Page 73 of 350
PDF/HTML Page 101 of 378
single page version
కారణ మిలనా, శరీరసంయోగ రహనా, గతి-జాతి-శరీరాదికా ఉత్పన్న హోనా, నీచ-ఉచ్చ కులకా పానా
హోతా హై. ఇనకే హోనేమేం మూలకారణ కర్మ హై, ఉసే యహ పహిచానతా నహీం హై, క్యోంకి వహ సూక్ష్మ
హై, ఇసే దిఖాఈ నహీం దేతా; తథా వహ ఇసకో ఇన కార్యోంకా కర్త్తా దిఖాఈ నహీం దేతా; ఇసలియే
ఇనకే హోనేమేం యా తో అపనేకో కర్త్తా మానతా హై యా కిసీ ఔరకో కర్తా మానతా హై. తథా అపనా
యా అన్యకా కర్త్తాపనా భాసిత న హో తో మూఢ హోకర భవితవ్యకో మానతా హై.
సంవరసే ఆగామీ కాలమేం దుఃఖ నహీం హోగా వహ భాసిత నహీం హోతా. ఇసలియే ఆస్రవకా తో సంవర
కరతా నహీం హై ఔర ఉన అన్య పదార్థోంకో దుఃఖదాయక మానతా హై, ఉన్హీంకే న హోనేకా ఉపాయ
కియా కరతా హై; పరన్తు వే అపనే ఆధీన నహీం హైం. వృథా హీ ఖేదఖిన్న హోతా హై.
దుఃఖ హోనా న జానే తో ఉనకీ నిర్జరాకే ఉపాయకో కైసే భలా జానే?
దుఃఖదాయక జానకర ఉనకా హీ అభావ కరనేకా ఉపాయ కరతా హై, పరన్తు వే అపనే ఆధీన నహీం
Page 74 of 350
PDF/HTML Page 102 of 378
single page version
భీ కర్మకే అనుసార బనతా హై. ఇసలియే ఉనకా ఉపాయ కరకే వృథా హీ ఖేద కరతా హై.
ఉసీ ప్రకార ఇసకే కర్మబన్ధన హై; యహ ఉస బన్ధనకో తథా బన్ధజనిత దుఃఖకో న జానే తో
సర్వథా బన్ధకే అభావకో కైసే భలా జానే?
తో జానతా హై కి
ఇస ప్రకార యహ జీవ మిథ్యాదర్శనకే కారణ జీవాది సాత తత్త్వోంకా జో కి ప్రయోజనభూత
కించిత్ కార్య బనే, ఉసకో భలా జానతా హై ఔర పాపసే ఇచ్ఛానుసార కార్య నహీం బనే, ఉసకో
బురా జానతా హై; పరన్తు దోనోం హీ ఆకులతాకే కారణ హైం ఇసలియే బురే హీ హైం.
ఇస ప్రకార అతత్త్వశ్రద్ధానరూప మిథ్యాదర్శనకా స్వరూప కహా. యహ అసత్యరూప హై, ఇసలియే
Page 75 of 350
PDF/HTML Page 103 of 378
single page version
వహాఁ ‘ఐసే హై కి ఐసే హై?’
హోతా ఔర సమ్యగ్దృష్టి రస్సీకో సాఁప జానే తో మిథ్యాజ్ఞాన నామ నహీం హోతా.
జ్ఞాన సంసార
హై ఉసకే మూలకారణకో నహీం పహిచానతా, అన్యథా కారణ మానతా హై; వహ తో కారణవిపర్యయ హై.
తథా జిసే జానతా హై ఉసకే మూలవస్తుత్వరూప స్వరూపకో నహీం పహిచానతా, అన్యథాస్వరూప మానతా
Page 76 of 350
PDF/HTML Page 104 of 378
single page version
మిథ్యాదృష్టికే జాననేమేం విపరీతతా పాయీ జాతీ హై.
భీ జానే తో భీ ఉసకే నిశ్చయరూప నిర్ధారసే శ్రద్ధానసహిత జాననా నహీం హోతా, ఇసలియే ఉసకో
యథార్థ జ్ఞాన నహీం కహా జాతా; ఉసీ ప్రకార మిథ్యాదృష్టి కిసీ కాలమేం కిసీ పదార్థకో సత్య భీ
జానే, తో భీ ఉసకే నిశ్చయరూప నిర్ధారసే శ్రద్ధానసహిత జాననా నహీం హోతా; అథవా సత్య భీ
జానే, పరన్తు ఉనసే అపనా ప్రయోజన అయథార్థ హీ సాధతా హై; ఇసలియే ఉసకే సమ్యగ్జ్ఞాన నహీం
కహా జాతా.
యహాఁ ప్రశ్న హై కి
కిసీకో సమ్యగ్జ్ఞాన కహేం తో యహ దోనోం హీ భావ మిథ్యాదృష్టి తథా సమ్యగ్దృష్టికే పాయే జాతే హైం,
ఇసలియే ఉన దోనోంకే మిథ్యాజ్ఞాన తథా సమ్యగ్జ్ఞానకా సద్భావ హో జాయేగా ఔర వహ సిద్ధాన్తసే
విరుద్ధ హోతా హై, ఇసలియే జ్ఞానావరణకా నిమిత్త నహీం బనతా.
