Page 293 of 350
PDF/HTML Page 321 of 378
single page version
నిర్దోష హై. ఔర అన్యమతమేం కహీం రాగాది మిటానేకే ప్రయోజన సహిత కథన కరతే హైం, కహీం రాగాది
బఢానేకే ప్రయోజన సహిత కథన కరతే హైం; ఇసీప్రకార అన్య భీ ప్రయోజనకీ విరుద్ధతా సహిత కథన
కరతే హైం, ఇసలియే అన్యమతకా కథన సదోష హై. లోకమేం భీ ఏక ప్రయోజనకా పోషణ కరనేవాలే
నానా కథన కహే ఉసే ప్రామాణిక కహా జాతా హై ఔర అన్య-అన్య ప్రయోజనకా పోషణ కరనేవాలీ
బాత కరే ఉసే బావలా కహతే హైం.
హై. సమవసరణాది విభూతికీ రచనా ఇన్ద్రాదిక కరతే హైం, ఉనకో ఉసమేం రాగాదిక నహీం హై, ఇసలియే
దోనోం బాతేం సమ్భవిత హైం. ఔర అన్యమతమేం ఈశ్వరకో సాక్షీభూత వీతరాగ భీ కహతే హైం తథా ఉసీకే
ద్వారా కియే గయే కామ-క్రోధాదిభావ నిరూపిత కరతే హైం, సో ఏక ఆత్మాకో హీ వీతరాగపనా ఔర
కామ-క్రోధాది భావ కైసే సమ్భవిత హైం? ఇసీప్రకార అన్యత్ర జాననా.
కి ప్రమాణవిరుద్ధ కథన కోఈ నహీం కర సకతా. కహీం సౌరీపురమేం, కహీ ద్వారావతీమేం నేమినాథ
స్వామీకా జన్మ లిఖా హై; సో కహీం భీ హో, పరన్తు నగరమేం జన్మ హోనా ప్రమాణవిరుద్ధ నహీం హై,
ఆజ భీ హోతే దిఖాఈ దేతే హైం.
హైం
ఔర విరుద్ధ కథన మాననేమేం నహీం ఆతా; ఇసలియే ఉనకే మతమేం దోష ఠహరాతే హైం. ఐసా జానకర
ఏక జినమతకా హీ ఉపదేశ గ్రహణ కరనే యోగ్య హై.
Page 294 of 350
PDF/HTML Page 322 of 378
single page version
ధర్మమేం ప్రవృత్తి హో ఉసీకా అభ్యాస కరనా. అథవా కభీ కిసీ శాస్త్రకా అభ్యాస కరే, కభీ
కిసీ శాస్త్రకా అభ్యాస కరే. తథా జైసే
ప్రకార ఉపదేశ జహాఁ-తహాఁ దియా హై, ఉసే సమ్యగ్జ్ఞానమేం యథార్థ ప్రయోజనసహిత పహిచానే తో హిత-
అహితకా నిశ్చయ హో.
హై, ఆగమజ్ఞాన బినా ధర్మకా సాధన నహీం హో సకతా, ఇసలియే తుమ్హేం భీ యథార్థ బుద్ధి ద్వారా
ఆగమకా అభ్యాస కరనా. తుమ్హారా కల్యాణ హోగా.
Page 295 of 350
PDF/HTML Page 323 of 378
single page version
మార్గ జో సమ్యగ్దర్శనాది ఉనకా స్వరూప బతలాతే హైం
హై; ఇసలియే ఉసీకా ఉపదేశ యహాఁ దేతే హైం.
యహాఁ కుఛ హేతు
ప్రయోజన నహీం హై. జినకే నిమిత్తసే దుఃఖ హోతా జానేం ఉనకో దూర కరనేకా ఉపాయ కరతే హైం
ఔర జినకే నిమిత్త సుఖ హోతా జానేం ఉనకే హోనేకా ఉపాయ కరతే హైం.
కుఛ భీ ఉపాయ కోఈ నహీం కరతా.
Page 296 of 350
PDF/HTML Page 324 of 378
single page version
అవస్థా జైసీ హో వైసీ హోఓ, ఉసే స్వవశతాసే భీ భోగతా హై; వహాఁ స్వభావమేం తర్క నహీం హై.
ఆత్మాకా ఐసా హీ స్వభావ జాననా.
అపనా నాశ మానతా హై, పరన్తు అపనా అస్తిత్వ ఖోకర భీ దుఃఖ దూర కరనా చాహతా హై. ఇసలియే
ఏక దుఃఖరూప పర్యాయకా అభావ కరనా హీ ఇసకా కర్తవ్య హై.
