Page 13 of 350
PDF/HTML Page 41 of 378
single page version
పరనిమిత్తకే బినా హో ఉసీకా నామ స్వభావ హై.
యహాఁ ప్రశ్న హై కి
సంభవ హోనేమేం కుఛ విరోధ తో భాసిత నహీం హోతా.
ఉస భిన్నతాకీ అపేక్షా ఉనకా సమ్బన్ధ అథవా సంయోగ కహా హై; క్యోంకి నయే మిలే, యా మిలే
హీ హోం, భిన్న ద్రవ్యోంకే మిలాపమేం ఐసే హీ కహనా సంభవ హై.
చేతనాగుణరహిత జడ హై ఔర మూర్త్తిక హై, అనన్త పుద్గలపరమాణుఓంకా పిణ్డ హై, ఇసలిఏ ఏకద్రవ్య
నహీం హై. ఇస ప్రకార యే జీవ ఔర కర్మ హైం
ధారణ కియే భిన్న-భిన్న హీ రహతే హైం. జైసే సోనే-చాఁదీకా ఏక స్కంధ హో, తథాపి పీతాది గుణోంకో
ధారణ కిఏ సోనా భిన్న రహతా హై ఔర శ్వేతాది గుణోంకో ధారణ కియే చాఁదీ భిన్న రహతీ హై
Page 14 of 350
PDF/HTML Page 42 of 378
single page version
బంధాన రహే తబ తక సాథ రహేం
దర్శన ఉనకీ వ్యక్త్తతా నహీం హోతీ; ఉన కర్మోంకే క్షయోపశమకే అనుసార కించిత్ జ్ఞాన-దర్శనకీ
వ్యక్త్తతా రహతీ హై. తథా మోహనీయసే జో జీవకే స్వభావ నహీం హైం ఐసే మిథ్యాశ్రద్ధాన వ క్రోధ,
మాన, మాయా, లోభాదిక కషాయ ఉనకీ వ్యక్త్తతా హోతీ హై. తథా అన్తరాయసే జీవకా స్వభావ,
దీక్షా లేనే కీ సామర్థ్యరూప వీర్య ఉసకీ వ్యక్త్తతా నహీం హోతీ; ఉసకే క్షయోపశమకే అనుసార కించిత్
శక్తి హోతీ హై.
అశుద్ధ హుఆ.
హై, ఇసలియే ఉస శక్తికీ వ్యక్తతా నహీం హుఈ. అతః శక్తి-అపేక్షా స్వభావ హై, ఉసకా వ్యక్త్త
న హోనే దేనేకీ అపేక్షా ఘాత కియా కహతే హైం.
Page 15 of 350
PDF/HTML Page 43 of 378
single page version
పరద్రవ్యోంకా సంయోగ జుడతా హై; ఆయుసే అపనీ స్థితి-పర్యన్త ప్రాప్త శరీరకా సమ్బన్ధ నహీం ఛూట
సకతా; నామసే గతి, జాతి, శరీరాదిక ఉత్పన్న హోతే హైం; ఔర గోత్రసే ఉచ్చ-నీచ కులకీ ప్రాప్తి
హోతీ హై.
అమూర్త్తత్వాదిస్వభావ అపనే స్వ-అర్థకో నహీం కరతే
రహే, అన్యథా నహీం హో సకే
హై నహీం, సహజ హీ నిమిత్త-నైమిత్తిక సమ్బన్ధ హై. జబ ఉన కర్మోంకా ఉదయకాల హో; ఉసకాలమేం
స్వయం హీ ఆత్మా స్వభావరూప పరిణమన నహీం కరతా, విభావరూప పరిణమన కరతా హై, తథా జో
అన్య ద్రవ్య హైం వై వైసే హీ సమ్బన్ధరూప హోకర పరిణమిత హోతే హైం.
మోహనధూల హీ సే హుఆ దేఖతే హైం. వహాఁ మోహనధూలకా తో నిమిత్త హై ఔర పురుష స్వయం హీ పాగల
హుఆ పరిణమిత హోతా హై
మిలాయే నహీం హైం, సూర్యోదయకా నిమిత్త పాకర స్వయం హీ మిలతే హైం. ఐసా నిమిత్త-నైమిత్తిక బన
రహా హై. ఉస హీ ప్రకార కర్మకా భీ నిమిత్త-నైమిత్తిక భావ జాననా.
Page 16 of 350
PDF/HTML Page 44 of 378
single page version
జితనా ప్రకాశ ప్రగట హై వహ ఉస సూర్యకే స్వభావకా అంశ హై
జితనా వ్యక్త్త నహీం హై ఉతనేకా తో ఉస కాలమేం అభావ హై. తథా ఉన కర్మోంకే క్షయోపశమసే
జితనే జ్ఞాన, దర్శన, వీర్య ప్రగట హైం వహ ఉస జీవకే స్వభావకా అంశ హీ హై, కర్మజనిత
ఔపాధికభావ నహీం హై. సో ఐసే స్వభావకే అంశకా అనాదిసే లేకర కభీ అభావ నహీం హోతా.
ఇస హీ కే ద్వారా జీవకే జీవత్వపనే కా నిశ్చయ కియా జాతా హై కి యహ దేఖనేవాలీ జాననేవాలీ
శక్తికో ధరతీ హుఈ వస్తు హై వహీ ఆత్మా హై.
