ gayā–ityādi jo
ajīvakī avasthāen̐ haiṁ, unheṁ apanī mānatā hai yah ajīvatattvakī
bhūl hai
.
(2) āsravatattvakī bhūl–jīv athavā ajīv koī bhī par
padārtha ātmāko kiṁcit bhī sukh-duḥkh, sudhār-bigāḍ,̣ iṣṭa-aniṣṭa
nahīṁ kar sakate; tathāpi ajñānī aisā nahīṁ mānatā . parameṁ kartr̥tva,
mamatvarūp mithyātva tathā rāg-dveṣādi śubhāśubh āsravabhāv–yah
pratyakṣa duḥkh denevāle haiṁ, baṁdhake hī kāraṇ haiṁ, tathāpi ajñānī jīv
unheṁ sukhakar jānakar sevan karatā hai . aur śubhabhāv bhī bandhakā
hī kāraṇ hai– āsrav hai, use hitakar mānatā hai . paradravya jīvako
ātmā amar hai; vah viṣ, agni, śastra, astra athavā anya kisī
se nahīṁ maratā aur na navīn utpanna hotā hai
. maraṇ arthāt viyog
to mātra śarīrakā hī hotā hai .

Page 36 of 192
PDF/HTML Page 60 of 216
single page version

background image
lābh-hāni nahīṁ pahun̐cā sakate; tathāpi unheṁ iṣṭa-aniṣṭa mānakar
unameṁ prīti-aprīti karatā hai; mithyātva, rāg-dveṣakā svarūp nahīṁ
jānatā; par padārtha mujhe sukh-duḥkh dete haiṁ athavā rāg-dveṣ-moh
karāte haiṁ –aisā mānatā hai, yah āsravatattvakī bhūl hai .
..5..
bandha aur saṁvaratattvakī viparīt śraddhā
śubh-aśubh baṁdhake phal man̐jhār, rati-arati karai nijapad visār .
ātamahitahetu virāg jñān, te lakhai āpako kaṣṭadān ..6..
anvayārtha :[mithyādr̥ṣṭi jīv ] (nijapad) ātmāke
svarūpako (visār) bhūlakar (baṁdhake) karmabandhake (śubh) acche (phal
maṁjhār) phalameṁ (rati) prem (karai) karatā hai aur karmabandhake (aśubh)
bure phalase (arati) dveṣ karatā hai; [tathā jo ] (virāg) rāg-dveṣakā
abhāv [arthāt apane yathārtha svabhāvameṁ sthiratārūp
samyakcāritra ]
aur (jñān) samyagjñān [aur samyagdarśan ] (ātamahit) ātmāke
hitake (hetu) kāraṇ haiṁ, (te) unheṁ (āpako) ātmāko (kaṣṭadān)
duḥkh denevāle (lakhai) mānatā hai .
bhāvārtha :bhāvārtha :(1) bandhatattvakī bhūl– aghāti karmake
anaṁtadarśan, anaṁtajñān, anaṁtasukh aur anaṁtavīrya hī ātmākā
saccā svarūp hai
.