Page 17 of 192
PDF/HTML Page 41 of 216
single page version
(pāyo) pāyā, [aur ] (nikasat) nikalate samay (je) jo (ghor)
bhayaṁkar (dukh pāye) duḥkh pāye (tinako) un duḥkhoṁko (kahat)
kahanese (or) anta (na āve) nahīṁ ā sakatā .
sahan kī, jisakā varṇan nahīṁ kiyā jā sakatā . kabhī-kabhī to
mātāke peṭase nikalate samay mātākā athavā putrakā athavā
donoṁkā maraṇ bhī ho jātā hai
(taruṇ samay) yuvāvasthāmeṁ (taruṇī-rat) yuvatī strīmeṁ līn (rahyo)
rahā, [aur ] (būrḥāpano) vr̥ddhāvasthā (ardhamr̥takasam) adhamarā jaisā
[rahā, aisī daśāmeṁ ] (kaise) kis prakār [jīv ] (āpano) apanā
(rūp) svarūp (lakhai) dekhe-vicāre .
Page 18 of 192
PDF/HTML Page 42 of 216
single page version
kiyā kintu strīke moh (viṣay-bhog)meṁ bhūlā rahā aur
vr̥ddhāvasthāmeṁ indriyoṁkī śakti kam ho gaī athavā maraṇaparyaṁt
pahun̐ce, aisā koī rog lag gayā ki, jisase adhamarā jaisā
paṛā rahā . is prakār yah jīv tīnoṁ avasthāoṁmeṁ
ātmasvarūpakā darśan (pahicān) na kar sakā
(bhavanatrik) bhavanavāsī, vyaṁtar aur jyotiṣīmeṁ (suratan) devaparyāy
(dharai) dhāraṇ kī, [parantu vahān̐ bhī ] (viṣay-cāh) pān̐c indriyoṁke
viṣayoṁkī icchārūpī (dāvānal) bhayaṁkar agnimeṁ (dahyo) jalatā
Page 19 of 192
PDF/HTML Page 43 of 216
single page version
duḥkh (sahyo) sahan kiyā .
jyotiṣī devoṁmeṁse kisī ekakā śarīr dhāraṇ kiyā . vahān̐ bhī anya
devoṁkā vaibhav dekhakar paṁcendriyoṁke viṣayoṁkī icchārūpī agnimeṁ
jalatā rahā . phi ra maṁdāramālāko murajhāte dekhakar tathā śarīr aur
ābhūṣaṇoṁkī kānti kṣīṇ hote dekhakar apanā mr̥tyukāl nikaṭ hai–
aisā avadhijñān dvārā jānakar ‘‘hāy ! ab yah bhog mujhe bhoganeko
nahīṁ mileṁge !’’ aise vicārase ro-rokar anek duḥkh sahan
kiye
bhī jīv svayaṁ puruṣārtha kar sakatā hai .
Page 20 of 192
PDF/HTML Page 44 of 216
single page version
binā (dukh) duḥkh (pāy) prāpta kiyā [aur ] (tahan̐taiṁ) vahān̐se (cay)
marakar (thāvar tan) sthāvar jīvakā śarīr (dharai) dhāraṇ karatā hai;
(yoṁ) is prakār [yah jīv ] (parivartan) pān̐c parāvartan (pūre karai)
pūrṇa karatā rahatā hai .
marakar pr̥thvīkāyik ādi sthāvaroṁ
saṁsārameṁ bhaṭak rahā hai aur pān̐c parāvartan kar rahā hai
anya kisī kāraṇase–dayā, dānādike śubharāgase bhī saṁsār nahīṁ
ṭūṭatā . saṁyog sukh-duḥkhakā kāraṇ nahīṁ hai, kintu mithyātva
(parake sāth ekatvabuddhi-kartābuddhi, śubharāgase dharma hotā hai, śubharāg
hitakar hai aisī mānyatā) hī duḥkhakā kāraṇ hai . samyagdarśan
sukhakā kāraṇ hai .