అభావరూప హైం ఉనసే భీ బన్ధ నహీం హై; క్యోంకి స్వయం హీ కా అభావ హోనే పర అన్యకో కారణ
కైసే హోం? ఇసలియే జ్ఞానావరణ, దర్శనావరణ, అన్తరాయకే నిమిత్తసే ఉత్పన్న భావ నవీన కర్మబన్ధకే
కారణ నహీం హైం.
హైం, జీవ హీ ఉనకా కర్త్తా హై, జీవకే పరిణమనరూప హీ వే కార్య హైం; తథాపి ఉనకా హోనా మోహకర్మకే
నిమిత్తసే హీ హై, కర్మనిమిత్త దూర హోనే పర ఉనకా అభావ హీ హోతా హై, ఇసలియే వే జీవకే
నిజస్వభావ నహీం, ఔపాధిక భావ హైం. తథా ఉన భావోం ద్వారా నవీన బన్ధ హోతా హై; ఇసలియే
మోహకే ఉదయసే ఉత్పన్న భావ బన్ధకే కారణ హైం.
హైం, ఇసలియే వే సబ బన్ధకే కారణ నహీం హైం; క్యోంకి పరద్రవ్య బన్ధకా కారణ నహీం హోతా. ఉనమేం
ఆత్మాకో మమత్వాదిరూప మిథ్యాత్వాదిభావ హోతే హైం వహీ బన్ధకా కారణ జాననా.
Page 17 of 350
PDF/HTML Page 45 of 378
single page version
హోనే యోగ్య అనన్త పరమాణుఓం కా గ్రహణ హోతా హై. వహాఁ అల్పయోగ హో తో థోడే పరమాణుఓంకా
గ్రహణ హోతా హై ఔర బహుత యోగ హో తో బహుత పరమాణుఓంకా గ్రహణ హోతా హై. తథా ఏక సమయమేం
జో పుద్గలపరమాణు గ్రహణ కరే ఉనమేం జ్ఞానావరణాది మూలప్రకృతియోంకా ఔర ఉనకీ ఉత్తరప్రకృతియోంకా
జైసే సిద్ధాన్తమేం కహా వైసే బటవారా హోతా హై. ఉస బటవారేకే అనుసార పరమాణు ఉన ప్రకృతియోంరూప
స్వయం హీ పరిణమిత హోతే హైం.
హోనే పర అశుభయోగ హోతా హై. వహాఁ శుభయోగ హో యా అశుభయోగ హో, సమ్యక్త్వ ప్రాప్త కియే
బినా ఘాతియాకర్మోంకీ తో సర్వ ప్రకృతియోంకా నిరన్తర బన్ధ హోతా హీ రహతా హై. కిసీ సమయ కిసీ
భీ ప్రకృతికా బన్ధ హుఏ బినా నహీం రహతా. ఇతనా విశేష హై కి మోహనీయకే హాస్య-శోక యుగలమేం,
రతి-అరతి యుగలమేం, తీనోం వేదోంమేం ఏక కాలమేం ఏక-ఏక హీ ప్రకృతికా బన్ధ హోతా హై.
హోనే పర కితనీ హీ పుణ్యప్రకృతియోంకా తథా కితనీ హీ పాపప్రకృతియోంకా బన్ధ హోతా హై.
ఉనమేం మూల-ఉత్తర ప్రకృతియోంకా విభాగ హుఆ; ఇసలియే యోగోం ద్వారా ప్రదేశబన్ధ తథా ప్రకృతిబన్ధకా
హోనా జాననా.
ఆబాధాకాలకో ఛోడకర పశ్చాత్ జబ తక బఁధీ స్థితి పూర్ణ హో తబ తక ప్రతి సమయ ఉస
ప్రకృతి కా ఉదయ ఆతా హీ రహతా హై. వహాఁ దేవ-మనుష్య-తిర్యంచాయుకే బినా అన్య సర్వ ఘాతియా-
అఘాతియా ప్రకృతియోంకా, అల్ప కషాయ హోనే పర థోడా స్థితిబన్ధ హోతా హై, బహుత కషాయ హోనే
పర బహుత స్థితిబన్ధ హోతా హై. ఇన తీన ఆయుకా అల్ప కషాయసే బహుత ఔర బహుత కషాయసే
అల్ప స్థితిబన్ధ జాననా.
Page 18 of 350
PDF/HTML Page 46 of 378
single page version
హోతా హై. వహాఁ ఘాతి కర్మోంకీ సర్వప్రకృతియోంమేం తథా అఘాతి కర్మోంకీ పాపప్రకృతియోంమేం తో అల్ప
కషాయ హోనే పర అల్ప అనుభాగ బఁధతా హై, బహుత కషాయ హోనే పర బహుత అనుభాగ బఁధతా హై;
తథా పుణ్య-ప్రకృతియోంమేం అల్ప కషాయ హోనే పర బహుత అనుభాగ బఁధతా హై, బహుత కషాయ హోనే పర
థోడా అనుభాగ బఁధతా హై.
