२६ ]
इष्टोपदेश
[ भगवानश्रीकुंदकुंद-
टीका — प्रपद्यते । कोऽसौ ? मूढः स्वपरविवेकज्ञानहीनः पुमान् । कानि, वपुर्गृहादीनि
वस्तूनि । किंविशिष्टानि ? स्वानि स्वश्चात्मा स्वानि चात्मीयानि स्वानि । एकशेषाश्रयणादेकस्य
स्वशब्दस्य लोपः । अयमर्थो दृढतममोहाविष्टो देहादिकमात्मानं प्रपद्यते — आत्मत्वेनाभ्युपगच्छति ।
दृढतरमोहाविष्टश्च आत्मीयत्वेन । किं विशिष्टानि सन्ति स्वानि प्रपद्यत इत्याह ।
सर्वथान्यस्वभावानि — सर्वेण द्रव्य – क्षेत्र – काल – भाव लक्षणेन प्रकारेण स्वस्वभावादन्यो भिन्नः
स्वभावो येषां तानि । किं किमित्याह – वपुः शरीरं तावदचेतनत्वादिस्वभावं प्रसिद्धमस्ति । एवं गृहं
धनं दारा भार्याः पुत्राः आत्मजाः मित्राणि सुह्रदः शत्रवोऽमित्राः ।
लिए हुए पर-अन्य हैं, परन्तु मूढ़ प्राणी मोहनीयकर्मके जालमें फसकर इन्हें आत्माके समान
मानता है ।
विशदार्थ — स्व और परके विवेकज्ञानसे रहित पुरुष शरीर आदिक पर पदार्थोंको
आत्मा व आत्माके स्वरूप ही समझता रहता है । अर्थात् दृढ़तम मोहसे वश प्राणी
देहादिकको (जो कि द्रव्य, क्षेत्र, काल, भाव लक्षणरूप हरेक प्रकारसे आत्मस्वभावसे भिन्न
स्वभाववाले हैं) ही आत्मा मानता है और दृढ़तर मोहवाला प्राणी, उन्हीं व वैसे ही
शरीरादिकको आत्मा नहीं, अपि तु आत्माके समान मानता रहता है ।।८।।
[मित्राणि ] मित्रो, [शत्रवः ] शत्रुओ [सर्वथा अन्य स्वभावानि ] सर्वथा (चैतन्यस्वभावथी) भिन्न
स्वभाववाळां छे, [किन्तु ] छतां [मूढः ] अज्ञानी जीव [तानि ] तेमने [स्वानि ] पोतानां
[प्रपद्यते ] माने छे.
टीका : — माने छे (समजे छे). कोण ते? मूढ अर्थात् स्व – परना विवेकज्ञानथी
रहित पुरुष, कोने (माने छे)? शरीर, गृह आदि वस्तुओने; केवा प्रकारनी (माने छे)?
पोतानी (माने छे). स्व एटले निज आत्मा, स्वानि एटले आत्मीय स्व. [एकशेष समासने
लीधे एक ‘स्व’ शब्दनो लोप थयो छे]. आनो अर्थ ए छे के – द्रढतम मोहथी आविष्ट
(मोहाभिभूत) प्राणी देहादिकने आत्मा माने छे, एटले के तेमने आत्मस्वरूप समजे छे
अने द्रढत्तर मोहथी आविष्ट प्राणी (तेमने) आत्मीय (एटले आत्मानां) माने छे.
(शिष्य) पूछे छे — केवा प्रकारनी वस्तुओने पोतानी माने छे? सर्वथा (सर्व प्रकारे)
अन्य (भिन्न) स्वभाववाळी (वस्तुओने) — अर्थात् द्रव्य – क्षेत्र – काळ – भावरूप सर्व प्रकारे
स्व – स्वभावथी अन्य एटले भिन्न जेनो स्वभाव छे तेवी (वस्तुओने). वळी पूछ्युं, ‘‘कई
कई (वस्तुओ)’’ प्रथम तो वपु एटले शरीर जे अचेतनत्वादि स्वभाववाळुं प्रसिद्ध छे ते,
तेम ज घर, धन, दारा, स्त्री (भार्या), पुत्रो (आत्मजो), मित्रो (सुहृदो) अने शत्रुओ
(अमित्रो) वगेरे.