రస్సీకో జానా వహాఁ యథార్థ జాననేకీ శక్తికా కారణ క్షయోపశమ హై ఇసలియే యథార్థ జానతా హై.
ఉసీ ప్రకార జీవాది తత్త్వోంకో యథార్థ జాననేకీ శక్తి హోనే యా న హోనేమేం తో జ్ఞానావరణకా హీ
నిమిత్త హై; పరన్తు జైసే కిసీ పురుషకో క్షయోపశమసే దుఃఖకే తథా సుఖకే కారణభూత పదార్థోంకో యథార్థ
Page 77 of 350
PDF/HTML Page 105 of 378
single page version
ఉన్హీంకా వేదన కరతా హై, సుఖకే కారణభూత పదార్థోంకా వేదన నహీం కరతా. యది సుఖకే కారణభూత
పదార్థోంకా వేదన కరే తో సుఖీ హో జాయే, అసాతాకా ఉదయ హోనేసే హో నహీం సకతా. ఇసలియే యహాఁ
దుఃఖకే కారణభూత ఔర సుఖకే కారణభూత పదార్థోంకే వేదనమేం జ్ఞానావరణకా నిమిత్త నహీం హై, అసాతా-
సాతాకా ఉదయ హీ కారణభూత హై. ఉసీ ప్రకార జీవమేం ప్రయోజనభూత జీవాదిక తత్త్వ తథా
అప్రయోజనభూత అన్యకో యథార్థ జాననేకీ శక్తి హోతీ హై. వహాఁ జిసకే మిథ్యాత్వకా ఉదయ హోతా
హై వహ తో అప్రయోజనభూత హోం ఉన్హీంకా వేదన కరతా హై, జానతా హై; ప్రయోజనభూతకో నహీం జానతా.
యది ప్రయోజనభూతకో జానే తో సమ్యగ్దర్శన హో జాయే, పరన్తు వహ మిథ్యాత్వకా ఉదయ హోనే పర హో
నహీం సకతా; ఇసలియే యహాఁ ప్రయోజనభూత ఔర అప్రయోజనభూత పదార్థోంకో జాననేమేం జ్ఞానావరణకా నిమిత్త
నహీం హై; మిథ్యాత్వకా ఉదయ-అనుదయ హీ కారణభూత హై.
నిమిత్త హై. తథా జహాఁ సంజ్ఞీ మనుష్యాదికమేం క్షయోపశమాది లబ్ధి హోనేసే శక్తి హో ఔర న జానే,
వహాఁ మిథ్యాత్వకే ఉదయకా హీ నిమిత్త జాననా.
నామ పాతా హై ఔర సమ్యగ్దృష్టికే సమ్యగ్జ్ఞాన నామ పాతా హై. ఇసీ ప్రకార సర్వ మిథ్యాజ్ఞాన ఔర
సమ్యగ్జ్ఞానకో మిథ్యాదర్శన ఔర సమ్యగ్దర్శన కారణ జాననా.
హై ఉసే బాదమేం కహనా.
Page 78 of 350
PDF/HTML Page 106 of 378
single page version
ప్రకాశ కార్య హై. ఉసీ ప్రకార జ్ఞాన
మిలతీ హై. ఇసలియే జ్ఞానమేం కుఛ దోష నహీం హై. పరన్తు క్షయోపశమ జ్ఞాన జహాఁ లగతా హై వహాఁ
ఏక జ్ఞేయమేం లగతా హై; ఔర ఇస మిథ్యాదర్శనకే నిమిత్తసే వహ జ్ఞాన అన్య జ్ఞేయోమేం తో లగతా హై,
పరన్తు ప్రయోజనభూత జీవాది తత్త్వోంకా యథార్థ నిర్ణయ కరనేమేం నహీం లగతా. సో యహ జ్ఞానమేం దోష
హుఆ; ఇసే మిథ్యాజ్ఞాన కహా. తథా జీవాది తత్త్వోంకా యథార్థ శ్రద్ధాన నహీం హోతా సో యహ శ్రద్ధానమేం
దోష హుఆ; ఇసే మిథ్యాదర్శన కహా. ఐసే లక్షణభేదసే మిథ్యాదర్శన, మిథ్యాజ్ఞానకో భిన్న కహా.
ప్రవృత్తి కరనా చాహతా హై సో బనతీ నహీం హై; ఇసలియే ఇసకా నామ మిథ్యాచారిత్ర హై.
