Page 93 of 350
PDF/HTML Page 121 of 378
single page version
రాజసాదిక పాయే జాతే హైం ఐసా కహో. ఇన్హేం పూజ్య కహనా, పరమేశ్వర కహనా తో నహీం బనతా.
జైసే అన్య సంసారీ హైం వైసే యే భీ హైం.
హైం, సో యహ భీ భ్రమ హై. క్యోంకి మాయాకే ఆధీన హోనేసే తో కామ-క్రోధాదిక హీ ఉత్పన్న హోతే
హైం ఔర క్యా హోతా హై? సో ఉన బ్రహ్మాదికోంకే తో కామ-క్రోధాదికకీ తీవ్రతా పాయీ జాతీ హై.
కామకీ తీవ్రతాసే స్త్రియోంకే వశీభూత హుఏ నృత్య-గానాది కరనే లగే, విహ్వల హోనే లగే, నానాప్రకార
కుచేష్టా కరనే లగే; తథా క్రోధకే వశీభూత హుఏ అనేక యుద్ధాది కరనే లగే; మానకే వశీభూత హుఏ
అపనీ ఉచ్చతా ప్రగట కరనేకే అర్థ అనేక ఉపాయ కరనే లగే; మాయాకే వశీభూత హుఏ అనేక ఛల
కరనే లగే; లోభకే వశీభూత హుఏ పరిగ్రహకా సంగ్రహ కరనే లగే
రుణ్డమాలా ధారణాది బావలోంకీ క్రియా, *బహురూప ధారణాది భూతోంకీ క్రియా, గాయేం చరానా ఆది
వశీభూత హోనే పర క్యా క్రియా హోతీ సో సమఝమేం నహీం ఆతా?
హీ నామ క్రోధ హై, ఇత్యాది ఇసీ ప్రకార జాననా. ఔర యది బినా ఇచ్ఛా కరతా హై తో స్వయం
జిసే న చాహే ఐసా కార్య తో పరవశ హోనే పర హీ హోతా హై, సో పరవశపనా కైసే సమ్భవ హై?
తథా తూ లీలా బతలాతా హై సో పరమేశ్వర అవతార ధారణ కరకే ఇన కార్యోంకీ లీలా కరతా
హై తో అన్య జీవోంకో ఇన కార్యోంసే ఛుడాకర ముక్త కరనేకా ఉపదేశ కిసలియే దేతే హైం? క్షమా,
సన్తోష, శీల, సంయమాదికా ఉపదేశ సర్వ ఝూఠా హుఆ.
నమః కపాలహస్తాయ దిగ్వాసాయ శిఖణ్డినే .. (మత్స్య పురాణ, అ౦ ౨౫౦, శ్లోక ౨)
Page 94 of 350
PDF/HTML Page 122 of 378
single page version
కైసే కహేంగే? ఉసీ ప్రకార బ్రహ్మాదిక ఆప కామ-క్రోధరూప చేష్టాసే అపనే ఉత్పన్న కియే లోగోం కో
ప్రవృత్తి కరాయేం ఔర వే లోగ ఉస ప్రకార ప్రవృత్తి కరేం తబ ఉన్హేం నరకాదిమేం డాలే. ఇన్హీం భావోంకా
ఫల శాస్త్రమేం నరకాది లిఖా హై సో ఐసే ప్రభుకో భలా కైసే మానేం?
హుఏ తో జైసే కోఈ అపనే సేవకకో ఆప హీ కిసీసే కహకర మరాయే ఔర ఫి ర ఉస మారనేవాలేకో
ఆప మారే, తో ఐసే స్వామీకో భలా కైసే కహేంగే? ఉసీ ప్రకార జో అపనే భక్తకో ఆప హీ
ఇచ్ఛాసే దుష్టోం ద్వారా పీడిత కరాయే ఔర ఫి ర ఉన దుష్టోంకో ఆప అవతార ధారణ కరకే మారే,
తో ఐసే ఈశ్వరకో భలా కైసే మానా జాయే?