ఆకులతా హోతీ హై వహ రాగాదిక కషాయభావ హోనే పర హోతీ హై; క్యోంకి రాగాదిభావోంసే యహ తో
ద్రవ్యోంకో అన్య ప్రకార పరిణమిత కరనా చాహే ఔర వే ద్రవ్య అన్య ప్రకార పరిణమిత హోం; తబ ఇసకే
ఆకులతా హోతీ హై. వహాఁ యా తో అపనే రాగాది దూర హోం, యా ఆప చాహే ఉసీప్రకార సర్వద్రవ్య
పరిణమిత హోం తో ఆకులతా మిటే; పరన్తు సర్వద్రవ్య తో ఇసకే ఆధీన నహీం హైం. కదాచిత్ కోఈ
ద్రవ్య జైసీ ఇసకీ ఇచ్ఛా హో ఉసీ ప్రకార పరిణమిత హో, తబ భీ ఇసకీ ఆకులతా సర్వథా దూర
నహీం హోతీ; సర్వ కార్య జైసే యహ చాహే వైసే హీ హోం, అన్యథా న హోం, తబ యహ నిరాకుల రహే; పరన్తు
యహ తో హో హీ నహీం సకతా; క్యోంకి కిసీ ద్రవ్యకా పరిణమన కిసీ ద్రవ్యకే ఆధీన నహీం హై.
ఇసలియే అపనే రాగాదిభావ దూర హోనే పర నిరాకులతా హో, సో యహ కార్య బన సకతా హై; క్యోంకి
రాగాదిభావ ఆత్మాకే స్వభావ తో హైం నహీం, ఔపాధికభావ హైం, పరనిమిత్తసే హుఏ హైం ఔర వహ నిమిత్త
మోహకర్మకా ఉదయ హై; ఉసకా అభావ హోనే పర సర్వ రాగాదిక విలయ హో జాయేం తబ ఆకులతాకా
నాశ హోనే పర దుఃఖ దూర హో, సుఖకీ ప్రాప్తి హో. ఇసలియే మోహకర్మకా నాశ హితకారీ హై.
ఆకులతా హోతీ హై. అథవా యథార్థ సమ్పూర్ణ వస్తుకా స్వభావ నహీం జానతా తబ రాగాదిరూప హోకర
ప్రవర్తతా హై, వహాఁ ఆకులతా హోతీ హై.
నాశ హోనే పర ఉనకా బల నహీం హై; అన్తర్ముహూర్తకాలమేం అపనే ఆప నాశకో ప్రాప్త హోతే హైం; పరన్తు
Page 297 of 350
PDF/HTML Page 325 of 378
single page version
భగవాన అనన్తసుఖరూప దశాకో ప్రాప్త కహే జాతే హైం.
రాగాదిక హోం ఔర బాహ్య అఘాతి కర్మోంకే ఉదయసే రాగాదికకే కారణ శరీరాదికకా సంయోగ హో
రహతా హై, వహ కుఛ భీ ఆకులతా ఉత్పన్న నహీం కర సకతా; పరన్తు పూర్వమేం ఆకులతాకా సహకారీ
కారణ థా, ఇసలియే అఘాతి కర్మకా భీ నాశ ఆత్మాకో ఇష్ట హీ హై. కేవలీకో ఇనకే హోనే
పర భీ కుఛ దుఃఖ నహీం హై, ఇసలియే ఇనకే నాశకా ఉద్యమ భీ నహీం హై; పరన్తు మోహకా నాశ
హోనే పర యహ కర్మ అపనే ఆప థోడే హీ కాలమేం సర్వనాశకో ప్రాప్త హో జాతే హైం.
జీవోంకే బహుత దుఃఖ పాయా జాతా హై, ఉస అపేక్షాసే థోడే దుఃఖవాలేకో సుఖీ కహతే హైం. తథా
ఉసీ అభిప్రాయసే థోడే దుఃఖవాలా అపనేకో సుఖీ మానతా హై; పరమార్థసే సుఖ హై నహీం. తథా
యది థోడా భీ దుఃఖ సదాకాల రహతా హో తో ఉసే భీ హితరూప ఠహరాయేం, సో వహ భీ నహీం హై;
థోడే కాల హీ పుణ్యకా ఉదయ రహతా హై ఔర వహాఁ థోడా దుఃఖ హోతా హై, పశ్చాత్ బహుత దుఃఖ
హో జాతా హై; ఇసలియే సంసారఅవస్థా హితరూప నహీం హై.
మోహకా ఉదయ హై; ఉసకో కభీ ఆకులతా బహుత హోతీ హై, కభీ థోడీ హోతీ హై. థోడీ ఆకులతా
హో తబ వహ అపనేకో సుఖీ మానతా హై. లోగ భీ కహతే హైం
Page 298 of 350
PDF/HTML Page 326 of 378
single page version
తథా ఆకులతా ఘటనా-బఢనా భీ బాహ్య సామగ్రీకే అనుసార నహీం హై, కషాయభావోంకే ఘటనే-
హై. తథా కిసీకో కిసీనే బహుత బురా కహా ఉసే క్రోధ నహీం హుఆ తో ఉసకో ఆకులతా నహీం
హోతీ; ఔర థోడీ బాతేం కహనేసే హీ క్రోధ హో ఆయే తో ఉసకో ఆకులతా బహుత హోతీ హై.