హై, ఇసలియే రాగీ-ద్వేషీ హోకర కిసీకా సద్భావ చాహతా హై, కిసీకా అభావ చాహతా హై, పరన్తు
ఉనకా సద్భావ యా అభావ ఇసకా కియా హుఆ హోతా నహీం, క్యోంకి కోఈ ద్రవ్య కిసీ ద్రవ్యకా
కర్త్తా-హర్త్తా హై నహీం, సర్వ ద్రవ్య అపనే-అపనే స్వభావరూప పరిణమిత హోతే హైం; యహ వృథా హీ
కషాయభావసే ఆకులిత హోతా హై.
Page 79 of 350
PDF/HTML Page 107 of 378
single page version
వహ నహీం చలతీ తబ క్యోం నహీం చలాతా? ఉసీ ప్రకార పదార్థ పరిణమిత హోతే హైం ఔర యహ జీవ
ఉనకా అనుసరణ కరకే ఐసా మానతా హై కి ఇనకో మైం ఐసా పరిణమిత కర రహా హూఁ, పరన్తు వహ
అసత్య మానతా హై; యది ఉసకే పరిణమానేసే పరిణమిత హోతే హైం తో వే వైసే పరిణమిత నహీం హోతే
తబ క్యోం నహీం పరిణమాతా? సో జైసా స్వయం చాహతా హై వైసా పదార్థకా పరిణమన కదాచిత్ ఐసే
హీ బన జాయ తబ హోతా హై. బహుత పరిణమన తో జిన్హేం స్వయం నహీం చాహతా వైసే హీ హోతే దేఖే
జాతే హైం, ఇసలిఏ యహ నిశ్చయ హై కి అపనే కరనేసే కిసీకా సద్భావ యా అభావ హోతా నహీం.
పరిణామోంమేం ఉన్హేం సుఖదాయక
హై. జైసే
కిసీకో మేఘవర్షా ఇష్ట లగతీ హై, కిసీకో అనిష్ట లగతీ హై.
హోతా దేఖా జాతా హై
హైం. జైసే
Page 80 of 350
PDF/HTML Page 108 of 378
single page version
ఐసా హై నహీం. యహ జీవ కల్పనా ద్వారా ఉన్హేం ఇష్ట-అనిష్ట మానతా హై సో యహ కల్పనా ఝూఠీ హై.
పదార్థోంకా సంయోగ సుఖదాయక
హై; కిసీకే శత్రు భీ దాస హోజాతే హైం, కిసీకే పుత్ర భీ అహితకారీ హోతా హై. ఇసలియే జానా
జాతా హై కి పదార్థ అపనే ఆప ఇష్ట-అనిష్ట నహీం హోతే, పరన్తు కర్మోదయకే అనుసార ప్రవర్తతే హైం.
జైసే కిసీకే నౌకర అపనే స్వామీకే కహే అనుసార కిసీ పురుషకో ఇష్ట-అనిష్ట ఉత్పన్న కరేం తో
వహ కుఛ నౌకరోంకా కర్త్తవ్య నహీం హై, ఉనకే స్వామీకా కర్త్తవ్య హై. కోఈ నౌకరోంకో హీ ఇష్ట-
అనిష్ట మానే తో ఝూఠ హై. ఉసీ ప్రకార కర్మకే ఉదయసే ప్రాప్త హుఏ పదార్థ కర్మకే అనుసార జీవకో
ఇష్ట-అనిష్ట ఉత్పన్న కరేం తో వహ కోఈ పదార్థోంకా కర్త్తవ్య నహీం హై, కర్మకా కర్త్తవ్య హై. యది
పదార్థోంకో హీ ఇష్ట-అనిష్ట మానే తో ఝూఠ హై.
జీవ అపనే రాగాదిక భావోంసే పుద్గలకో కర్మరూప పరిణమిత కరకే అపనా బురా కరే తో కర్మకా
క్యా దోష హై? ఇసలియే కర్మసే భీ రాగ-ద్వేష కరనా మిథ్యా హై.
నహీం ఔర యహ ఇష్ట-అనిష్ట మానకర రాగ-ద్వేష కరతా హై, ఇసలియే ఇస పరిణమనకో మిథ్యా కహా
హై. మిథ్యారూప జో పరిణమన, ఉసకా నామ మిథ్యాచారిత్ర హై.
Page 81 of 350
PDF/HTML Page 109 of 378
single page version
హై; అపనేకో న సుహాయే ఐసీ అనిష్ట అవస్థా హోతీ హై ఉసమేం ద్వేష కరతా హై. తథా శరీరకీ
ఇష్ట అవస్థాకే కారణభూత బాహ్య పదార్థోంమేం తో రాగ కరతా హై ఔర ఉసకే ఘాతకోంమేం ద్వేష కరతా
హై. తథా శరీరకీ అనిష్ట అవస్థాకే కారణభూత బాహ్య పదార్థోంమేం తో ద్వేష కరతా హై ఔర ఉనకే
ఘాతకోంమేం రాగ కరతా హై. తథా ఇనమేం జిన బాహ్య పదార్థోం సే రాగ కరతా హై ఉనకే కారణభూత
అన్య పదార్థోంమేం రాగ కరతా హై ఔర ఉనకే ఘాతకోంమేం ద్వేష కరతా హై. తథా జిన బాహ్య పదార్థోంసే
ద్వేష కరతా హై ఉనకే కారణభూత అన్య పదార్థోంమేం ద్వేష కరతా హై ఔర ఉనకే ఘాతకోంమేం రాగ కరతా
హై. తథా ఇనమేం భీ జినసే రాగ కరతా హై ఉనకే కారణ వ ఘాతక అన్య పదార్థోంమేం రాగ-ద్వేష
కరతా హై. తథా జినసే ద్వేష హై ఉనకే కారణ వ ఘాతక అన్య పదార్థోంమేం ద్వేష వ రాగ కరతా
హై. ఇసీ ప్రకార రాగ-ద్వేషకీ పరమ్పరా ప్రవర్తతీ హై.
