८४ ]
इष्टोपदेश
[ भगवानश्रीकुंदकुंद-
गुरुराह —
बध्यते मुच्यते जीवः सममो निर्ममः क्रमात् ।
तस्मात्सर्वप्रयत्नेन निर्ममत्वं विचिन्तयेत् ।।२६।।✽
टीका — ममेत्यव्ययं ममेदमित्यभिनिवेशार्थमव्ययानामनेकार्थत्वात् तेन सममो
ममेदमित्यभिनिवेशाविष्टो अहमस्येत्यभिनिवेशाविष्टश्चोपलक्षणत्वात् जीवः कर्मभिर्बध्यते ।
आचार्य कहते हैं —
मोही बाँधत कर्मको, निर्मोही छुट जाय ।
यातें गाढ़ प्रयत्नसे, निर्ममता उपजाय ।।२६।।
अर्थ — ‘‘ममतावाला जीव बँधता है और ममता रहित जीव मुक्त होता है । इसलिए
हर तरहसे पूरी कोशिशके साथ निर्ममताका ही ख्याल रक्खे ।’’
विशदार्थ — अव्ययोंके अनेक अर्थ होते हैं, इसलिए, ‘‘मम’’ इस अव्ययका अर्थ
‘अभिनिवेश’ है, इसलिए ‘समम’ कहिए ‘मेरा यह है’ इस प्रकारके अभिनिवेशवाला जीव
गुरु कहे छेः —
मोही बांधे कर्मने, निर्मम जीव मुकाय,
तेथी सघळा यत्नथी, निर्मम भाव जगाय. २६.
अन्वयार्थ : — [सममः जीवः ] ममतावाळो जीव अने [निर्ममः जीवः ] ममतारहित
जीव [क्रमात् ] अनुक्रमे [बध्यते ] बंधाय छे अने [मुच्यते ] मुक्त थाय छे (बंधनथी छूटे
छे); [तस्मात् ] तेथी [सर्वप्रयत्नेन ] पूरा प्रयत्नथी [निर्ममत्वं ] निर्ममत्वनुं [विचिन्तयेत् ] विशेष
करीने चिंतवन करवुं जोईए.
टीका : — अव्ययोना अनेक अर्थ होय छे, ‘मम’ ए अव्यय छे. तेनो अर्थ
अभिनिवेश थाय छे, तेथी ‘सममः’ अर्थात् ‘मम इदम्’ ‘आ मारुं छे’ एवा अभिनिवेशवाळो
(जीव) तथा उपलक्षणथी ‘अहम् अस्यं’ — हुं आनो छुं — एवा अभिनिवेशवाळो जीव
कर्मोथी बंधाय छे.
✽परदब्बरओ वज्झदि विरओ मुच्चेइ विविह - कम्मेहिं ।
एसो जिणउवदेसो समासदो बन्ध - मुक्खस्स ।।२३।।
[मोक्षप्राभृत ]