ఐసా న హోనే దే. తథా ఉససే పూఛతే హైం కి యది ఐసే కార్యకే అర్థ అవతార ధారణ కియా,
సో క్యా బినా అవతార ధారణ కియే శక్తి థీ యా నహీం? యది థీ తో అవతార క్యోం ధారణ
కియా? ఔర నహీం థీ తో బాదమేం సామర్థ్య హోనేకా కారణ క్యా హుఆ?
ద్వేష పాయే జాతే హైం తో అన్య జీవోంకో రాగ-ద్వేష ఛోడకర సమతాభావ కరనేకా ఉపదేశ కిసలియే
దేం? తథా రాగ-ద్వేషకే అనుసార కార్య కరనేకా విచార కియా, సో కార్య థోడే వ బహుత కాల
లగే బినా హోతా నహీం హై, తో ఉతనే కాల ఆకులతా భీ పరమేశ్వరకో హోతీ హోగీ. జైసే జిస
కార్యకో ఛోటా ఆదమీ హీ కర సకతా హో ఉస కార్యకో రాజా స్వయం ఆకర కరే తో కుఛ రాజాకీ
ధర్మసంస్థాపనార్థాయ సమ్భవామి యుగే యుగే ..౮.. (గీతా ౪-౮)
Page 95 of 350
PDF/HTML Page 123 of 378
single page version
కర సకేం ఉస కార్యకో పరమేశ్వర స్వయం అవతార ధారణ కరకే కరతా హై
కరానా చాహతా హై? తథా తూ కహతా హై సర్వ జీవ పరమేశ్వరకీ ఇచ్ఛానుసార ప్రవర్తతే హైం ఔర స్వయంకో
స్తుతి కరానేకీ ఇచ్ఛా హై తో సబకో అపనీ స్తుతిరూప ప్రవర్తిత కరో, కిసలియే అన్య కార్య కరనా
పడే? ఇసలిఏ మహిమాకే అర్థ భీ కార్య కరనా నహీం బనతా.
మానో; పరన్తు ఐసా అసమ్భవ కహనా యుక్త నహీం హై.
ఫి ర వే కహతే హైం
పహలే ఇష్ట లగీ తబ ఉత్పన్న కీ, ఫి ర అనిష్ట లగీ తబ నష్ట కర దీ
పరమేశ్వరకా ఏక స్వభావ నహీం ఠహరా. సో ఏక స్వభావ న రహనేకా కారణ క్యా హై? వహ బతలా.
బినా కారణ స్వభావకా పలటనా కిసలియే హోగా? ఔర ద్వితీయ పక్ష గ్రహణ కరేగా తో సృష్టి
తో పరమేశ్వర కే ఆధీన థీ, ఉసే ఐసీ క్యోం హోనే దియా కి అపనేకో అనిష్ట లగే?
Page 96 of 350
PDF/HTML Page 124 of 378
single page version
రచనా బనాయీ సో పహలే
దీ వే కహాఁసే సామగ్రీ లాకర కైసే రచనా కరతే హైం సో బతలా.
హీ కర్త్తా హుఆ, లోక తో స్వయమేవ హీ ఉత్పన్న హుఆ. తథా ఇచ్ఛా తో పరమబ్రహ్మనే కీ థీ, బ్రహ్మాకా
కర్త్తవ్య క్యా హుఆ జిససే బ్రహ్మకో సృష్టికో ఉత్పన్న కరనేవాలా కహా?
ఆయా.