హై ఔర ఉసమేం బహుత కాలపర్యన్త బహుత ఉన్మత్తతా ఉత్పన్న కరనేకీ శక్తి హై తో వహ మదిరా
అధికపనేకో ప్రాప్త హై; ఉసీ ప్రకార బహుత భీ కర్మప్రకృతియోం కే పరమాణు హైం ఔర ఉనమేం థోడే
కాలపర్యన్త థోడా ఫల దేనేకీ శక్తి హై తో వే కర్మప్రకృతియాఁ హీనతాకో ప్రాప్త హైం, తథా థోడే భీ
కర్మప్రకృతియోంకే పరమాణు హైం ఔర ఉనమేం బహుత కాలపర్యన్త బహుత ఫల దేనేకీ శక్తి హై, తో వే
కర్మప్రకృతియాఁ అధికపనేకో ప్రాప్త హైం.
జాననా. జిన్హేం బన్ధ నహీం కరనా హో వే కషాయ నహీం కరేం.
యథాయోగ్య కిసీ ధాతురూప థోడే ఔర కిసీ ధాతురూప బహుత పరమాణు హోతే హైం. తథా ఉనమేం కఈ
పరమాణుఓంకా సమ్బన్ధ బహుత కాల రహతా హై, కఇయోంకా థోడే కాల రహతా హై. తథా ఉన
పరమాణుఓంమేం కఈ తో అపనే కార్యకో ఉత్పన్న కరనేకీ బహుత శక్తి రఖతే హైం, కఈ థోడీ శక్తి
రఖతే హైం. వహాఁ ఐసా హోనేమేం కోఈ భోజనరూప పుద్గలపిణ్డకో జ్ఞాన తో నహీం హై కి మైం ఇస
ప్రకార పరిణమన కరూఁ తథా ఔర భీ కోఈ పరిణమన కరానేవాలా నహీం హై; ఐసా హీ నిమిత్త-
నైమిత్తికభావ హో రహా హై, ఉససే వైసే హీ పరిణమన పాయా జాతా హై.
Page 19 of 350
PDF/HTML Page 47 of 378
single page version
ప్రకృతిరూప థోడే ఔర కిసీ ప్రకృతిరూప బహుత పరమాణు హోతే హైం. తథా ఉనమేం కఈ పరమాణుఓంకా
సమ్బన్ధ బహుత కాల ఔర కఇయోంకా థోడే కాల రహతా హై. తథా ఉన పరమాణుఓంమేం కఈ తో
అపనే కార్యకో ఉత్పన్న కరనేకీ బహుత శక్తి రఖతే హైం ఔర కఈ థోడీ శక్తి రఖతే హైం. వహాఁ
ఐసా హోనేమేం కిసీ కర్మవర్గణారూప పుద్గలపిణ్డకో జ్ఞాన తో హై నహీం కి మైం ఇస ప్రకార పరిణమన
కరూఁ తథా ఔర భీ కోఈ పరిణమన కరానేవాలా నహీం హై; ఐసా హీ నిమిత్త-నైమిత్తిక భావ బన
రహా హై, ఉససే వైసే హీ పరిణమన పాయా జాతా హై.
ప్రకార జీవభావకే నిమిత్తసే పుద్గలపరమాణుఓంమేం జ్ఞానావరణాదిరూప శక్తి హోతీ హై. యహాఁ విచార
కర అపనే ఉద్యమసే కార్య కరే తో జ్ఞాన చాహియే, పరన్తు వైసా నిమిత్త బననే పర స్వయమేవ వైసే
పరిణమన హో తో వహాఁ జ్ఞానకా కుఛ ప్రయోజన నహీం హై.
ప్రకృతియోంకీ అవస్థాకా పలటనా భీ హో జాతా హై. వహాఁ కఈ అన్య ప్రకృతియోంకే పరమాణు థే
వే సంక్రమణరూప హోకర అన్య ప్రకృతియోంకే పరమాణు హో జాయేం. తథా కఈ ప్రకృతియోంకీ స్థితి ఔర
అనుభాగ బహుత థే సో అపకర్షణ హోకర థోడే హో జాయేం, తథా కఈ ప్రకృతియోంకీ స్థితి ఏవం
అనుభాగ థోడే థే సో ఉత్కర్షణ హోకర బహుత హో జాయేం. ఇస ప్రకార పూర్వమేం బఁధే హుఏ పరమాణుఓంకీ
భీ జీవభావోంకా నిమిత్త పాకర అవస్థా పలటతీ హై ఔర నిమిత్త న బనే తో నహీం పలటే, జ్యోంకీ
త్యోం రహే.
కార్య బనతా హై
Page 20 of 350
PDF/HTML Page 48 of 378
single page version
కర్మత్వపనేకా అభావ హోతా హై, వే పుద్గల అన్య పర్యాయరూప పరిణమిత హోతే హైం
కర్మత్వపనేకీ నాస్తి హోనేకే పీఛే వే పరమాణు ఉసీ స్కంధమేం రహేం యా అలగ హో జాయేం, కుఛ
హోం ఉనమేం క్రమసే ఉదయమేం ఆతే హైం. తథా బహుత సమయోంమేం బఁధే పరమాణు జో కి ఏక సమయమేం ఉదయ
ఆనే యోగ్య హైం వే ఇకట్ఠే హోకర ఉదయమేం ఆతే హైం. ఉన సబ పరమాణుఓంకా అనుభాగ మిలకర జితనా
అనుభాగ హో ఉతనా ఫల ఉస కాలమేం ఉత్పన్న హోతా హై. తథా అనేక సమయోంమేం బఁధే పరమాణు బంధసమయసే
లేకర ఉదయసమయ పర్యన్త కర్మరూప అస్తిత్వకో ధారణ కర జీవసే సమ్బన్ధస్వరూప రహతే హైం.