హైం. తథా కితనే హీ వర్ణ, గంధ, శబ్దాదికే అవలోకనాదికసే శరీరకో ఇష్ట నహీం హోతా తథాపి
ఉనమేం రాగ కరతా హై. కితనే హీ వర్ణాదికకే అవలోకనాదికసే శరీరకో అనిష్ట నహీం హోతా
తథాపి ఉనమేం ద్వోష కరతా హై.
ద్వేష వ రాగ కరతా హై. ఇసీ ప్రకార యహాఁ భీ రాగ-ద్వేషకీ పరమ్పరా ప్రవర్తతీ హై.
ఇష్ట-అనిష్ట మాననేకా ప్రయోజన క్యా హై?
కరతా హై ఔర ఉన్హీంకే అర్థ అన్యసే రాగ-ద్వేష కరతా హై, ఇసలియే సర్వ రాగ-ద్వేష పరిణతికా
నామ మిథ్యాచారిత్ర కహా హై.
Page 82 of 350
PDF/HTML Page 110 of 378
single page version
రాగకే కారణ హోతే హైం తథా కిసీకో కిసీ కాలమేం ద్వేషకే కారణ హోతే హైం.
నహీం హై. మహా మునియోంకో మోహ మన్ద హోనేసే బాహ్య పదార్థోంకా నిమిత్త హోనే పర భీ రాగ-ద్వేష ఉత్పన్న
నహీం హోతే. పాపీ జీవోంకో మోహ తీవ్ర హోనేసే బాహ్య కారణ న హోనే పర భీ ఉనకే సంకల్పహీసే
రాగ-ద్వేష హోతే హైం. ఇసలియే మోహకా ఉదయ హోనేసే రాగాదిక హోతే హైం. వహాఁ జిస బాహ్య పదార్థకే
ఆశ్రయసే రాగభావ హోనా హో, ఉసమేం బినా హీ ప్రయోజన అథవా కుఛ ప్రయోజనసహిత ఇష్టబుద్ధి హోతీ
హై. తథా జిస పదార్థకే ఆశ్రయసే ద్వేషభావ హోనా హో ఉసమేం బినా హీ ప్రయోజన అథవా కుఛ
ప్రయోజనసహిత అనిష్టబుద్ధి హోతీ హై. ఇసలియే మోహకే ఉదయసే పదార్థోంకో ఇష్ట-అనిష్ట మానే బినా
రహా నహీం జాతా.
భేద జాననా. ఇనకా వర్ణన పహలే కియా హీ హై
ఇసీకా నామ అసంయమ కహా జాతా హై యా అవిరతి కహా జాతా హై. క్యోంకి పాఁచ ఇన్ద్రియాఁ ఔర
మనకే విషయోంమేం తథా పంచస్థావర ఔర త్రసకీ హింసామేం స్వచ్ఛన్దపనా హో తథా ఉనకే త్యాగరూప భావ
నహీం హో, వహీ బారహ ప్రకారకా అసంయమ యా అవిరతి హై. కషాయభావ హోనే పర ఐసే కార్య హోతే
హైం, ఇసలియే మిథ్యాచారిత్రకా నామ అసంయమ యా అవిరతి జాననా. తథా ఇసీకా నామ అవ్రత
Page 83 of 350
PDF/HTML Page 111 of 378
single page version
మిథ్యాచారిత్రకా నామ అవ్రత భీ కహా జాతా హై.
సంజ్ఞీ పంచేన్ద్రియోంమేం సమ్యగ్దృష్టికో ఛోడకర అన్య సర్వ జీవోంకే ఐసా హీ పరిణమన పాయా జాతా హై.
పరిణమనమేం జైసా జహాఁ సంభవ హో వైసా వహాఁ జాననా. జైసే
నిమిత్తసే మిథ్యాదర్శనాదికకా వర్ణన కియా హై. ఉసమేం జైసా విశేష సంభవ హో వైసా జాననా.