అనిష్ట బహుత దేఖే జాతే హైం. జీవోంమేం దేవాదిక బనాయే సో తో రమణ కరనేకే అర్థ వ భక్తి
కరానేకే అర్థ ఇష్ట బనాయే; ఔర లట, కీడీ, కుత్తా, సుఅర, సింహాదిక బనాయే సో కిస అర్థ
బనాయే? వే తో రమణీక నహీం హైం, భక్తి నహీం కరతే, సర్వ ప్రకార అనిష్ట హీ హైం. తథా దరిద్రీ,
దుఃఖీ నారకియోంకో దేఖకర అపనే జుగుప్సా, గ్లాని ఆది దుఃఖ ఉత్పన్న హోం
పరిణమిత హుఏ సో కైసే పరిణమిత హుఏ? యది ఆప హీ పరిణమిత హుఏ కహోగే తో మాలూమ హోతా
హై బ్రహ్మానే పహలే తో ఉత్పన్న కియే, ఫి ర వే ఇసకే ఆధీన నహీం రహే, ఇస కారణ బ్రహ్మాకో దుఃఖ
హీ హుఆ.
Page 97 of 350
PDF/HTML Page 125 of 378
single page version
బ్రహ్మాకో కుఛ సుఖ తో నహీం ఉత్పన్న హోతా హోగా. తథా తూ కహేగా పాపీ జీవోంకో దుఃఖ దేనేకే
అర్థ బనాఈం; తో అపనే హీ ఉత్పన్న కియే జీవ ఉనసే ఐసీ దుష్టతా కిసలియే కీ, జో ఉనకో
దుఃఖదాయక సామగ్రీ పహలే హీ బనాఈ? తథా ధూల, పర్వతాది కుఛ వస్తుఏఁ ఐసీ భీ హైం జో రమణీయ
భీ నహీం హైం ఔర దుఃఖదాయక భీ నహీం హైం
సృష్టికా కర్తా కైసే కహా జాతా హై?
సో లోకమేం తో దుఃఖకో హీ ఉత్పత్తికే కారణ జహాఁ-తహాఁ దేఖే జాతే హైం ఔర ఉనసే జీవోంకో దుఃఖ
హీ దేఖా జాతా హై. క్షుధా-తృషాది లగ రహే హైం, శీత-ఉష్ణాదికసే దుఃఖ హోతా హై, జీవ పరస్పర
దుఃఖ ఉత్పన్న కరతే హైం, శస్త్రాది దుఃఖకే కారణ బన రహే హైం, తథా వినష్ట హోనేకే అనేక కారణ
బన రహే హైం. జీవోంకీ రోగాదిక వ అగ్ని, విష, శస్త్రాదిక పర్యాయకే నాశకే కారణ దేఖే జాతే
హైం, తథా అజీవోంకే భీ పరస్పర వినష్ట హోనేకే కారణ దేఖే జాతే హైం. సో ఐసే దోనోం ప్రకారకీ
హీ రక్షా నహీం కీ తో విష్ణునే రక్షక హోకర క్యా కియా?
ఉపస్థిత హోనే పర భీ
వహాఁ విష్ణుకీ శక్తి హీన హుఈ యా ఉసే జ్ఞాన హీ నహీం హుఆ? లోకమేం బహుత తో ఐసే హీ దుఃఖీ
హోతే హైం, మరణ పాతే హైం; విష్ణునే రక్షా క్యోం నహీం కీ?
దుఃఖీ హోకర గరుడ పక్షీ ద్వారా విష్ణుసే ప్రార్థనా కీ తో ఉన్హోంనే సముద్రసే అణ్డే దిలవా దియే. ఐసీ పురాణోంమేం
కథా హై.
Page 98 of 350
PDF/HTML Page 126 of 378
single page version
తూ కహతా హై కి భలా హుఆ వహాఁ తో విష్ణుకా కియా హుఆ ఔర బురా హుఆ సో ఇసకే కర్త్తవ్యకా
ఫల హుఆ. ఇస ప్రకార ఝూఠీ కల్పనా కిసలియే కరేం? యా తో బురా వ భలా దోనోం విష్ణుకే
కియే కహో, యా అపనే కర్త్తవ్యకా ఫల కహో. యది విష్ణుకా కియా హుఆ కహో తో బహుత జీవ
దుఃఖీ ఔర శీఘ్ర మరతే దేఖే జాతే హైం సో ఐసా కార్య కరే ఉసే రక్షక కైసే కహేం? తథా అపనే
కర్త్తవ్యకా ఫల హై తో కరేగా సో పాయేగా, విష్ణు క్యా రక్షా కరేగా?