సమయప్రబద్ధమాత్ర సదాకాల సత్తామేం రహతే హైం.
ద్రవ్యకర్మకే నిమిత్తసే భావకర్మ హోతా హై ఔర భావకర్మకే నిమిత్తసే ద్రవ్యకర్మకా బన్ధ హోతా హై.
తథా ద్రవ్యకర్మసే భావకర్మ ఔర భావకర్మసే ద్రవ్యకర్మ
తబ తీవ్రకషాయ హో, తబ తీవ్ర హీ నవీన బన్ధ హో; తథా కిసీ కాలమేం మన్ద ఉదయ ఆయే తబ
మన్ద కషాయ హో, తబ మంద హీ బన్ధ హో. తథా ఉన తీవ్ర
Page 21 of 350
PDF/HTML Page 49 of 378
single page version
శరీర పుద్గలపరమాణుఓంకా పిణ్డ హై ఔర ద్రవ్యఇన్ద్రియ, ద్రవ్యమన, శ్వాసోచ్ఛ్వాస తథా వచన
సమ్బన్ధ రహతా హై. తథా ఆయు పూర్ణ హోనే పర మరణ హోతా హై తబ ఉస శరీరకా సమ్బన్ధ ఛూటతా
హై, శరీర-ఆత్మా అలగ-అలగ హో జాతే హైం. తథా ఉసకే అనన్తర సమయమేం అథవా దూసరే, తీసరే,
చౌథే సమయ జీవ కర్మోదయకే నిమిత్తసే నవీన శరీర ధారణ కరతా హై; వహాఁ భీ అపనీ ఆయుపర్యంత
ఉసీ ప్రకార సమ్బన్ధ రహతా హై, ఫి ర మరణ హోతా హై తబ ఉససే సమ్బన్ధ ఛూటతా హై. ఇసీ ప్రకార
పూర్వ శరీరకా ఛోడనా ఔర నవీన శరీరకా గ్రహణ కరనా అనుక్రమసే హుఆ కరతా హై.
హైం ఔర అన్తరాల సమయమేం పూర్వ శరీర ఛోడా థా, ఉస ప్రమాణ రహతే హైం.
హై. తథా కభీ తో జీవకీ ఇచ్ఛాకే అనుసార శరీర ప్రవర్తతా హై, కభీ శరీరకీ అవస్థాకే
అనుసార జీవ ప్రవర్తతా హై; కభీ జీవ అన్యథా ఇచ్ఛారూప ప్రవర్తతా హై, పుద్గల అన్యథా అవస్థారూప
ప్రవర్తతా హై.
శరీరకో ధారణ కరతా హై, ఫి ర ఆయు పూర్ణ కర మరకర నిత్యనిగోద శరీర హీ కో ధారణ
కరతా హై. ఇసీప్రకార అనన్తానన్త ప్రమాణ సహిత జీవరాశి హై సో అనాదిసే వహాఁ హీ జన్మ-
మరణ కియా కరతీ హై.
Page 22 of 350
PDF/HTML Page 50 of 378
single page version
పర్యాయోంమేం తథా దో ఇన్ద్రియ, తీన ఇన్ద్రియ, చార ఇన్ద్రియ పర్యాయోం మేం అథవా నారక, తిర్యంచ, మనుష్య,
దేవరూప పంచేన్ద్రియ పర్యాయోంమేం భ్రమణ కరతే హైం. వహాఁ కితనే హీ కాల భ్రమణ కర ఫి ర నిగోద
పర్యాయకో ప్రాప్త కరే సో ఉసకా నామ ఇతరనిగోద హై.
ద్వీన్ద్రియాది పంచేన్ద్రియ పర్యన్త త్రసోంమేం సాధిక దో హజార సాగర హై, ఇతరనిగోదమేం ఢాఈ
పుద్గలపరావర్తనమాత్ర హై జో కి అనన్తకాల హై. ఇతరనిగోదసే నికలకర కోఈ స్థావర పర్యాయ
ప్రాప్త కరకే ఫి ర నిగోద జాతే హైం.
హీ ధారణ కరనా హై, అన్య పర్యాయోంకీ ప్రాప్తి తో కాకతాలీయన్యాయవత్ జాననా.
ఇతి కర్మబన్ధననిదాన వర్ణనమ్.