హై ఉసరూప పరిణమిత హోతా హై. తథా మనుష్యాదిక కితనే హీ నామ భీ జానతే హైం ఔర ఉనకే
భావరూప పరిణమన కరతే హైం
స్వయమేవ ఐసా హీ పరిణమన హోతా హై. తథా మనుష్యాదికకో సత్యవిచార హోనేకే కారణ మిలనే
పర భీ సమ్యక్పరిణమన నహీం హోతా; ఔర శ్రీగురుకే ఉపదేశకా నిమిత్త బనే, వే బారమ్బార సమఝాయేం,
పరన్తు యహ కుఛ విచార నహీం కరతా. తథా స్వయంకో భీ ప్రత్యక్ష భాసిత హో వహ తో నహీం మానతా
ఔర అన్యథా హీ మానతా హై. కిస ప్రకార? సో కహతే హైంః
పరన్తు ఇసకో శరీరసే భిన్నబుద్ధి నహీం హో సకతీ. స్త్రీ-పుత్రాదిక అపనే స్వార్థకే సగే ప్రత్యక్ష
దేఖే జాతే హైం; ఉనకా ప్రయోజన సిద్ధ న హో తభీ విపరీత హోతే దిఖాఈ దేతే హైం; యహ ఉనమేం
మమత్వ కరతా హై ఔర ఉనకే అర్థ నరకాదికమేం గమనకే కారణభూత నానాప్రకారకే పాప ఉత్పన్న కరతా
Page 84 of 350
PDF/HTML Page 112 of 378
single page version
తథా శరీరకీ అవస్థా ఔర బాహ్య సామగ్రీ స్వయమేవ ఉత్పన్న హోతీ తథా వినష్ట హోతీ దిఖాఈ దేతీ
హై, యహ వృథా స్వయం కర్త్తా హోతా హై. వహాఁ జో కార్య అపనే మనోరథకే అనుసార హోతా హై ఉసే
తో కహతా హై
కహతా హై కి
బనా రహే
పర భీ ఇస లోకకీ సామగ్రీకా హీ పాలన రహతా హై.
హై
మోహకా మాహాత్మ్య హై.
యహీ భావ దుఃఖోంకే బీజ హైం అన్య కోఈ నహీం.
Page 85 of 350
PDF/HTML Page 113 of 378
single page version
తాకో హోత అభావ హై, సహజరూప దరసావ
శక్తికో పాతా హై. వహాఁ యది విశేష మిథ్యాశ్రద్ధానాదికకే కారణోంసే ఉన మిథ్యాశ్రద్ధానాదికకా
పోషణ కరే తో ఉస జీవకా దుఃఖసే ముక్త హోనా అతి దుర్లభ హోతా హై.
జ్ఞానాది శక్తికో పాకర విశేష విపరీత శ్రద్ధానాదికకే కారణోంకా సేవన కరే తో ఇస జీవకా
ముక్త హోనా కఠిన హీ హోగా.
హైం.
హోతే హైం, ఉన్హేం గృహీత మిథ్యాత్వాది జాననా. వహాఁ అగృహీత మిథ్యాత్వాదికా వర్ణన తో పహలే కియా
హై వహ జాననా ఔర అబ గృహీత మిథ్యాత్వాదికా నిరూపణ కరతే హైం సో జాననా.
Page 86 of 350
PDF/HTML Page 114 of 378
single page version
మిథ్యాజ్ఞాన హై. తథా జిస ఆచరణమేం కషాయోంకా సేవన హో ఔర ఉసే ధర్మరూప అంగీకార కరేం
సో మిథ్యాచారిత్ర హై.
గనగౌర, హోలీ ఇత్యాది; తథా సూర్య, చన్ద్రమా, గ్రహ, ఔత, పితృ, వ్యన్తర ఇత్యాది; తథా గాయ, సర్ప
ఇత్యాది; తథా అగ్ని, జల, వృక్ష ఇత్యాది; తథా శస్త్ర, దవాత, బర్తన ఇత్యాది అనేక హైం; ఉనకా
అన్యథా శ్రద్ధాన కరకే ఉనకో పూజతే హైం ఔర ఉనసే అపనా కార్య సిద్ధ కరనా చాహతే హైం, పరన్తు
వే కార్యసిద్ధికే కారణ నహీం హైం. ఇసలియే ఐసే శ్రద్ధానకో గృహితమిథ్యాత్వ కహతే హైం.
దేఖే జాతే హైం, ఉన్హేం ఏక కైసే మానా జాయే? ఇనకా మాననా తో ఇన ప్రకారోంసే హైః
ఉనసే భిన్న కోఈ సేనా వస్తు నహీం హై. సో ఇస ప్రకారసే సర్వ పదార్థ జినకా నామ బ్రహ్మ హై వహ
బ్రహ్మ కోఈ భిన్న వస్తు తో సిద్ధ నహీం హుఈ, కల్పనా మాత్ర హీ ఠహరీ.
బ్రహ్మైవేదమమృతం పురస్తాద బ్రహ్మదక్షిణతపశ్చోత్తరేణ.
అఘశ్చోర్ధ్వం చ ప్రసృతం బ్రహ్మైవేదం విశ్వమిదం వరిష్ఠమ్ .. ముణ్డకో౦ ఖం౦ ౩ మం౦ ౧౧
Page 87 of 350
PDF/HTML Page 115 of 378
single page version
మానా జాయ తో బ్రహ్మ కోఈ భిన్న తో సిద్ధ హుఆ నహీం.