హై, భక్తోంకా హీ రక్షక మాన. సో భక్తోంకా భీ రక్షక నహీం దీఖతా, క్యోంకి అభక్త భీ భక్త
పురుషోంకో పీడా ఉత్పన్న కరతే దేఖే జాతే హైం.
అభక్త పురుషోం ద్వారా భక్త పురుషోంకో పీడిత హోతే దేఖ వ మన్దిరాదికో విఘ్న కరతే దేఖకర పూఛతే
హైం కి యహాఁ సహాయ నహీం కరతా, సో శక్తి నహీం హై యా ఖబర హీ నహీం హై. యది శక్తి నహీం
హై తో ఇనసే భీ హీనశక్తికా ధారక హుఆ. ఖబర భీ నహీం హై తో జిసే ఇతనీ భీ ఖబర
నహీం హై సో అజ్ఞాన హుఆ.
ఫి ర వే కహతే హైం
ప్రకార విష్ణుకీ రక్షా కరనేసే స్తుతి కీ; ఉసీ ప్రకార ఉసకీ సంహార కరనేసే నిందా కరో, క్యోంకి
రక్షా ఔర సంహార ప్రతిపక్షీ హైం.
తో బహుత జీవోంకా సర్వలోకమేం హోతా హై, యహ కైసే-కైసే అంగోంసే వ కిస-కిసకో ఆజ్ఞా దేకర
Page 99 of 350
PDF/HTML Page 127 of 378
single page version
స్వయమేవ ఉనకా సంహార హోతా హై; తో ఉసకే సదాకాల మారనేరూప దుష్ట పరిణామ హీ రహా కరతే
హోంగే ఔర అనేక జీవోంకో ఏకసాథ మారనేకీ ఇచ్ఛా కైసే హోతీ హోగీ? తథా యది మహాప్రలయ
హోనే పర సంహార కరతా హై తో పరమబ్రహ్మకీ ఇచ్ఛా హోనే పర కరతా హై యా ఉసకీ బినా ఇచ్ఛా
హీ కరతా హై? యది ఇచ్ఛా హోనే పర కరతా హై తో పరమ బ్రహ్మకే ఐసా క్రోధ కైసే హుఆ కి
సర్వథా ప్రలయ కరనేకీ ఇచ్ఛా హుఈ? క్యోంకి కిసీ కారణ బినా నాశ కరనేకీ ఇచ్ఛా నహీం హోతీ
ఔర నాశ కరనేకీ జో ఇచ్ఛా ఉసీకా నామ క్రోధ హై సో కారణ బతలా?
హై తబ దూర కరతా హై. యది ఉసే యహ లోక ఇష్ట-అనిష్ట లగతా హై తో ఉసే లోకసే రాగ-ద్వేష
తో హుఆ. బ్రహ్మకా స్వరూప సాక్షీభూత కిసలియే కహతే హో; సాక్షీభూత తో ఉసకా నామ హై జో
స్వయమేవ జైసే హో ఉసీప్రకార దేఖతా-జానతా రహే. యది ఇష్ట-అనిష్ట మానకర ఉత్పన్న కరే, నష్ట కరే,
ఉసే సాక్షీభూత కైసే కహేం? క్యోంకి సాక్షీభూత రహనా ఔర కర్తా-హర్తా హోనా యహ దోనోం పరస్పర విరోధీ
హైం; ఏకకో దోనోం సమ్భవ నహీం హైం.
భోలేపనసే కార్య కరకే ఫి ర ఉస కార్యకో దూర కరనా చాహే; ఉసీ ప్రకార పరమబ్రహ్మనే భీ బహుత హోకర
ఏక హోనేకీ ఇచ్ఛా కీ సో మాలూమ హోతా హై కి బహుత హోనేకా కార్య కియా హోగా సో భోలేపనహీసే
కియా హోగా, ఆగామీ జ్ఞానసే కియా హోతా తో కిసలియే ఉసే దూర కరనేకీ ఇచ్ఛా హోతీ?