వహాఁ సామాన్యస్వరూప ప్రతిభాసిత హోనే కా నామ దర్శన హై, విశేషస్వరూప ప్రతిభాసిత హోనేకా నామ జ్ఞాన
హై. ఐసే స్వభావ ద్వారా త్రికాలవర్తీ సర్వగుణ-పర్యాయసహిత సర్వ పదార్థోంకో ప్రత్యక్ష యుగపత్ బినా కిసీ
సహాయతాకే దేఖే
Page 23 of 350
PDF/HTML Page 51 of 378
single page version
జ్ఞాన మంద హై, వహ అపనే జ్ఞానసే హీ జానతా హై, పరన్తు ద్రవ్యఇన్ద్రియ తథా మనకా సమ్బన్ధ హోనే
పర హీ జానతా హై, ఉనకే బినా నహీం జాన సకతా. తథా జిస ప్రకార నేత్ర తో జైసేకే తైసే
హైం, పరన్తు చశ్మేమేం కుఛ దోష హుఆ హో తో నహీం దేఖ సకతా అథవా థోడా దీఖతా హై యా ఔరకా
ఔర దీఖతా హై; ఉసీ ప్రకార అపనా క్షయోపశమ తో జైసాకా తైసా హై, పరన్తు ద్రవ్యఇన్ద్రియ తథా
మనకే పరమాణు అన్యథా పరిణమిత హుఏ హోం తో జాన నహీం సకతా అథవా థోడా జానతా హై అథవా
ఔరకా ఔర జానతా హై. క్యోంకి ద్రవ్యఇన్ద్రియ తథా మనరూప పరమాణుఓంకే పరిణమనకో ఔర
మతిజ్ఞానకో నిమిత్త-నైమిత్తిక సమ్బన్ధ హై, ఇసలియే ఉనకే పరిణమనకే అనుసార జ్ఞానకా పరిణమన
హోతా హై. ఉసకా ఉదాహరణ
స్పర్శనాది ఇన్ద్రియోంకే ఔర మనకే పరమాణు అన్యథా హోం తబ జాననా నహీం హోతా అథవా థోడా జాననా
హోతా హై.
తో సబ లాల దీఖతా హై, హరిత ఆడా ఆయే తో హరిత దీఖతా హై
అన్య ఇన్ద్రియోం తథా మనకే భీ యథాసమ్భవ జాననా. మంత్రాదికే ప్రయోగసే అథవా మదిరాపానాదికసే
అథవా భూతాదికకే నిమిత్తసే నహీం జాననా, థోడా జాననా యా అన్యథా జాననా హోతా హై. ఇస
ప్రకార యహ జ్ఞాన బాహ్యద్రవ్యకే భీ ఆధీన జాననా.
Page 24 of 350
PDF/HTML Page 52 of 378
single page version
హై, కిసీకో కించిత్ జానతా హై
హోం ఉన్హీంకో జానతా హై. ఉనమేం భీ అలగ-అలగ ఇన్ద్రియోం ద్వారా అలగ-అలగ కాలమేం కిసీ స్కన్ధకే
స్పర్శాదికకా జాననా హోతా హై. తథా మన ద్వారా అపనే జాననే యోగ్య కించిత్మాత్ర త్రికాల సమ్బన్ధీ
దూర క్షేత్రవర్తీ అథవా సమీప క్షేత్రవర్తీ రూపీ-అరూపీ ద్రవ్యోం ఔర పర్యాయోంకో అత్యన్త అస్పష్టరూపసే జానతా
హై. సో భీ ఇన్ద్రియోం ద్వారా జిసకా జ్ఞాన హుఆ హో అథవా జిసకా అనుమానాదిక కియా హో ఉస
హీ కో జాన సకతా హై. తథా కదాచిత్ అపనీ కల్పనా హీ సే అసత్కో జానతా హై. జైసే స్వప్నమేం
అథవా జాగతే హుఏ భీ జో కదాచిత్ కహీం నహీం పాయే జాతే ఐసే ఆకారాదికకా చింతవన కరతా
హై ఔర జైసే నహీం హైం వైసే మానతా హై. ఇస ప్రకార మన ద్వారా జాననా హోతా హై. సో యహ ఇన్ద్రియోం
వ మన ద్వారా జో జ్ఞాన హోతా హై, ఉసకా నామ మతిజ్ఞాన హై.
స్పర్శ, రస, గంధకా జ్ఞాన హై; భ్రమర, మక్షికా, పతంగాదిక చౌఇన్ద్రియ జీవోంకో స్పర్శ, రస, గంధ,
వర్ణకా జ్ఞాన హై; మచ్ఛ, గాయ, కబూతర ఇత్యాదిక తిర్యంచ ఔర మనుష్య, దేవ, నారకీ యహ పంచేన్ద్రియ
హైం
హీ హైం, ఉన సబకే మనజనిత జ్ఞాన పాయా జాతా హై.
జాననా హుఆ సో శ్రుతజ్ఞాన హై. ఇస ప్రకార అన్య భీ జాననా. యహ తో అక్షరాత్మక శ్రుతజ్ఞాన
హై. తథా జైసే స్పర్శ ద్వారా శీతకా జాననా హుఆ వహ తో మతిజ్ఞాన హై; ఉసకే సమ్బన్ధసే ‘యహ
హితకారీ నహీం హై, ఇసలియే భాగ జానా’ ఇత్యాదిరూప జ్ఞాన హుఆ సో శ్రుతజ్ఞాన హై. ఇస ప్రకార
అన్య భీ జాననా. యహ అనక్షరాత్మక శ్రుతజ్ఞాన హై.
Page 25 of 350
PDF/HTML Page 53 of 378
single page version
హై తథా అన్య అనేక కారణోంకే ఆధీన హై; ఇసలిఏ మహా పరాధీన జాననా.