తథా జైసే గాయకో బఛడేసే కుఛ ప్రయోజన నహీం హై, పరన్తు మోహ బహుత హై, ఇసలియే ఉసకీ రక్షా
కరనేకీ బహుత ఆకులతా హోతీ హై; తథా సుభట కే శరీరాదికసే బహుత కార్య సధతే హైం, పరన్తు
రణమేం మానాదికకే కారణ శరీరాదికసే మోహ ఘట జాయే, తబ మరనేకీ భీ థోడీ ఆకులతా హోతీ
హై. ఇసలియే ఐసా జాననా కి సంసార-అవస్థామేం భీ ఆకులతా ఘటనే-బఢనేసే హీ సుఖ-దుఃఖ మానే
జాతే హైం. తథా ఆకులతాకా ఘటనా-బఢనా రాగాదిక కషాయ ఘటనే-బఢనేకే అనుసార హై.
ఆకులతా ఘటతీ హై, తబ సుఖ మానతా హై
హై కి ముఝే పరద్రవ్యకే నిమిత్తసే సుఖ-దుఃఖ హోతే హైం. ఐసా జాననా భ్రమ హీ హై. ఇసలియే యహాఁ
ఐసా విచార కరనా కి సంసార-అవస్థామేం కించిత్ కషాయ ఘటనేసే సుఖ మానతే హైం, ఉసే హిత జానతే
హైం;
కషాయసే ఇచ్ఛా ఉత్పన్న హో ఉసే పూర్ణ కరనేకీ ఆకులతా హోతీ హై; కదాపి సర్వథా నిరాకుల నహీం
హో సకతా; అభిప్రాయమేం తో అనేక ప్రకారకీ ఆకులతా బనీ హీ రహతీ హై. ఔర కోఈ ఆకులతా
మిటానేకే బాహ్య ఉపాయ కరే; సో ప్రథమ తో కార్య సిద్ధ నహీం హోతా; ఔర యది భవితవ్యయోగసే
వహ కార్య సిద్ధ హో జాయే తో తత్కాల అన్య ఆకులతా మిటానేకే ఉపాయమేం లగతా హై. ఇసప్రకార
Page 299 of 350
PDF/HTML Page 327 of 378
single page version
నయే-నయే విషయసేవనాది కార్యోంమేం కిసలియే ప్రవర్త్తతా హై? ఇసలియే సంసార-అవస్థామేం పుణ్యకే ఉదయసే
ఇన్ద్ర-అహమిన్ద్రాది పద ప్రాప్త కరే తో భీ నిరాకులతా నహీం హోతీ, దుఃఖీ హీ రహతా హై. ఇసలియే
సంసార-అవస్థా హితకారీ నహీం హై.
మోక్ష-అవస్థా హీ హితకారీ హై. పహలే భీ సంసార-అవస్థాకే దుఃఖకా ఔర మోక్ష-అవస్థాకే సుఖకా
విశేష వర్ణన కియా హై, వహ ఇసీ ప్రయోజనకే అర్థ కియా హై. ఉసే భీ విచార కర మోక్షకో
హితరూప జానకర మోక్షకా ఉపాయ కరనా. సర్వ ఉపదేశకా తాత్పర్య ఇతనా హై.
కహో. యది ప్రథమ దోనోం కారణ మిలనే పర బనతా హై తో హమేం ఉపదేశ కిసలియే దేతే హో?
ఔర పురుషార్థసే బనతా హై తో ఉపదేశ సబ సునతే హైం, ఉనమేం కోఈ ఉపాయ కర సకతా హై, కోఈ
నహీం కర సకతా; సో కారణ క్యా?
తీన కారణ కహే ఉనమేం కాలలబ్ధి వ హోనహార తో కోఈ వస్తు నహీం హై; జిస కాలమేం కార్య బనతా
హై వహీ కాలలబ్ధి ఔర జో కార్య హుఆ వహీ హోనహార. తథా జో కర్మకే ఉపశమాదిక హైం వహ
పుద్గలకీ శక్తి హై ఉసకా ఆత్మా కర్తాహర్తా నహీం హై. తథా పురుషార్థసే ఉద్యమ కరతే హైం సో యహ
ఆత్మాకా కార్య హై; ఇసలిఏ ఆత్మాకో పురుషార్థసే ఉద్యమ కరనేకా ఉపదేశ దేతే హైం.
జిస కారణసే కార్యకీ సిద్ధి హో అథవా నహీం భీ హో, ఉస కారణరూప ఉద్యమ కరే, వహాఁ అన్య
కారణ మిలేం తో కార్యసిద్ధి హోతీ హై, న మిలేం తో సిద్ధి నహీం హోతీ.
హోనహార భీ హుఏ ఔర కర్మకే ఉపశమాది హుఏ హైం తో వహ ఐసా ఉపాయ కరతా హై. ఇసలియే జో
Page 300 of 350
PDF/HTML Page 328 of 378
single page version
ప్రాప్తి హోతీ హై
ఇసలియే జో పురుషార్థసే మోక్షకా ఉపాయ నహీం కరతా, ఉసకో కోఈ కారణ నహీం మిలతే ఔర ఉసకో
మోక్షకీ ప్రాప్తి నహీం హోతీ
శిక్షామాత్ర హై, ఫల జైసా పురుషార్థ కరే వైసా లగతా హై.