హై తో సబకా ఏక సాథ సంహార కైసే కరతా హై? తథా ఇసకీ ఇచ్ఛా హోనేసే స్వయమేవ సంహార హోతా
హై; తబ ఇచ్ఛా తో పరమబ్రహ్మనే కీ థీ, ఇసనే సంహార క్యోం కియా?
Page 100 of 350
PDF/HTML Page 128 of 378
single page version
బ్రహ్మమేం ఏక హో జాతీ హై తో జో జీవ మాయామేం మిలే థే వే భీ మాయాకే సాథ బ్రహ్మమేం మిల గయే,
తో మహాప్రలయ హోనే పర సర్వకా పరమబ్రహ్మమేం మిలనా ఠహరా హీ, తబ మోక్షకా ఉపాయ కిసలియే కరేం?
హై అలగ-అలగ రహతే హైం, మిలే క్యోం కహతే హో? ఔర నయే ఉత్పన్న హోంగే తో జీవకా అస్తిత్వ
థోడేకాల పర్యన్త హీ రహతా హై, ఫి ర కిసలియే ముక్త హోనేకా ఉపాయ కరేం?
ఔర మూర్తిక అచేతన హై తో యహ బ్రహ్మమేం మిలతా హై యా నహీం? యది మిలతా హై తో ఇసకే మిలనేసే
బ్రహ్మ భీ మూర్తిక అచేతనసే మిశ్రిత హుఆ. ఔర నహీం మిలతా హై తో అద్వైతతా నహీం రహీ. ఔర
తూ కహేగా
ఆప నష్ట హోతా హుఆ లోకకో నష్ట కైసే కరేగా? ఔర ఆగే-పీఛే హోతా హై తో మహేశ లోకకో
నష్ట కరకే ఆప కహాఁ రహా, ఆప భీ తో సృష్టిమేం హీ థా?
ఇస ప్రకారసే వ అన్య అనేక ప్రకారసే బ్రహ్మా, విష్ణు, మహేశకో సృష్టికా ఉత్పన్న కరనేవాలా,
నరక ద్వీపాదిక హైం వే అనాదిసే ఇసీ ప్రకార హీ హైం ఔర సదాకాల ఇసీ ప్రకార రహేంగే.
జిసప్రకార తూ పరమబ్రహ్మకా స్వరూప అనాదినిధన మానతా హై, ఉసీ ప్రకార ఉన జీవాదిక వ
Page 101 of 350
PDF/HTML Page 129 of 378
single page version
దిఖాయే. లోకకో అనాదినిధన మాననేసే క్యా దోష హై? సో తూ బతలా.
వస్తు హీ నహీం హై యా సర్వజ్ఞ నహీం హై. ఇసలియే ఇన్ద్రియజ్ఞానగమ్య ఆకార నహీం హై ఉస అపేక్షా నిరాకార
హైం ఔర సర్వజ్ఞ జ్ఞానగమ్య హైం, ఇసలియే ఆకారవాన హైం. జబ ఆకారవాన ఠహరే తబ అలగ-అలగ
హోం తో క్యా దోష లగేగా? ఔర యది తూ జాతి అపేక్షా ఏక కహే తో హమ భీ మానతే హైం. జైసే
గేహూఁ భిన్న-భిన్న హైం ఉనకీ జాతి ఏక హై;
ఇత్యాది
మహన్తోంకో అన్య-అన్య మాతా-పితాసే హుఆ కహతే హైం; సో మహన్త పురుష కుశీలవాన మాతా-పితాకే కైసే
ఉత్పన్న హోంగే? యహ తో లోకమేం గాలీ హై. ఫి ర ఐసా కహకర ఉనకో మహంతతా కిసలియే కహతే హైం?