Page 21 of 192
PDF/HTML Page 45 of 216
single page version
kāraṇ nahīṁ haiṁ; tathāpi parameṁ ekatvabuddhi dvārā iṣṭa-aniṣṭapanā
mānakar jīv svayaṁ duḥkhī hotā hai; aur vahān̐ bhramavaś hokar kaise
saṁyogake āśrayase vikār karatā hai, yah saṁkṣepameṁ kahā hai .
dhāraṇ karake akathanīy vedanā sahan karatā hai . vahān̐se nikalakar
anya sthāvar paryāyeṁ dhāraṇ karatā hai . trasaparyāy to cintāmaṇi-
ratnake samān ati durlabhatāse prāpta hotī hai . vahān̐ bhī vikalatray
śarīr dhāraṇ karake atyanta duḥkh sahan karatā hai . kadācit
asaṁjñī paṁcendriy huā to manake binā duḥkh prāpta karatā hai . saṁjñī
ho to vahān̐ bhī nirbal prāṇī balavān prāṇī dvārā satāyā jātā
hai . balavān jīv dūsaroṁko duḥkh dekar mahān pāpakā baṁdh karate
haiṁ aur chedan, bhedan, bhūkh, pyās, śīt, uṣṇatā ādike
akathanīy duḥkhoṁko prāpta hote haiṁ .
miṭṭīkā ek kaṇ bhī is lokameṁ ā jāye to usakī durgaṁdhase
kaī kosoṁke saṁjñī paṁcendriy jīv mar jāyeṁ . us dharatīko chūnese
bhī asahya vedanā hotī hai . vahān̐ vaitaraṇī nadī, semalavr̥kṣa, śīt,
uṣṇatā tathā anna-jalake abhāvase svataḥ mahān duḥkh hotā hai .
jab biloṁmeṁ auṁdhe mun̐h laṭakate haiṁ, tab apār vedanā hotī hai .
phi ra dūsare nārakī use dekhate hī kuttekī bhān̐ti us par ṭūṭ
paṛate haiṁ aur mārapīṭ karate haiṁ . tīsare narak tak amba aur
Page 22 of 192
PDF/HTML Page 46 of 216
single page version
nārakiyoṁko avadhijñānake dvārā pūrvabhavoṁke virodhakā smaraṇ karāke
paraspar laṛavāte haiṁ; tab ek-dūsareke dvārā kolhūmeṁ pilanā,
agnimeṁ jalanā, ārese cīrā jānā, karḥāīmeṁ ubalanā, ṭukaṛe-
ṭukaṛe kar ḍālanā ādi apār duḥkh uṭhāte haiṁ–aisī vedanāen̐
nirantar sahanā paṛatī haiṁ; tathāpi kṣaṇamātra sātā nahīṁ milatī;
kyoṁki ṭukaṛe-ṭukaṛe ho jāne par bhī śarīr pārekī bhān̐ti punaḥ
milakar jyoṁkā tyoṁ ho jātā hai . vahān̐ āyu pūrṇa hue binā mr̥tyu
nahīṁ hotī . narakameṁ aise duḥkh kamase kam das hajār varṣa tak
to sahane paṛe haiṁ; kintu yadi utkr̥ṣṭa āyukā baṁdh huā to tetīs
sāgaropam varṣa tak śarīrakā anta nahīṁ hotā .
tak to mātāke udarameṁ hī paṛā rahatā hai, vahān̐ śarīrako
sikoṛakar rahanese mahān kaṣṭa uṭhānā paṛatā hai . vahān̐se nikalate
samay jo apār vedanā hotī hai, usakā to varṇan bhī nahīṁ kiyā
jā sakatā . phi ra bacapanameṁ jñānake binā, yuvāvasthāmeṁ viṣay-
bhogoṁmeṁ āsakta rahanese tathā vr̥ddhāvasthāmeṁ indriyoṁkī śithilatā
athavā maraṇaparyaṁt kṣayarog ādimeṁ rukaneke kāraṇ ātmadarśanase
vimukh rahatā hai aur ātmoddhārakā mārga prāpta nahīṁ kar pātā .
