kahān jainashāstramāḷā ]
iṣhṭopadesh
[ 131
ṭīkā : — par eṭale dehādik padārtha par ja chhe, kāraṇ ke tene koī rīte paṇ
potāno karavo ashakya chhe. em chhe tethī teno ātmāmān ārop karavāthī (tene ātmā
mānavāthī) duḥkh ja thāy chhe, kāraṇ ke duḥkhanā kāraṇonī pravr̥utti tenā dvārā (āropaṇ
dvārā) thāy chhe tathā ātmā ātmā ja chhe, kāraṇ ke te kadī paṇ dehādirūp thato nathī.
(dehādirūp grahaṇ karato nathī). em chhe tethī tenāthī sukh thāy chhe, kāraṇ ke duḥkhanā
kāraṇono te aviṣhay chhe. em chhe tethī tīrthaṅkarādi mahāpuruṣhoe, tenā kāraṇe arthāt
ātmārthe udyam karyo – arthāt shāstra vihit taponā anuṣhṭhānamān (ācharaṇamān) abhiyogī
(kr̥ut prayatna) banyā.
bhāvārtha : — sharīr, strī, putra, mitrādi ātmāthī bhinna par padārtho chhe. teo kadī
ātmārūp thatān nathī chhatān agnānī temān ātmabuddhi karī temanā sanyog – viyogamān sukh –
duḥkhanī kalpanā karī duḥkhī thāy chhe. ‘‘संयोगानां वियोगो हि भविता हि नियोगतः’’ । sanyogī
padārthono niyamathī viyog thāy chhe; tethī sanyogī sharīrādi par padārtho taraphano anurāg
duḥkhanun kāraṇ chhe.
ātmā ātmā ja chhe. te kadī dehādirūp thato nathī, tethī te duḥkhanun kāraṇ nathī
paṇ sukharūp chhe. māṭe tīrthaṅkarādi mahāpuruṣhoe, ātmasvarūpamān sthir thavā māṭe nishchay tap
dvārā udyam karyo chhe. 45.
टीका — परो देहादिरर्थः पर एव कथंचिदपि तस्यात्मीकर्त्तुमशक्यत्वात् । यतश्चैवं
ततस्तस्मादात्मन्यारोप्यमाणाद्दुःखमेव स्यात्तद्द्वारत्वाद् दुःखनिमित्तानां प्रवृत्तेः । तथा आत्मा
आत्मैव स्यात् । तस्य कदाचिदपि देहादिरूपत्वानुपादानात् । यतश्चैवं ततस्तस्मात्सुखं
स्याद्दुःखनिमित्तानां तस्याविषयत्वात् । यतश्चैवं, अतएव महात्मानस्तीर्थंकरादयस्तस्मिन्निमित्त-
मात्मार्थं कृतोद्यमा विहिततपोनुष्ठानाभियोगाः संजाताः ।
विशदार्थ — पर देहादिक अर्थ, पर ही है । किसी तरहसे भी उन्हें आत्मा या
आत्माके सदृश नहीं बनाया जा सकता । जब कि ऐसा है तब उनसे (आत्मा या आत्माके
मान लेनेसे) दुःख ही होगा। कारण कि दुःखोंके कारणोंकी प्रवृत्ति उन्हींके द्वारा हुआ करती
है, तथा आत्मा अपना ही है, वह कभी देहादिकरूप नहीं बन सकता । जब कि ऐसा है,
तब उससे सुख ही होगा । कारण कि दुःखके कारणोंको वह अपनाता ही नहीं है । इसी
लिए तीर्थंकर आदिक बड़े – बड़े पुरुषोंने आत्माके स्वरूपमें स्थिर होनेके लिए अनेक प्रकारके
तपोंके अनुष्ठान करनेमें निद्रा – आलस्यादि रहित अप्रमत्त हो उद्यम किया है ।।४५।।