Page 102 of 350
PDF/HTML Page 130 of 378
single page version
రహా? యది రహా తో ఇన అవతారోంకో పూర్ణావతార కిసలియే కహతే హో? యది (వ్యాపక) నహీం రహా
తో ఏతావన్మాత్ర హీ బ్రహ్మ రహా. తథా అంశావతార హుఏ వహాఁ బ్రహ్మకా అంశ తో సర్వత్ర కహతే హో,
ఇనమేం క్యా అధికతా హుఈ? తథా కార్య తో తుచ్ఛ థా ఔర ఉసకే లియే బ్రహ్మనే స్వయం అవతార
ధారణ కియా కహతే హైం సో మాలూమ హోతా హై బినా అవతార ధారణ కియే బ్రహ్మకీ శక్తి వహ కార్య
కరనేకీ నహీం థీ; క్యోంకి జో కార్య అల్ప ఉద్యమసే హో వహాఁ బహుత ఉద్యమ కిసలియే కరేం?
ఐసా క్యోం హోనే దియా ఔర కితనే హీ కాల తక అపనే భక్తకో కిసలియే దుఃఖ దిలాయా?
తథా ఐసా రూప కిసలియే ధారణ కియా? తథా నాభిరాజాకే వృషభావతార హుఆ బతలాతే హైం, సో
నాభికో పుత్రపనేకా సుఖ ఉపజానేకో అవతార ధారణ కియా. ఘోర తపశ్చరణ కిసలియే కియా?
ఉనకో తో కుఛ సాఘ్య థా హీ నహీం. కహేగా కి జగతకే దిఖలానేకో కియా; తబ కోఈ అవతార
తో తపశ్చరణ దిఖాయే, కోఈ అవతార భోగాదిక దిఖాయే, వహాఁ జగత కిసకో భలా జానేగా?
పాకర పూజనే యోగ్య హో ఉసకా నామ అర్హత్ హై.
పహలే గ్వాలా హోకర పరస్త్రీ గోపియోంకే అర్థ నానా విపరీత నింద్య
ఋషభావతార-౮, పృథుఅవతార-౯, మత్స్య-౧౦, కచ్ఛప-౧౧, ధన్వన్తరి-౧౨, మోహినీ-౧౩, నృసింహావతార-౧౪,
వామన-౧౫, పరశురామ-౧౬, వ్యాస-౧౭, హంస-౧౮, రామావతార-౧౯, కృష్ణావతార-౨౦, హయగ్రీవ-౨౧, హరి-౨౨,
బుద్ధ-౨౩, ఔర కల్కి యహ ౨౪ అవతార మానే జాతే హైం.
Page 103 of 350
PDF/HTML Page 131 of 378
single page version
కహతే హైం
ఐసే కార్య తో మహానింద్య హైం. తథా రుక్మిణీకో ఛోడకర రాధాకో ముఖ్య కియా సో పరస్త్రీ సేవనకో
భలా జాన కియా హోగా? తథా ఏక రాధామేం హీ ఆసక్త నహీం హుఏ, అన్య గోపికా *కుబ్జా ఆది
యహ అలగ లక్ష్మీ కౌన హై జిసకా భర్తార నారాయణ హై? తథా సీతాదికకో మాయాకా స్వరూప కహతే
హైం, సో ఇనమేం ఆసక్త హుఏ తబ మాయామేం ఆసక్త కైసే న హుఏ? కహాఁ తక కహేం, జో నిరూపణ
కరతే హైం సో విరుద్ధ కరతే హైం. పరన్తు జీవోంకో భోగాదికకీ కథా అచ్ఛీ లగతీ హై, ఇసలియే
ఉనకా కహనా ప్రియ లగతా హై.