కహతే హైం; తథా జైసే పృథ్వీకే పరమాణుఓంకా మిలాప హోనే పర ఘట ఆది కహతే హైం; పరన్తు యహాఁ
సముద్రాది వ ఘటాదిక హైం, వే ఉన పరమాణుఓంసే భిన్న కోఈ అలగ వస్తు తో నహీం హై. సో ఇస
ప్రకారసే సర్వ పదార్థ న్యారే-న్యారే హైం, పరన్తు కదాచిత్ మిలకర ఏక హో జాతే హైం వహ బ్రహ్మ హై
సో ఇస ప్రకారసే యహ సర్వ పదార్థ తో అంగ హైం ఔర జిసకే యహ హైం వహ అంగీ బ్రహ్మ హై. యహ
సర్వ లోక విరాట స్వరూప బ్రహ్మకా అంగ హై
హైం. సో లోకమేం తో పదార్థోంకే పరస్పర అన్తరాల భాసిత హోతా హై; ఫి ర ఉసకా ఏకత్వపనా కైసే
మానా జాయ? అన్తరాల హోనే పర భీ ఏకత్వ మానేం తో భిన్నపనా కహాఁ మానా జాయేగా?
సాథ జిన సూక్ష్మ అంగోంసే వహ జుడతా హై వే గమన కరేంగే. తథా ఉనకే గమన కరనేసే వే సూక్ష్మ
అంగ అన్య స్థూల అంగోంసే జుడే రహతే హైం వే భీ గమన కరేంగే
ఏక పదార్థకే గమనాది కరనేసే సర్వ పదార్థోంకే గమనాది హోంగే సో భాసిత నహీం హోతా. తథా యది
ద్వితీయ పక్ష గ్రహణ కరేగా తో అంగ టూటనేసే భిన్నపనా హో హీ జాతా హై, తబ ఏకత్వపనా కైసే
రహా? ఇసలియే సర్వ-లోకకే ఏకత్వకో బ్రహ్మ మాననా కైసే సమ్భవ హో సకతా హై?
తబ ఏక హో జాతా హై. తథా జైసే
Page 88 of 350
PDF/HTML Page 116 of 378
single page version
ఔర ఫి ర ఏక హోగా, ఇసలియే ఏక హీ హై.
నహీం రహా. తథా జల, సువర్ణాదికకో భిన్న హోనే పర భీ ఏక కహతే హైం వహ తో ఏక జాతి
అపేక్షాసే కహతే హైం, పరన్తు యహాఁ సర్వ పదార్థోంకీ ఏక జాతి భాసిత నహీం హోతీ. కోఈ చేతన
హై, కోఈ అచేతన హై, ఇత్యాది అనేక రూప హైం; ఉనకీ ఏక జాతి కైసే కహేం? తథా పహలే ఏక
థా, ఫి ర భిన్న హుఆ మానతే హైం తో జైసే ఏక పాషాణ ఫూ టకర టుకడే హో జాతా హై ఉసీ ప్రకార
బ్రహ్మకే ఖణ్డ హో గయే, ఫి ర ఉనకా ఇకట్ఠా హోనా మానతా హై తో వహాఁ ఉనకా స్వరూప భిన్న రహతా
హై యా ఏక హో జాతా హై? యది భిన్న రహతా హై తో వహాఁ అపనే-అపనే స్వరూపసే భిన్న హీ హైం
ఔర ఏక హో జాతే హైం తో జడ భీ చేతన హో జాయేగా వ చేతన జడ హో జాయగా. వహాఁ అనేక
వస్తుఓంకీ ఏక వస్తు హుఈ తబ కిసీ కాలమేం అనేక వస్తు, కిసీ కాలమేం ఏక వస్తు ఐసా కహనా
బనేగా, ‘అనాది-అనన్త ఏక బ్రహ్మ హై’
అలగ నవీన ఉత్పన్న హుఏ హైం యా బ్రహ్మ హీ ఇన స్వరూప హుఆ హై? యది అలగ నవీన ఉత్పన్న హుఏ హైం
తో వే న్యారే హుఏ, బ్రహ్మ న్యారా రహా; సర్వవ్యాపీ అద్వైత బ్రహ్మ నహీం ఠహరా. తథా యది బ్రహ్మ హీ ఇన
స్వరూప హుఆ తో కదాచిత్ లోక హుఆ, కదాచిత్ బ్రహ్మ హుఆ, ఫి ర జైసాకా తైసా కైసా రహా?
ప్రకార బ్రహ్మకా ఏక అంశ భిన్న హోకర లోకరూప హుఆ, వహాఁ స్థూల విచారసే తో గమ్య నహీం హై,
పరన్తు సూక్ష్మ విచార కరనే పర తో ఏక అంశ అపేక్షాసే బ్రహ్మకే అన్యథాపనా హుఆ. యహ అన్యథాపనా
ఔర తో కిసీకే హుఆ నహీం హై.