man duḥkhī hotā rahatā hai . kadācit vaimānik dev bhī huā, to
vahān̐ bhī samyaktvake binā ātmik śāṁti prāpta nahīṁ kar pātā tathā
Page 23 of 192
PDF/HTML Page 47 of 216
single page version
kānti kṣīṇ honese mr̥tyuko nikaṭ āyā jānakar mahān duḥkhī
hotā hai, aur ārtadhyān karake, hāy-hāy karake maratā hai . phi ra
ekendriy jīv tak hotā hai arthāt punaḥ tiryaṁcagatimeṁ jā pahun̐catā
hai . is prakār cāroṁ gatiyoṁmeṁ jīvako kahīṁ bhī sukh-śāṁti nahīṁ
milatī . is kāraṇ apane mithyātvabhāvoṁke kāraṇ hī nirantar
saṁsāracakrameṁ paribhramaṇ karatā rahatā hai .
jīv :–saṁsārī aur mukta .
tras :–dvīndriy, trīndriy, caturindriy aur paṁcendriy .
dev :–bhavanavāsī, vyantar, jyotiṣī aur vaimānik .
paṁcendriy :–saṁjñī aur asaṁjñī .
yog :–man, vacan aur kāy athavā dravya aur bhāv .
lok :–ūrdhva, madhya, adho .
vanaspati :–sādhāraṇ aur pratyek .
vaimānik :–kalpotpanna, kalpātīt .
saṁsārī :–tras aur sthāvar athavā ekendriy, dvīndriy, trīndriy,
Page 24 of 192
PDF/HTML Page 48 of 216
single page version
jīv puruṣārtha dvārā maṁdakaṣāyarūp pariṇamit ho vah .
asaṁjñī :–śikṣā aur upadeś grahaṇ karanekī śakti rahit jīvako
ekendriy :–jise ek sparśanendriy hī hotī hai aisā jīv .
gati nāmakarma :–jo karma jīvake ākār nārakī, tiryaṁc, manuṣya
cintāmaṇi :–jo icchā karane mātrase icchit vastu pradān karatā
narak :–pāpakarmake udayameṁ yukta honeke kāraṇ jis sthānameṁ janma
karane lagatā hai tathā dūsare nārakiyoṁ dvārā satāye jāneke
kāraṇ duḥkhakā anubhav karatā hai, tathā jahān̐ tīvra dveṣ-
Page 25 of 192
PDF/HTML Page 49 of 216
single page version
bhī ṭhaharanā nahīṁ cāhatā .
nigod :–sādhāraṇ nāmakarmake udayase ek śarīrake āśrayase
aur paidā hote haiṁ, us avasthāvāle jīvoṁko nigod
kahate haiṁ .
trasaparyāy prāpta kar sakate haiṁ .
pr̥thvīkāyik :–pr̥thvī hī jin jīvoṁkā śarīr hai ve .
pratyekavanaspati :–jisameṁ ek śarīrakā svāmī ek jīv hotā hai
hr̥dayasthānameṁ āṭh paṁkhuṛiyoṁvāle kamalakī ākr̥ti
samān jo pudgalapiṇḍa
Page 26 of 192
PDF/HTML Page 50 of 216
single page version
hai; yah moh parimit hai .
śvās :–raktakī gati pramāṇ samay, ki jo ek minaṭameṁ 80
ekase sāt dinakī umrake uttam bhogabhūmike meṁḍheke
bāloṁse bhar diyā jāye . phi ra usameṁse sau-sau varṣake
aṁtarase ek bāl nikālā jāye . jitane kālameṁ un
Page 27 of 192
PDF/HTML Page 51 of 216
single page version
kahate haiṁ; vyavahārapalyase asaṁkhyātagune samayako
‘‘uddhārapalya’’ aur uddhārapalyase asaṁkhyātagune kālako
‘‘addhāpalya’’ kahate haiṁ . das koṛākoṛī (10 karoṛ+
10 karoṛ) addhāpalyoṁkā ek sāgar hotā hai .
antar hai .
mānanese gamanarahit ayogī kevalīmeṁ sthāvarakā lakṣaṇ tathā gaman-
sahit pavan ādi ekendriy jīvoṁmeṁ trasakā lakṣaṇ milanese
ativyāptidoṣ ātā hai .