కియా? తథా మృగఛాలా, భస్మ ధారణ కరతే హైం సో కిస అర్థ ధారణ కీ హై? తథా రుణ్డమాలా
పహినతే హైం సో హీకో ఛూనా భీ నింద్య హై ఉసే గలేమేం కిస అర్థ ధారణ కరతే హైం? సర్పాది సహిత
హైం సో ఇసమేం కౌన బడాఈ హై? ఆక
హై సో ఐసీ విపరీతతా కిసలియే కీ? కామాసక్త థా తో ఘరమేం హీ రహతా, తథా ఉసనే నానాప్రకార
విపరీత చేష్టా కీ ఉసకా ప్రయోజన తో కుఛ భాసిత నహీం హోతా, బావలే జైసా కర్తవ్య భాసిత
హోతా హై, ఉసే బ్రహ్మస్వరూప కహతే హైం.
Page 104 of 350
PDF/HTML Page 132 of 378
single page version
కహతే హైం; సో బ్రహ్మ సర్వవ్యాపీ హై తో ఐసా విశేష కిసలియే కియా? ఔర సూర్యాదిమేం వ సువర్ణాదిమేం
హీ బ్రహ్మ హై తో సూర్య ఉజాలా కరతా హై, సువర్ణ ధన హై ఇత్యాది గుణోంసే బ్రహ్మ మానా; సో దీపాదిక
భీ సూర్యవత్ ఉజాలా కరతే హైం, చాందీ
హింసాదిక కరనా కైసే భలా హోగా? తథా గాయ, సర్ప ఆది పశు అభక్ష్య భక్షణాదిసహిత ఉన్హేం
పూజ్య కహతే హైం; అగ్ని, పవన, జలాదికకో దేవ ఠహరాకర పూజ్య కహతే హైం; వృక్షాదికకో యుక్తి
బనాకర పూజ్య కహతే హైం.
ఇనకే పూజనేసే క్యా హోగా సో కుఛ విచార నహీం హై. ఝూఠే లౌకిక ప్రయోజనకే కారణ ఠహరాకర
జగతకో భ్రమాతే హైం.
కరతే హైం ఔర వహాఁ దణ్డాదిక దేతే హైం; సో యహ కల్పిత ఝూఠీ యుక్తి హై. జీవ తో ప్రతిసమయ
అనన్త ఉపజతే-మరతే హైం, ఉనకా యుగపత్ ఐసా హోనా కైసే సమ్భవ హై? ఔర ఇస ప్రకార మాననేకా
కోఈ కారణ భీ భాసిత నహీం హోతా.
మనుష్యోంకో భ్రమిత కరకే అపనా లోభ సాధనేకే అర్థ బనాయీ హై.
దేఖే జాతే హైం. ఝూఠీ కల్పనా కరనేసే క్యా సిద్ధి హై?
Page 105 of 350
PDF/HTML Page 133 of 378
single page version
నిషేధ హై; పరన్తు ఐసే నిర్దయ హైం కి కుఛ గినతే నహీం హైం ఔర కహతే హైం
ఉసీ ప్రకార హింసా కరనేసే ధర్మ ఔర కార్యసిద్ధి కహనా ప్రత్యక్ష విరుద్ధ హై. పరన్తు జినకీ హింసా
కరనా కహా, ఉనకీ తో కుఛ శక్తి నహీం హై, కిసీకో ఉనకీ పీడా నహీం హై. యది కిసీ శక్తివాన
వ ఇష్టకా హోమ కరనా ఠహరాయా హోతా తో ఠీక రహతా. పాపకా భయ నహీం హై, ఇసలియే పాపీ దుర్బలకే
ఘాతక హోకర అపనే లోభకే అర్థ అపనా వ అన్యకా బురా కరనేమేం తత్పర హుఏ హైం.
హో, సర్వకే కర్తా-హర్తా హో, ఇత్యాది విశేషణోంసే గుణ గాతే హైం; సో ఇనమేం కితనే హీ తో నిరాకారాది
విశేషణ హైం సో అభావరూప హైం, ఉనకో సర్వథా మాననేసే అభావ హీ భాసిత హోతా హై. క్యోంకి
ఆకారాది బినా వస్తు కైసీ హోగీ? తథా కితనే హీ సర్వవ్యాపీ ఆది విశేషణ అసమ్భవీ హైం
సో ఉనకా అసమ్భవపనా పహలే దిఖాయా హీ హై.