మోక్ష చాహతా హై, కైసే హోగా? యహ తో భ్రమ హై.
ఉత్తరః
హోతీ హై, ఉససే మోహకే స్థితి-అనుభాగ ఘటతే హైం.
సమాధాన :
ఉసీకా నిర్ణయ హో సకతా హై. పరన్తు యహ అన్య నిర్ణయ కరనేమేం ఉపయోగ లగాతా హై, యహాఁ ఉపయోగ
నహీం లగాతా. సో యహ తో ఇసీకా దోష హై, కర్మకా తో కుఛ ప్రయోజన నహీం హై.
Page 301 of 350
PDF/HTML Page 329 of 378
single page version
ఉపాయకా పురుషార్థ బనతా హై. ఇసలియే ముఖ్యతాసే తో తత్త్వనిర్ణయమేం ఉపయోగ లగానేకా పురుషార్థ
కరనా. తథా ఉపదేశ భీ దేతే హైం, సో యహీ పురుషార్థ కరానేకే అర్థ దియా జాతా హై, తథా ఇస
పురుషార్థసే మోక్షకే ఉపాయకా పురుషార్థ అపనే ఆప సిద్ధ హోగా.
మానే తో ఐసీ అనీతి సమ్భవ నహీం హై. తుఝే విషయకషాయరూప హీ రహనా హై, ఇసలియే ఝూఠ బోలతా
హై. మోక్షకీ సచ్చీ అభిలాషా హో తో ఐసీ ఉక్తి కిసలియే బనాయే? సాంసారిక కార్యోంమేం అపనే
పురుషార్థసే సిద్ధి న హోతీ జానే, తథాపి పురుషార్థసే ఉద్యమ కియా కరతా హై, యహాఁ పురుషార్థ ఖో
బైఠా; ఇసలిఏ జానతే హైం కి మోక్షకో దేఖాదేఖీ ఉత్కృష్ట కహతా హై; ఉసకా స్వరూప పహిచానకర
ఉసే హితరూప నహీం జానతా. హిత జానకర ఉసకా ఉద్యమ బనే సో న కరే యహ అసమ్భవ హై.
హీనాధిక హోతీ హై; ఇసలియే ఉనకా ఉదయ భీ మన్ద-తీవ్ర హోతా హై. ఉనకే నిమిత్తసే నవీన బన్ధ
భీ మన్ద-తీవ్ర హోతా హై. ఇసలియే సంసారీ జీవోంకో కర్మోదయకే నిమిత్తసే కభీ జ్ఞానాదిక బహుత
ప్రగట హోతే హైం; కభీ థోడే ప్రగట హోతే హైం; కభీ రాగాదిక మన్ద హోతే హైం, కభీ తీవ్ర హోతే హైం.
ఇసప్రకార పరివర్తన హోతా రహతా హై.
తీవ్ర ఉదయ హోనేసే తో విషయకషాయాదికకే కార్యోంమేం హీ ప్రవృత్తి హోతీ హై. తథా రాగాదికకా మన్ద
ఉదయ హోనేసే బాహ్య ఉపదేశాదికకా నిమిత్త బనే ఔర స్వయం పురుషార్థ కరకే ఉన ఉపదేశాదికమేం
ఉపయోగకో లగాయే తో ధర్మకార్యోమేం ప్రవృత్తి హో; ఔర నిమిత్త న బనే వ స్వయం పురుషార్థ న కరే
తో అన్య కార్యోంమేం హీ ప్రవర్తే, పరన్తు మన్ద రాగాదిసహిత ప్రవర్తే.
Page 302 of 350
PDF/HTML Page 330 of 378
single page version
విచారశక్తిసహిత హోం, తథా జినకే రాగాది మన్ద హోం; ఉన్హేం ఉపదేశకే నిమిత్తసే ధర్మకీ ప్రాప్తి హో
జాయే తో ఉనకా భలా హో; తథా ఇసీ అవసరమేం పురుషార్థ కార్యకారీ హై.
ఉసకా భలా హో. యది ఇస అవసరమేం భీ తత్త్వనిర్ణయ కరనేకా పురుషార్థ న కరే, ప్రమాదసే కాల
గఁవాయే
దర్శనమోహకా ఉపశమ హోగా; తబ తత్త్వోంకీ యథావత్ ప్రతీతి ఆయేగీ. సో ఇసకా తో కర్తవ్య
తత్త్వనిర్ణయకా అభ్యాస హీ హై, ఇసీసే దర్శనమోహకా ఉపశమ తో స్వయమేవ హోతా హై; ఉసమేం జీవకా
కర్తవ్య కుఛ నహీం హై.