హై ఔర సంజ్ఞీ పంచేన్ద్రియ తిర్యంచ తథా మనుష్యోంకే భీ కిసీకో పాయా జాతా హై. అసంజ్ఞీ-పర్యంత
జీవోంకే యహ హోతా హీ నహీం హై. సో యహ భీ శరీరాదిక పుద్గలోంకే ఆధీన హై. అవధికే
తీన భేద హైం
హై. వహాఁ నేత్ర-ఇన్ద్రియ ద్వారా దర్శన హోనేకా నామ తో చక్షుదర్శన హై; వహ తో చౌఇన్ద్రియ, పంచేన్ద్రియ
జీవోంకో హీ హోతా హై. తథా స్పర్శన, రసనా, ఘ్రాణ, శ్రోత్ర
హోతా హై.
Page 26 of 350
PDF/HTML Page 54 of 378
single page version
ఏక జీవకో ఏక కాలమేం ఏక విషయకా హీ దేఖనా ఔర జాననా హోతా హై. ఇస పరిణమన హీ
కా నామ ఉపయోగ హై. వహాఁ ఏక జీవకో ఏక కాలమేం యా తో జ్ఞానోపయోగ హోతా హై యా దర్శనోపయోగ
హోతా హై. తథా ఏక ఉపయోగకే భీ ఏక భేదకీ ప్రవృత్తి హోతీ హై. జైసే
హై. జైసే
స్థిత భీ పదార్థ నహీం దీఖతా. ఇస హీ ప్రకార అన్య ప్రవృత్తి దేఖీ జాతీ హై.
హోతా హై, సంస్కారబలసే ఉనకా సాధన రహతా హై. జైసే
ద్వార తో అనేక హైం ఔర ఉపయోగ ఏక హై, వహ ఫి రతా శీఘ్ర హై, ఉససే సర్వ ద్వారోంకా సాధన
రహతా హై.
శక్తి హోతీ హై, తో శక్తి తో ఆత్మామేం కేవలజ్ఞాన
పురుషకే బహుత గ్రామ జానేకీ శక్తి తో ద్రవ్య-అపేక్షా పాఈ జాతీ హై; అన్య కాలమేం సామర్థ్య హో, పరన్తు
వర్తమాన సామర్థ్యరూప నహీం హై
కర సకతా హై; తథా వ్యక్తతా ఏక దినమేం ఏక గ్రామకో గమన కరనేకీ హీ పాఈ జాతీ హై.
Page 27 of 350
PDF/HTML Page 55 of 378
single page version
కో జానో యా దేఖో. వహాఁ ఇస జీవకో సర్వకో దేఖనే-జాననేకీ శక్తి తో ద్రవ్య-అపేక్షా పాఈ
జాతీ హై; అన్య కాలమేం సామర్థ్య హో, పరన్తు వర్తమాన సామర్థ్యరూప నహీం హై, క్యోంకి అపనే యోగ్య
విషయోంసే అధిక విషయోంకో దేఖ
వ్యక్తతా ఏక కాలమేం ఏక హీ కో దేఖనే యా జాననేకీ పాఈ జాతీ హై.
హో యా థోడా జానా హో యా అన్యథా జానా హో; ఉసీ ప్రకార కర్మకా ఐసా హీ క్షయోపశమ హుఆ హై
కి ఇతనే విషయోంమేం ఏక విషయకో ఏక కాలమేం దేఖో యా జానో; పరన్తు ఇతనే బాహ్య ద్రవ్యోంకా నిమిత్త
హోనే పర దేఖో
నిమిత్త జాననా. జైసే కిసీకో అంధకారకే పరమాణు ఆడే ఆనే పర దేఖనా నహీం హో; ఉల్లూ, బిల్లీ
ఆదికో ఉనకే ఆడే ఆనే పర భీ దేఖనా హోతా హై
తథా మోక్షమార్గమేం అవధి
జో విశేష హై సో విశేష జాననా.
Page 28 of 350
PDF/HTML Page 56 of 378
single page version
హై. అమూర్తిక ప్రదేశోంకా పుంజ, ప్రసిద్ధ జ్ఞానాది గుణోంకా ధారీ అనాదినిధన వస్తు ఆప హై; ఔర
మూర్తిక పుద్గలద్రవ్యోంకా పిణ్డ ప్రసిద్ధ జ్ఞానాదికోంసే రహిత జినకా నవీన సంయోగ హుఆ ఐసే
శరీరాదిక పుద్గల పర హైం; ఇనకే సంయోగరూప నానాప్రకారకీ మనుష్య, తిర్యంచాదిక పర్యాయేం హోతీ హైం
కరే ఉస హీ కో ఆపరూప మానతా హై.
శరీరాదికమేం వర్ణాదికోంకా తథా పరమాణుఓంకా నానాప్రకార పలటనా హోతా హై వహ పుద్గలకీ అవస్థా
హై; సో ఇన సబ హీ కో అపనా స్వరూప జానతా హై, స్వభావ
హైం. వే కిసీ ప్రకార భీ అపనే హోతే నహీం, యహ హీ అపనీ మాన్యతాసే హీ అపనే మానతా హై.
తథా మనుష్యాది పర్యాయోం మేం కదాచిత్ దేవాదికకా యా తత్త్వోంకా అన్యథా స్వరూప జో కల్పిత కియా
ఉసకీ తో ప్రతీతి కరతా హై, పరన్తు యథార్థ స్వరూప జైసా హై వైసీ ప్రతీతి నహీం కరతా.