తథా ఏక ప్రకార యహ హై
హైం వహాఁ జిస ప్రకార ఆకాశ హై ఉసీ ప్రకార బ్రహ్మ భీ హై
Page 89 of 350
PDF/HTML Page 117 of 378
single page version
ఏక మాననా కైసే సమ్భవ హై. తథా ఆకాశకా లక్షణ తో సర్వత్ర భాసిత హై, ఇసలియే ఉసకా
తో సర్వత్ర సద్భావ మానతే హైం; బ్రహ్మకా లక్షణ తో సర్వత్ర భాసిత నహీం హోతా, ఇసలియే ఉసకా
సర్వత్ర సద్భావ కైసే మానేం. ఇస ప్రకారసే భీ సర్వరూప బ్రహ్మ నహీం హై.
హై. ఏక భీ హై; అనేక భీ హై; భిన్న భీ హై, మిలా భీ హై. ఉసకీ మహిమా ఐసీ హీ హై.
హై హీ నహీం. తథా వహ కహతా హై
న్యాయ తో జిస ప్రకార సత్య హై ఉసీ ప్రకార హోగా.
ప్రథమ తో ఐసా మానతా హై కి బ్రహ్మకో ఐసీ ఇచ్ఛా హుఈ కి
కహతా హై కి దుఃఖ తో నహీం థా, ఐసా హీ కౌతూహల ఉత్పన్న హుఆ. ఉసే కహతే హైం
సో బ్రహ్మకో ఏక అవస్థాసే బహుత అవస్థారూప హోనే పర బహుత సుఖ హోనా కైసే సమ్భవ హై? ఔర
యది పూర్వ సమ్పూర్ణ సుఖీ హో తో అవస్థా కిసలియే పలటే? ప్రయోజన బినా తో కోఈ కుఛ కర్త్తవ్య
కరతా నహీం హై.
Page 90 of 350
PDF/HTML Page 118 of 378
single page version
నహీం హై. ఇచ్ఛా తో తభీ హోతీ హై జబ కార్య న హో. కార్య హో తబ ఇచ్ఛా నహీం రహతీ.
ఇసలియే సూక్ష్మ కాలమాత్ర ఇచ్ఛా రహీ తబ తో దుఃఖీ హుఆ హోగా; క్యోంకి ఇచ్ఛా హై సో హీ దుఃఖ
హై ఔర కోఈ దుఃఖకా స్వరూప హై నహీం. ఇసలిఏ బ్రహ్మకే ఇచ్ఛా కైసే బనే?
దణ్డవత్ సంయోగసమ్బన్ధ హై కి అగ్ని-ఉష్ణవత్ సమవాయసమ్బన్ధ హై. జో సంయోగసమ్బన్ధ హై తో బ్రహ్మ
భిన్న హై, మాయా భిన్న హై; అద్వైత బ్రహ్మ కైసే రహా? తథా జైసే దణ్డీ దణ్డకో ఉపకారీ జానకర
గ్రహణ కరతా హై తైసే బ్రహ్మ మాయాకో ఉపకారీ జానతా హై తో గ్రహణ కరతా హై, నహీం తో క్యోం
గ్రహణ కరే? తథా జిస మాయాకో బ్రహ్మ గ్రహణ కరే ఉసకా నిషేధ కరనా కైసే సమ్భవ హై? వహ
తో ఉపాదేయ హుఈ. తథా యది సమవాయసమ్బన్ధ హై తో జైసే అగ్నికా ఉష్ణత్వ స్వభావ హై వైసే
బ్రహ్మకా మాయా స్వభావ హీ హుఆ. జో బ్రహ్మకా స్వభావ హై ఉసకా నిషేధ కరనా కైసే సమ్భవ
హై? యహ తో ఉత్తమ హుఈ.
తో ఉసీకో కహతే హైం జిసనే కపట కియా, ఉసకే కపటసే అన్య భ్రమరూప హుఏ ఉన్హేం తో కపటీ
నహీం కహతే. ఉసీ ప్రకార బ్రహ్మ అపనీ మాయాకో ఆప జానతా హై సో ఆప తో భ్రమరూప నహీం
హోతా, పరన్తు ఉసకీ మాయాసే అన్య జీవ భ్రమరూప హోతే హైం. వహాఁ మాయావీ తో బ్రహ్మకో హీ కహా
జాయగా, ఉసకీ మాయాసే అన్య జీవ భ్రమరూప హుఏ ఉన్హేం మాయావీ కిసలియే కహతే హైం?
ఆప హీ జో అపనేసే భిన్న నహీం హైం ఐసే అన్య జీవ, ఉనకో మాయాసే దుఃఖీ కరతా హై సో కైసే
Page 91 of 350
PDF/HTML Page 119 of 378
single page version
కరకే పీడా ఉత్పన్న కరతా హై, ఉసీ ప్రకార బ్రహ్మ బినా హీ ప్రయోజన అన్య జీవోంకో మాయా ఉత్పన్న
కరకే పీడా ఉత్పన్న కరే సో భీ బనతా నహీం హై.