ఉదయసే రాగాదిక హోతే హైం. వహాఁ తీవ్ర ఉదయ హో తబ తో విషయాదిమేం ప్రవర్తతా హై ఔర మన్ద
ఉదయ హో తబ అపనే పురుషార్థసే ధర్మకార్యోమేం వ వైరాగ్యాది భావనామేం ఉపయోగకో లగాతా హై; ఉసకే
నిమిత్తసే చారిత్రమోహ మన్ద హో జాతా హై;
పరిణతికో బఢాయే వహాఁ విశుద్ధతాసే కర్మకీ శక్తి హీన హోతీ హై, ఉససే విశుద్ధతా బఢతీ హై
ఔర ఉససే కర్మకీ శక్తి అధిక హీన హోతీ హై. ఇసప్రకార క్రమసే మోహకా నాశ కరే తబ సర్వథా
పరిణామ విశుద్ధ హోతే హైం, ఉనకే ద్వారా జ్ఞానావరణాదిక నాశ హో తబ కేవలజ్ఞాన ప్రగట హోతా
హై. పశ్చాత్ వహాఁ బినా ఉపాయ అఘాతి కర్మకా నాశ కరకే శుద్ధ సిద్ధపదకో ప్రాప్త కరతా హై.
Page 303 of 350
PDF/HTML Page 331 of 378
single page version
ఔర పురుషార్థ హో సకే వహాఁ తో ప్రమాదీ నహీం హోనా; సావధాన హోకర అపనా కార్య కరనా.
యది పురుషార్థ కరకే నికలే తో నికల ఆయేగా. ఉసీకో నికలనేకీ శిక్షా దేతే హైం. ఔర
న నికలే తో ధీరే-ధీరే బహేగా ఔర ఫి ర పానీకా జోర హోనే పర బహతా చలా జాయేగా. ఉసీ
ప్రకార జీవ సంసారమేం భ్రమణ కరతా హై, వహాఁ కర్మోంకా తీవ్ర ఉదయ హో తబ తో ఉసకా పురుషార్థ
కుఛ నహీం హై, ఉపదేశ భీ కార్యకారీ నహీం. ఔర కర్మకా మన్ద ఉదయ హో తబ పురుషార్థ కరకే
మోక్షమార్గమేం ప్రవర్తన కరే తో మోక్ష ప్రాప్త కర లే. ఉసీకో మోక్షమార్గకా ఉపదేశ దేతే హైం. ఔర
మోక్షమార్గమేం ప్రవర్తన నహీం కరే తో కించిత్ విశుద్ధతా పాకర ఫి ర తీవ్ర ఉదయ ఆనే పర నిగోదాది
పర్యాయకో ప్రాప్త కరేగా.
భవ్యజీవోంకో ప్రవృత్తి కరనా.
భీ హోతా. తథా కితనే హీ కారణ ఐసే హైం కి ముఖ్యతః తో జినకే హోనే పర కార్య హోతా హై,
పరన్తు కిసీకే బినా హుఏ భీ కార్యసిద్ధి హోతీ హై. జైసే
హుఈ. తథా కితనే హీ కారణ ఐసే హైం జినకే హోనే పర కార్యసిద్ధి హోతీ హీ హోతీ హై ఔర జినకే
న హోనే పర సర్వథా కార్యసిద్ధి నహీం హోతీ. జైసే
Page 304 of 350
PDF/HTML Page 332 of 378
single page version
జాననా. ఇన సమ్యగ్దర్శన-సమ్యగ్జ్ఞాన-సమ్యక్చారిత్రమేం ఏక భీ న హో తో మోక్షమార్గ నహీం హోతా.
ఉస నగరకో చలా హై’; పరమార్థసే మార్గమేం గమన కరనే పర హీ చలనా హోగా. ఉసీ ప్రకార
అసంయతసమ్యగ్దృష్టికో వీతరాగభావరూప మోక్షమార్గకా శ్రద్ధాన హుఆ; ఇసలియే ఉసకో ఉపచారసే
మోక్షమార్గీ కహతే హైం; పరమార్థసే వీతరాగభావరూప పరిణమిత హోనే పర హీ మోక్షమార్గ హోగా. తథా
ప్రవచనసారమేం భీ తీనోంకీ ఏకాగ్రతా హోనే పర హీ మోక్షమార్గ కహా హై. ఇసలియే యహ జాననా కి
తత్త్వశ్రద్ధాన-జ్ఞాన బినా తో రాగాది ఘటానేసే మోక్షమార్గ నహీం హై ఔర రాగాది ఘటాయే బినా
తత్త్వశ్రద్ధాన-జ్ఞానసే భీ మోక్షమార్గ నహీం హై. తీనోం మిలనే పర సాక్షాత్ మోక్షమార్గ హోతా హై.
జాననా. జైసే
‘అతివ్యాప్త’ లక్షణ హై. ఇసకే ద్వారా ఆత్మాకో పహిచాననేసే ఆకాశాదిక భీ ఆత్మా హో జాయేంగే;
యహ దోష లగేగా.
Page 305 of 350
PDF/HTML Page 333 of 378
single page version
యహ ‘అవ్యాప్త’ లక్షణ హై. ఇసకే ద్వారా ఆత్మాకో పహిచాననేసే అల్పజ్ఞానీ ఆత్మా నహీం హోగా;
యహ దోష లగేగా.