హై తబ సత్యశ్రద్ధానసే థోడా విపరీత శ్రద్ధాన హోతా హై.
హై తథా శత్రు ఆది సచేతన పదార్థ బురే లగేం తబ ఉన్హేం వధ-బన్ధనాదిసే యా మారనేసే దుఃఖ ఉత్పన్న
కరకే ఉనకా బురా చాహతా హై. తథా ఆప స్వయం అథవా అన్య సచేతన-అచేతన పదార్థ కిసీ
ప్రకార పరిణమిత హుఏ, అపనేకో వహ పరిణమన బురా లగా తబ అన్యథా పరిణమిత కరాకే ఉస
పరిణమనకా బురా చాహతా హై.
Page 29 of 350
PDF/HTML Page 57 of 378
single page version
తథా మానకా ఉదయ హోనే పర పదార్థమేం అనిష్టపనా మానకర ఉసే నీచా కరనా చాహతా హై,
ఉనకీ హీనతా, అపనీ ఉచ్చతా చాహతా హై. తథా పురుషాదిక సచేతన పదార్థోంకో ఝుకానా, అపనే
ఆధీన కరనా ఇత్యాదిరూపసే అపనీ హీనతా, ఉనకీ ఉచ్చతా చాహతా హై. తథా స్వయం లోకమేం జైసే
ఉచ్చ దిఖే వైసే శ్రృంగారాది కరనా తథా ధన ఖర్చ కరనా ఇత్యాదిరూపసే ఔరోంకో హీన దిఖాకర
స్వయం ఉచ్చ హోనా చాహతా హై. తథా అన్య కోఈ అపనేసే ఉచ్చ కార్య కరే ఉసే కిసీ ఉపాయసే
నీచా దిఖాతా హై ఔర స్వయం నీచా కార్య కరే ఉసే ఉచ్చ దిఖాతా హై.
తథా మాయాకా ఉదయ హోనే పర కిసీ పదార్థకో ఇష్ట మానకర నానా ప్రకారకే ఛలోం ద్వారా
సచేతన పదార్థోంకీ సిద్ధికే అర్థ అనేక ఛల కరతా హై. ఠగనేకే అర్థ అపనీ అనేక అవస్థాఏఁ
కరతా హై తథా అన్య అచేతన-సచేతన పదార్థోంకీ అవస్థా బదలతా హై. ఇత్యాది రూప ఛలసే అపనా
అభిప్రాయ సిద్ధ కరనా చాహతా హై.
తృష్ణా హోతీ హై. తథా అపనేకో యా అన్య సచేతన-అచేతన పదార్థోంకో కోఈ పరిణమన హోనా ఇష్ట
మానకర ఉన్హేం ఉస పరిణమనస్వరూప పరిణమిత కరనా చాహతా హై.
ఇస ప్రకార క్రోధాదికే ఉదయసే ఆత్మా పరిణమిత హోతా హై.
వహాఁ యే కషాయ చార ప్రకారకే హైం. ౧. అనన్తానుబన్ధీ, ౨. అప్రత్యాఖ్యానావరణ,
స్వరూపాచరణచారిత్ర న హో సకే వే అనన్తానుబన్ధీ కషాయ హైం.
Page 30 of 350
PDF/HTML Page 58 of 378
single page version
జినకా ఉదయ హోనే పర సకలచారిత్ర నహీం హోతా, ఇసలియే సర్వకా త్యాగ నహీం హో సకతా వే
ప్రత్యాఖ్యానావరణ కషాయ హైం. తథా జినకా ఉదయ హోనే పర సకలచారిత్రమేం దోష ఉత్పన్న హోతే రహతే
హైం, ఇసలియే యథాఖ్యాతచారిత్ర నహీం హో సకతా వే సంజ్వలన కషాయ హైం.
చారోం హీ కా ఉదయ రహతా హై. క్యోంకి తీవ్ర-మందకీ అపేక్షా అనన్తానుబంధీ ఆది భేద నహీం హైం,
సమ్యక్త్వాదికా ఘాత కరనేకీ అపేక్షా యహ భేద హైం. ఇన్హీం ప్రకృతియోంకా తీవ్ర అనుభాగ ఉదయ హోనే
పర తీవ్ర క్రోధాదిక హోతే హైం, మంద అనుభాగ ఉదయ హోనే పర మంద హోతే హైం.
కిసీ కాలమేం భిన్నతా భాసిత హోతీ హై, కిసీ కాలమేం భాసిత నహీం హోతీ.
తథా చారిత్రమోహకే హీ ఉదయసే నోకషాయ హోతీ హైం; వహాఁ హాస్యకే ఉదయసే కహీం ఇష్టపనా
కరతా హై, వహాఁ ఆసక్త హోతా హై. తథా అరతికే ఉదయసే కిసీకో అనిష్ట మానకర అప్రీతి
కరతా హై, వహాఁ ఉద్వేగరూప హోతా హై. తథా శోకకే ఉదయసే కహీం అనిష్టపనా మానకర దిలగీర
హోతా హై, విషాద మానతా హై. తథా భయకే ఉదయసే కిసీకో అనిష్ట మానకర ఉససే డరతా హై,
ఉసకా సంయోగ నహీం చాహతా. తథా జుగుప్సాకే ఉదయసే కిసీ పదార్థకో అనిష్ట మానకర ఉససే
ఘృణా కరతా హై, ఉసకా వియోగ చాహతా హై.