ఫి ర వే కహతే హైం
భరా హై, ఉన సబమేం చన్ద్రమాకా ప్రతిబిమ్బ అలగ-అలగ పడతా హై, చన్ద్రమా ఏక హై; ఉసీ ప్రకార
అలగ-అలగ బహుతసే శరీరోంమేం బ్రహ్మకా చైతన్యప్రకాశ అలగ-అలగ పాయా జాతా హై. బ్రహ్మ ఏక
హై, ఇసలియే జీవోంకే చేతనా హై సో బ్రహ్మకీ హై.
హుఈ. తథా ఉససే పూఛతే హైం
కహేగా, యహ ఘటఉపాధి భేద హై; తో ఘటఉపాధి హోనేసే తో చేతనా భిన్న-భిన్న ఠహరీ. ఘటఉపాధి
మిటనే పర ఇసకీ చేతనా బ్రహ్మమేం మిలేగీ యా నాశ హో జాయగీ? యది నాశ హో జాయేగీ తో యహ
జీవ తో అచేతన రహ జాయేగా ఔర తూ కహేగా కి జీవ హీ బ్రహ్మమేం మిల జాతా హై తో వహాఁ
బ్రహ్మమేం మిలనే పర ఇసకా అస్తిత్వ రహతా హై యా నహీం రహతా? యది అస్తిత్వ రహతా హై తో యహ
రహా, ఇసకీ చేతనా ఇసకే రహీ; బ్రహ్మమేం క్యా మిలా? ఔర యది అస్తిత్వ నహీం రహతా హై తో
ఉసకా నాశ హీ హుఆ; బ్రహ్మమేం కౌన మిలా? యది తూ కహేగా కి బ్రహ్మకీ ఔర జీవోంకీ చేతనా
భిన్న హై, తో బ్రహ్మ ఔర సర్వ జీవ ఆప హీ భిన్న-భిన్న ఠహరే. ఇస ప్రకార జీవోంకో చేతనా
హై సో బ్రహ్మకీ హై
థే యా నవీన హుఏ హైం? యది పహలే హీ థే తో పహలే తో మాయా బ్రహ్మకీ థీ, బ్రహ్మ అమూర్తిక హై
Page 92 of 350
PDF/HTML Page 120 of 378
single page version
స్వభావ శాశ్వత నహీం ఠహరా ఔర యది కహేగా కి
కహతా హై, వే తో ఉన పదార్థమయ హుఏ. ఔర అభిన్న ఉత్పన్న హుఏ తో మాయా హీ తద్రూప హుఈ, నవీన
పదార్థ ఉత్పన్న కిసలియే కహతా హై?
తథా వే కహతే హైం
భావకో తామస కహతే హైం, మన్దకషాయరూప భావకో సాత్త్విక కహతే హైం. సో యహ భావ తో చేతనామయ
ప్రత్యక్ష దేఖే జాతే హైం ఔర మాయాకా స్వరూప జడ కహతే హో, సో జడసే యహ భావ కైసే ఉత్పన్న
హోం? యది జడకే భీ హోం తో పాషాణాదికకే భీ హోంగే, పరన్తు చేతనాస్వరూప జీవోంకే హీ యహ
భావ దిఖతే హైం; ఇసలియే యహ భావ మాయాసే ఉత్పన్న నహీం హైం. యది మాయాకో చేతన ఠహరాయే తో
యహ మానేం. సో మాయాకో చేతన ఠహరానే పర శరీరాదిక మాయాసే ఉత్పన్న కహేగా తో నహీం మానేంగే.
ఇసలియే నిర్ధార కర; భ్రమరూప మాననేసే లాభ క్యా హై.
క్రోధ హోగా, క్రోధసే పురుష కైసే ఉత్పన్న హోగా? ఫి ర ఇన గుణోంకీ తో నిన్దా కరతే హైం, ఇనసే
ఉత్పన్న హుఏ బ్రహ్మాదికకో పూజ్య కైసే మానా జాతా హై? తథా గుణ తో మాయామయీ ఔర ఇన్హేం బ్రహ్మకే
అవతార కహా జాతా హై సో యహ తో మాయాకే అవతార హుఏ, ఇనకో బ్రహ్మకా అవతార *కైసే కహా
ఔర జో ఇన్హీంకీ మూర్తి ఉన్హేం పూజ్య మానేం యహ కైసా భ్రమ హై?
కలికాలకే ప్రారమ్భమేం పరబ్రహ్మ పరమాత్మానే రజోగుణసే ఉత్పన్న హోకర బ్రహ్మా బనకర ప్రజాకీ రచనా కీ.
ప్రలయకే సమయ తమోగుణసే ఉత్పన్న హో కాల (శివ) బనకర సృష్టికో గ్రస లియా. ఉస పరమాత్మానే సత్త్వగుణసే
ఉత్పన్న హో, నారాయణ బనకర సముద్రమేం శయన కియా.