Page 28 of 192
PDF/HTML Page 52 of 216
single page version
nahīṁ nikalatā .
vītarāg, vaikriyik śarīr, sādhāraṇ aur sthāvarake lakṣaṇ
batalāo .
sabal, saṁjñī, sthāvar, narakagati, narakasambandhī bhūkh, pyās, sardī,
garmī, bhūmisparśa tathā asurakumāroṁke duḥkh; akām nirjarākā phal,
asurakumāroṁkā kārya tathā gaman; nārakīke śarīrakī viśeṣatā aur
akālamr̥tyukā abhāv, maṁdāramālā, vaitaraṇī tathā śītase loheke
golekā gal jānā–inakā spaṣṭa varṇan karo .
nigodiyākī indriyān̐, nigodiyākī āyu, nigodameṁ ek śvāsameṁ
janma-maraṇ tathā śvāsakā parimāṇ batalāo .
Page 29 of 192
PDF/HTML Page 53 of 216
single page version
namaskr̥t vastu, narak kī nadī, narakameṁ jānevāle asurakumār,
nārakīkā śarīr, nigodiyākā śarīr, nigodase nikalakar prāpta
honevālī paryāyeṁ, nau mahīnese kam samay tak garbhameṁ rahanevāle,
mithyātvī vaimānikakī bhaviṣyakālīn paryāy, mātā-pitā rahit
jīv, sarvādhik duḥkhakā sthān aur saṁkleś pariṇām sahit mr̥tyu
honeke kāraṇ prāpta hone yogya gatikā nām batalāo .
Page 30 of 192
PDF/HTML Page 54 of 216
single page version
is prakār (janma-maraṇ) janma aur maraṇake (dukh) duḥkhoṁko
(bharat) bhogatā huā [cāroṁ gatiyoṁmeṁ ] (bhramat) bhaṭakatā phi ratā
hai . (tātaiṁ) isaliye (inako) in tīnoṁko (sujān) bhalī-bhān̐ti
Page 31 of 192
PDF/HTML Page 55 of 216
single page version
(saṁkṣep) saṁkṣepase (kahūn̐ bakhān) varṇan karatā hūn̐, use (sun)
suno .
śubhāśubh rāgādi vikār tathā parake sāth ekatvakī śraddhā, jñān
aur mithyā ācaraṇase hī jīv duḥkhī hotā hai; kyoṁki koī saṁyog
sukh-duḥkhakā kāraṇ nahīṁ ho sakatā –aisā jānakar sukhārthīko
in mithyābhāvoṁkā tyāg karanā cāhiye . isaliye maiṁ yahān̐ saṁkṣepameṁ
un tīnoṁkā varṇan karatā hūn̐
haiṁ, (tinamāṁhi) unameṁ (viparyayatva) viparīt (saradhaiṁ) śraddhā karanā
Page 32 of 192
PDF/HTML Page 56 of 216
single page version
(upayog) dekhanā-jānanā athavā darśan-jñān hai [aur vah ]
(binamūrat) amūrtik (cinmūrat) caitanyamay [tathā ] (anūp) upamā
rahit hai .
karanese samyagdarśan hotā hai; isaliye in sāt tattvoṁko jānanā
āvaśyak hai . sātoṁ tattvoṁkā viparīt śraddhān karanā use
agr̥hīt mithyādarśan kahate haiṁ . jīv jñān-darśan upayogasvarūp
arthāt jñātā-dr̥ṣṭā hai . amūrtik, caitanyamay tathā upamārahit
hai
svabhāv athavā pariṇām (nyārī) bhinna (hai) hai; [tathāpi mithyādr̥ṣṭi
Page 33 of 192
PDF/HTML Page 57 of 216
single page version
(viparīt) viparīt (mān kari) mānakar (dehameṁ) śarīrameṁ (nij)
ātmākī (pichān) pahicān (kare) karatā hai .
dravyoṁse pr̥thak hai, kintu mithyādr̥ṣṭi jīv ātmāke svabhāvakī yathārtha
śraddhā na karake ajñānavaś viparīt mānakar, śarīr hī maiṁ hūn̐, śarīrake
kārya maiṁ kar sakatā hūn̐, maiṁ apanī icchānusār śarīrakī vyavasthā
rakh sakatā hūn̐– aisā mānakar śarīrako hī ātmā mānatā hai .