తథా వేదోంకే ఉదయసే కామ పరిణామ హోతే హైం. వహాఁ స్త్రీవేదకే ఉదయసే పురుషకే సాథ రమణ
తథా నపుంసకవేదకే ఉదయసే యుగపత్
Page 31 of 350
PDF/HTML Page 59 of 378
single page version
సాథ యథాసమ్భవ హోతా హై.
హీ హైం. తథా ఇన్హీంకా నామ రాగ-ద్వేష-మోహ హై. వహాఁ మిథ్యాత్వకా నామ మోహ హై; క్యోంకి వహాఁ
సావధానీకా అభావ హై. తథా మాయా, లోభ కషాయ ఏవం హాస్య, రతి ఔర తీన వేదోంకా నామ
రాగ హై; క్యోంకి వహాఁ ఇష్టబుద్ధిసే అనురాగ పాయా జాతా హై. తథా క్రోధ, మాన, కషాయ ఔర
అరతి, శోక, భయ జుగుప్సాఓంకా నామ ద్వేష హై; క్యోంకి వహాఁ అనిష్టబుద్ధిసే ద్వేష పాయా జాతా
హై. తథా సామాన్యతః సభీకా నామ మోహ హై; క్యోంకి ఇనమేం సర్వత్ర అసావధానీ పాఈ జాతీ హై.
సో నహీం హోతా, అపనీ జ్ఞానాది శక్తికో ప్రగట కరనా చాహే సో ప్రగట నహీం హో సకతీ. ఇస
ప్రకార అన్తరాయకే ఉదయసే జో చాహతా హై సో నహీం హోతా, తథా ఉసీకే క్షయోపశమసే కించిత్మాత్ర
చాహా హుఆ భీ హోతా హై. చాహ తో బహుత హై, పరన్తు కించిత్మాత్ర దాన దే సకతా హై, లాభ
హోతా హై, జ్ఞానాదిక శక్తి ప్రగట హోతీ హై; వహాఁ భీ అనేక బాహ్య కారణ చాహియే.
దుఃఖకే కారణ హోతే హైం. బాహ్యమేం సుహావనే ఋతు
కారణ ఐసే హైం తో స్వయం హీ సుఖ-దుఃఖకో కారణ హోతే హైం. ఐసే కారణోంకా మిలనా వేదనీయకే
ఉదయసే హోతా హై. వహాఁ సాతావేదనీయసే సుఖకే కారణ మిలతే హైం ఔర అసాతావేదనీయసే దుఃఖకే
కారణ మిలతే హైం.
Page 32 of 350
PDF/HTML Page 60 of 378
single page version
హీ సమ్బన్ధ హై. జబ సాతావేదనీయకా ఉత్పన్న కియా బాహ్య కారణ మిలతా హై తబ తో సుఖ మాననేరూప
మోహకర్మకా ఉదయ హోతా హై, ఔర జబ అసాతావేదనీయకా ఉత్పన్న కియా బాహ్య కారణ మిలతా హై
తబ దుఃఖ మాననేరూప మోహకర్మకా ఉదయ హోతా హై.
కిసీకో అసాతావేదనీయకా ఉదయ హోనే పర మిలా సో దుఃఖకా కారణ హోతా హై. ఇసలిఏ బాహ్య
వస్తు సుఖ-దుఃఖకా నిమిత్తమాత్ర హోతీ హై. సుఖ-దుఃఖ హోతా హై వహ మోహకే నిమిత్తసే హోతా హై.
నిర్మోహీ మునియోంకో అనేక ఋద్ధి ఆది తథా పరీషహాది కారణ మిలతే హైం తథాపి సుఖ-దుఃఖ ఉత్పన్న
నహీం హోతా. మోహీ జీవకో కారణ మిలనే పర అథవా బినా కారణ మిలే భీ అపనే సంకల్ప
హీ సే సుఖ-దుఃఖ హుఆ హీ కరతా హై. వహాఁ భీ తీవ్ర మోహీకో జిస కారణకే మిలనే పర తీవ్ర
సుఖ-దుఃఖ హోతే హైం, వహీ కారణ మిలనే పర మంద మోహీకో మంద సుఖ-దుఃఖ హోతే హైం.
పాఈ జాతీ హై; ఉససే మోహీ జీవ అన్య వస్తు హీ కో సుఖ-దుఃఖకా కారణ మానతా హై.
జబ ఆయుకా ఉదయ న హో తబ అనేక ఉపాయ కరనే పర భీ శరీరసే సమ్బన్ధ నహీం రహతా, ఉస
హీ కాల ఆత్మా ఔర శరీర పృథక్ హో జాతే హైం.
ఉస పర్యాయరూప ప్రాణోంకే ధారణసే జీనా హోతా హై. తథా ఆయుకా క్షయ హో తబ ఉస పర్యాయరూప
ప్రాణ ఛూటనేసే మరణ హోతా హై. సహజ హీ ఐసా ఆయుకర్మకా నిమిత్త హై; దూసరా కోఈ ఉత్పన్న
కరనేవాలా, క్షయ కరనేవాలా యా రక్షా కరనేవాలా హై నహీం