ఔర ఆత్మా హై వహ అనాత్మా హో జాయేగా; యహ దోష లగేగా.
నహీం పాయా జాతా; ఇసలియే యహ సచ్చా లక్షణ హై. ఇసకే ద్వారా ఆత్మా మాననేసే ఆత్మా-అనాత్మాకా
యథార్థజ్ఞాన హోతా హై; కుఛ దోష నహీం లగతా. ఇసప్రకార లక్షణకా స్వరూప ఉదాహరణ మాత్ర కహా.
హై, ఐసా జాననా.
సమాధానః
కి ‘తస్య భావస్తత్త్వ’ ఐసా తత్త్వ శబ్దకా సమాస హోతా హై. తథా జో జాననేమేం ఆయే ఐసా ‘ద్రవ్య’
వ ‘గుణ-పర్యాయ’ ఉసకా నామ అర్థ హై. తథా ‘తత్త్వేన అర్థస్తత్త్వార్థః’ తత్త్వ అర్థాత్ అపనా స్వరూప,
Page 306 of 350
PDF/HTML Page 334 of 378
single page version
యహ భావ (తత్త్వ) హై, ఉసకే శ్రద్ధాన బినా కేవల భావకా హీ శ్రద్ధాన కార్యకారీ నహీం హై. తథా
యది ‘అర్థశ్రద్ధాన’ హీ కహతే తో భావకే శ్రద్ధాన బినా పదార్థకా శ్రద్ధాన భీ కార్యకారీ నహీం హై.
స్వభావ హై, పుద్గల ముఝసే భిన్న
నహీం హై. ఇసలియే తత్త్వసహిత అర్థకా శ్రద్ధాన హోతా హై సో హీ కార్యకారీ హై. అథవా
జీవాదికకో తత్త్వసంజ్ఞా భీ హై ఔర అర్థసంజ్ఞా భీ హై, ఇసలియే ‘తత్త్వమేవార్థస్తత్త్వార్థః’ జో తత్త్వ
సో హీ అర్థ, ఉనకా శ్రద్ధాన సో సమ్యగ్దర్శన హై.
హీ విశేష హైం, ఇనకో అలగ కహనేకా ప్రయోజన క్యా?
యహాఁ తో మోక్షకా ప్రయోజన హై సో జిన సామాన్య యా విశేష భావోంకా శ్రద్ధాన కరనేసే మోక్ష హో
ఔర జినకా శ్రద్ధాన కియే బినా మోక్ష న హో; ఉన్హీంకా యహాఁ నిరూపణ కియా హై.
రాగాదిక త్యాగ కర మోక్షమార్గమేం ప్రవర్తే. ఇసలియే ఇన దో జాతియోంకా శ్రద్ధాన హోనే పర హీ మోక్ష
హోతా హై ఔర దో జాతియాఁ జానే బినా ఆపాపరకా శ్రద్ధాన న హో తబ పర్యాయబుద్ధిసే సాంసారిక
ప్రయోజనకా హీ ఉపాయ కరతా హై. పరద్రవ్యమేం రాగద్వేషరూప హోకర ప్రవర్తే, తబ మోక్షమార్గమేం కైసే ప్రవర్తే?
Page 307 of 350
PDF/HTML Page 335 of 378
single page version
తత్త్వ తో అవశ్య శ్రద్ధాన కరనే యోగ్య కహే హైం.
హోతా హై ఔర బన్ధకా ఏకదేశ అభావ హోనే పర నిర్జరా హోతీ హై; సో ఆస్రవ-బన్ధకో పహిచానే
తో ఉనకా నాశ కరకే సంవర-నిర్జరారూప ప్రవర్తన కరే; ఇసలియే ఆస్రవ-బన్ధకా శ్రద్ధాన కరనా.
ప్రవర్తన కరే? ఆస్రవ-బన్ధకీ పహిచాన బినా ఉనకా నాశ కైసే కరే?
పర్యాయరూప విశేషతత్త్వ మిలాకర సాత హీ కహే.
న మానే, యా స్వచ్ఛన్దీ హోకర పాపరూప న ప్రవర్తే; ఇసలియే మోక్షమార్గమేం ఇనకా శ్రద్ధాన భీ ఉపకారీ
జానకర దో తత్త్వ విశేషకే విశేష మిలాకర నవపదార్థ కహే. తథా సమయసారాదిమేం ఇనకో నవతత్త్వ
భీ కహా హై.
Page 308 of 350
PDF/HTML Page 336 of 378
single page version
అచక్షుదర్శనసే సామాన్య అవలోకన తో సమ్యగ్దృష్టి-మిథ్యాదృష్టికే సమాన హోతా హై, కుఛ ఇససే
మోక్షమార్గకీ ప్రవృత్తి-అప్రవృత్తి నహీం హోతీ. తథా శ్రద్ధాన హోతా హై సో సమ్యగ్దృష్టికే హీ హోతా హై,
ఇససే మోక్షమార్గకీ ప్రవృత్తి హోతీ హై. ఇసలియే ‘దర్శన’ శబ్దకా అర్థ భీ యహాఁ శ్రద్ధానమాత్ర హీ
గ్రహణ కరనా.