[yah jīvatattvakī viparīt śraddhā hai . ]
nirdhan, (rāv) rājā hūn̐, (mere) mere yahān̐ (dhan) rupayā-paisā ādi
(gr̥h) ghar (godhan) gāy, bhaiṁs ādi (prabhāv) baṛappan [hai; aur ]
Page 34 of 192
PDF/HTML Page 58 of 216
single page version
balavān, (dīn) nirbal, (berūp) kurūp, (subhag) sundar, (mūrakh)
mūrkha aur (pravīṇ) catur hūn̐ .
śarīr hai so maiṁ hī hūn̐, śarīrake kārya maiṁ kar sakatā hūn̐, śarīr
svastha ho to mujhe lābh ho, bāhya anukūl saṁyogoṁse maiṁ sukhī aur
pratikūl saṁyogoṁse maiṁ duḥkhī, maiṁ nirdhan, maiṁ dhanavān, maiṁ balavān, maiṁ
nirbal, maiṁ manuṣya, maiṁ kurūp, maiṁ sundar–aisā mānatā hai; śarīrāśrit
upadeś tathā upavāsādi kriyāoṁmeṁ apanatva mānatā hai– ityādi
pariṇām mānatā hai, vah jīvatattvakī bhūl hai
rahane yā bigaṛanese ātmākā kuch bhī acchā-burā nahīṁ hotā;
kintu mithyādr̥ṣṭi jīv isase viparīt mānatā hai .
Page 35 of 192
PDF/HTML Page 59 of 216
single page version
(dukh den) duḥkh denevāle haiṁ, (tinahīko) unakī (sevat) sevā
śarīrakā nāś (viyog) honese maiṁ mar jāūn̐gā, (ātmākā maraṇ
mānatā hai;) dhan, śarīrādi jaṛ padārthoṁmeṁ parivartan honese apanemeṁ
iṣṭa-aniṣṭa parivartan mānanā, śarīrameṁ kṣudhā-tr̥ṣārūp avasthā honese
mujhe kṣudhā-tr̥ṣādi hote haiṁ; śarīr kaṭanese maiṁ kaṭ gayā–ityādi jo
ajīvakī avasthāen̐ haiṁ, unheṁ apanī mānatā hai yah ajīvatattvakī
bhūl hai
nahīṁ kar sakate; tathāpi ajñānī aisā nahīṁ mānatā . parameṁ kartr̥tva,
mamatvarūp mithyātva tathā rāg-dveṣādi śubhāśubh āsravabhāv–yah
pratyakṣa duḥkh denevāle haiṁ, baṁdhake hī kāraṇ haiṁ, tathāpi ajñānī jīv
unheṁ sukhakar jānakar sevan karatā hai . aur śubhabhāv bhī bandhakā
hī kāraṇ hai– āsrav hai, use hitakar mānatā hai . paradravya jīvako
se nahīṁ maratā aur na navīn utpanna hotā hai
Page 36 of 192
PDF/HTML Page 60 of 216
single page version
unameṁ prīti-aprīti karatā hai; mithyātva, rāg-dveṣakā svarūp nahīṁ
jānatā; par padārtha mujhe sukh-duḥkh dete haiṁ athavā rāg-dveṣ-moh
karāte haiṁ –aisā mānatā hai, yah āsravatattvakī bhūl hai .
maṁjhār) phalameṁ (rati) prem (karai) karatā hai aur karmabandhake (aśubh)
bure phalase (arati) dveṣ karatā hai; [tathā jo ] (virāg) rāg-dveṣakā
abhāv [arthāt apane yathārtha svabhāvameṁ sthiratārūp
hitake (hetu) kāraṇ haiṁ, (te) unheṁ (āpako) ātmāko (kaṣṭadān)
duḥkh denevāle (lakhai) mānatā hai .
saccā svarūp hai