అభిప్రాయ కేవల ఉనకా నిశ్చయ కరనా మాత్ర హీ నహీం హై; వహాఁ అభిప్రాయ ఐసా హై కి జీవ-
అజీవకో పహిచానకర అపనేకో తథా పరకో జైసాకా తైసా మానే, తథా ఆస్రవకో పహిచానకర
ఉసే హేయ మానే, తథా బన్ధకో పహిచానకర ఉసే అహిత మానే, తథా సంవరకో పహిచానకర ఉసే
ఉపాదేయ మానే, తథా నిర్జరాకో పహిచానకర ఉసే హితకా కారణ మానే, తథా మోక్షకో పహిచానకర
ఉసకో అపనా పరమహిత మానే
తత్త్వార్థశ్రద్ధాన హై సో విపరీతాభినివేశరహిత హై
సమ్యగ్దర్శన నహీం హోతా. జైసే
హై. ఇసలియే జో తత్త్వార్థశ్రద్ధాన విపరీతాభినివేశ రహిత హై, వహీ సమ్యగ్దర్శన హై.
తథా సర్వార్థసిద్ధి నామక సూత్రోంకీ టీకా హై
Page 309 of 350
PDF/HTML Page 337 of 378
single page version
కియా హై ఐసా జాననా.
హై, ఇసలియే ఆత్మాకా స్వభావ హై. చతుర్థాది గుణస్థానమేం ప్రగట హోతా హై, పశ్చాత్ సిద్ధ అవస్థామేం
భీ సదాకాల ఇసకా సద్భావ రహతా హై
తత్త్వార్థశ్రద్ధానపనా సమ్యక్త్వకా లక్షణ కహా, ఉసమేం అవ్యాప్తి దూషణ లగతా హై?
జీవాదికకా నామ భీ నహీం జానతే, తథాపి ఉనకా సామాన్యరూపసే స్వరూప పహిచానకర శ్రద్ధాన కరతే
హైం, ఇసలియే ఉనకే సమ్యక్త్వకీ ప్రాప్తి హోతీ హై.
జానతా; పరన్తు జో జ్ఞానాదిస్వరూప ఆత్మా హై ఉసమేం తో అపనత్వ మానతా హై ఔర జో శరీరాది
హైం ఉనకో పర మానతా హై
ఉసకే అర్థ ఆగామీ దుఃఖకే కారణకో పహిచానకర ఉసకా త్యాగ కరనా చాహతా హై, తథా జో
దుఃఖకా కారణ బన రహా హై ఉసకే అభావకా ఉపాయ కరతా హై. ఉసీ ప్రకార తుచ్ఛజ్ఞానీ
మోక్షాదికకా నామ నహీం జానతా, తథాపి సర్వథా సుఖరూప మోక్ష-అవస్థాకా శ్రద్ధాన కరతా హుఆ
ఉసకే అర్థ ఆగామీ బన్ధకా కారణ జో రాగాదిక ఆస్రవ ఉసకే త్యాగరూప సంవర కరనా చాహతా
Page 310 of 350
PDF/HTML Page 338 of 378
single page version
ఆస్రవాదికకా ఉసకే శ్రద్ధాన హై.
హైం. రాగాదికకా ఫల బురా న జానే తో కిసలియే రాగాదిక ఛోడనా చాహే? ఉన రాగాదికకా
ఫల వహీ బన్ధ హై. తథా రాగాదిరహిత పరిణామకో పహిచానతా హై తో ఉసరూప హోనా చాహతా
హై. ఉస రాగాదిరహిత పరిణామకా హీ నామ సంవర హై. తథా పూర్వ సంసార అవస్థాకే కారణకీ
హానికో పహిచానతా హై తో ఉసకే అర్థ తపశ్చరణాదిసే శుద్ధభావ కరనా చాహతా హై. ఉస పూర్వ
అవస్థాకా కారణ కర్మ హై, ఉసకీ హాని వహీ నిర్జరా హై. తథా సంసార-అవస్థాకే అభావకో
న పహిచానే తో సంవర-నిర్జరారూప కిసలియే ప్రవర్తే? ఉస సంసార-అవస్థాకా అభావ వహీ మోక్ష హై.
ఇసలియే సాతోం తత్త్వోంకా శ్రద్ధాన హోనే పర హీ రాగాదిక ఛోడకర శుద్ధభావ హోనేకీ ఇచ్ఛా ఉత్పన్న
హోతీ హై. యది ఇనమేం ఏక భీ తత్త్వకా శ్రద్ధాన న హో తో ఐసీ చాహ ఉత్పన్న నహీం హోతీ.
తథా ఐసీ చాహ తుచ్ఛజ్ఞానీ తిర్యంచాది సమ్యగ్దృష్టికే హోతీ హీ హై; ఇసలియే ఉసకే సాత తత్త్వోంకా
శ్రద్ధాన పాయా జాతా హై ఐసా నిశ్చయ కరనా. జ్ఞానావరణకా క్షయోపశమ థోడా హోనేసే విశేషరూపసే
తత్త్వోంకా జ్ఞాన న హో, తథాపి దర్శనమోహకే ఉపశమాదికసే సామాన్యరూపసే తత్త్వశ్రద్ధానకీ శక్తి ప్రగట
హోతీ హై. ఇసప్రకార ఇస లక్షణమేం అవ్యాప్తి దూషణ నహీం హై.
ఇసలియే ఉస లక్షణమేం అవ్యాప్తి దూషణ ఆతా హై?
సోనా ఆది క్రియా హోనే పర తత్త్వోంకా విచార నహీం హై; తథాపి ఉనకీ ప్రతీతి బనీ రహతీ హై,
నష్ట నహీం హోతీ; ఇసలియే ఉసకే సమ్యక్త్వకా సద్భావ హై.
మనుష్య అన్య విచారాదిరూప ప్రవర్తతా హై, తబ ఉసకో ఐసా విచార నహీం హోతా, పరన్తు శ్రద్ధాన ఐసా
Page 311 of 350
PDF/HTML Page 339 of 378
single page version
నహీం హూఁ, మేరే ఆస్రవసే బన్ధ హుఆ హై, సో అబ, సంవర కరకే, నిర్జరా కరకే, మోక్షరూప హోనా.’
తథా వహీ ఆత్మా అన్య విచారాదిరూప ప్రవర్తతా హై తబ ఉసకే ఐసా విచార నహీం హోతా, పరన్తు
శ్రద్ధాన ఐసా హీ రహా కరతా హై.
ఉత్తరః
ఉసీ ప్రకార వహీ ఆత్మా కర్మ-ఉదయ నిమిత్తకే వశ బన్ధ హోనేకే కారణోంమేం భీ ప్రవర్తతా హై, విషయ-
సేవనాది కార్య వ క్రోధాది కార్య కరతా హై, తథాపి ఉస శ్రద్ధానకా ఉసే నాశ నహీం హోతా.
ఇసకా విశేష నిర్ణయ ఆగే కరేంగే.
ఔర వహాఁ నిషేధ సమ్భవ హై తో అవ్యాప్తి దూషణ ఆయా?
భీ నిషేధ కరతే హైం; ఇసలియే జహాఁ ప్రతీతి భీ దృఢ హుఈ ఔర రాగాదిక దూర హుఏ, వహాఁ ఉపయోగ
భ్రమానేకా ఖేద కిసలియే కరేం? ఇసలియే వహాఁ ఉన వికల్పోంకా నిషేధ కియా హై. తథా సమ్యక్త్వకా
లక్షణ తో ప్రతీతి హీ హై; సో ప్రతీతికా తో నిషేధ నహీం కియా. యది ప్రతీతి ఛుడాఈ హో తో
ఇస లక్షణకా నిషేధ కియా కహా జాయే, సో తో హై నహీం. సాతోం తత్త్వోంకీ ప్రతీతి వహాఁ భీ
బనీ రహతీ హై, ఇసలియే యహాఁ అవ్యాప్తిపనా నహీం హై.
సమ్యక్త్వగుణ పాయా హీ జాతా హై, ఇసలియే వహాఁ ఉస లక్షణకా అవ్యాప్తిపనా ఆయా?
Page 312 of 350
PDF/HTML Page 340 of 378
single page version
అప్రతీతి హోతీ; సో తో జైసా సప్త తత్త్వోంకా శ్రద్ధాన ఛద్మస్థకే హుఆ థా, వైసా హీ కేవలీ
జ్ఞానకీ హీనతాసే జీవాదికకే థోడే విశేష జానే థే, పశ్చాత్ కేవలజ్ఞాన హోనే పర ఉనకే సర్వ
విశేష జానే; పరన్తు మూలభూత జీవాదికకే స్వరూపకా శ్రద్ధాన జైసా ఛద్మస్థకే పాయా జాతా హై వైసా
హీ కేవలీకే పాయా జాతా హై. తథా యద్యపి కేవలీ
హీ శ్రద్ధాన గ్రహణ కియా హై. కేవలీ
అవస్థా హుఈ, ఉసకే హోనే పర సమ్యక్త్వగుణ నష్ట నహీం హోతా. ఇస ప్రకార కేవలీ
తత్త్వార్థశ్రద్ధాన కహనే పర ఉసమేం అతివ్యాప్తి దూషణ లగతా హై?
హోతా హై; అథవా ఆగమద్రవ్యనిక్షేపసే హోతా హై
తత్త్వార్థశ్రద్ధాన మిథ్యాదృష్టికే కదాచిత్ నహీం హోతా. తథా ఆత్మజ్ఞానశూన్య తత్త్వార్థశ్రద్ధాన కహా హై
వహాఁ భీ వహీ అర్థ జాననా. జిసకే సచ్చే జీవ-అజీవాదికా శ్రద్ధాన హో ఉసకే ఆత్మజ్ఞాన కైసే