యా జడ హై? యది చేతన హై తో వహ చేతనా బ్రహ్మకీ హై యా ఇసీకీ హై? యది బ్రహ్మకీ హై తో
‘‘మైం దాస హూఁ’’ ఐసా మాననా తో చేతనాహీకే హోతా హై సో చేతనా బ్రహ్మకా స్వభావ ఠహరా ఔర
స్వభావ-స్వభావీకే తాదాత్మ్య సమ్బన్ధ హై, వహాఁ దాస ఔర స్వామీకా సమ్బన్ధ కైసే బనతా హై? దాస
ఔర స్వామీకా సమ్బన్ధ తో భిన్న పదార్థ హో తభీ బనతా హై. తథా యది యహ చేతనా ఇసీకీ
హై తో యహ అపనీ చేతనాకా స్వామీ భిన్న పదార్థ ఠహరా, తబ మైం అంశ హూఁ వ ‘‘జో తూ హై సో
Page 106 of 350
PDF/HTML Page 134 of 378
single page version
హోనా అసమ్భవ హై, ఐసీ బుద్ధి కైసే హుఈ? ఇసలియే ‘‘మైం దాస హూఁ’’ ఐసా కహనా తో తభీ బనతా
హై జబ అలగ-అలగ పదార్థ హోం. ఔర ‘‘తేరా మైం అంశ హూఁ’’ ఐసా కహనా బనతా హీ నహీం.
క్యోంకి ‘తూ’ ఔర ‘మైం’ ఐసా తో భిన్న హో తభీ బనతా హై, పరన్తు అంశ-అంశీ భిన్న కైసే హోంగే?
అంశీ తో కోఈ భిన్న వస్తు హై నహీం, అంశోంకా సముదాయ వహీ అంశీ హై. ఔర ‘‘తూ హై సో మైం
హూఁ’’
హై; తో జో నామ ఈశ్వరకా హై వహీ నామ కిసీ పాపీ పురుషకా రఖా, వహాఁ దోనోంకే నామ- ఉచ్చారణమేం
ఫలకీ సమానతా హో, సో కైసే బనేగా? ఇసలియే స్వరూపకా నిర్ణయ కరకే పశ్చాత్ భక్తి కరనే
యోగ్య హో ఉసకీ భక్తి కరనా.
తథా జహాఁ కామ-క్రోధాదిసే ఉత్పన్న హుఏ కార్యోంకా వర్ణన కరకే స్తుతి ఆది కరేం ఉసే
నిరూపిత కరతే హైం. తథా స్నాన కరతీ స్త్రియోంకే వస్త్ర చురానా, దధి లూటనా, స్త్రియోంకే పైర పడనా,
స్త్రియోంకే ఆగే నాచనా ఇత్యాది జిన కార్యోంకో కరతే సంసారీ జీవ భీ లజ్జిత హోం ఉన కార్యోంకా
కరనా ఠహరాతే హైం; సో ఐసా కార్య అతి కామపీడిత హోనే పర హీ బనతా హై.
కార్య హైం. విషయసామగ్రీ ప్రాప్తికే అర్థ యత్న కియే కహతే హైం సో యహ లోభకే కార్య హైం.
కౌతూహలాదిక కియే కహతే హైం సో హాస్యాదికకే కార్య హైం. ఐసే యహ కార్య క్రోధాదిసే యుక్త హోనే
పర హీ బనతే హైం.
శాస్త్రమేం అత్యన్త నిన్దా పాయీ జాతీ హై, ఉన కార్యోంకా వర్ణన కరకే స్తుతి కరనా తో హస్తచుగల
జైసా కార్య హుఆ.
Page 107 of 350
PDF/HTML Page 135 of 378
single page version
భలా జానోగే తో పాపీ భలే హుఏ, బురా కౌన రహా? బురా జానోగే తో ఐసే కార్య కోఈ కరో,
వహీ బురా హుఆ. పక్షపాత రహిత న్యాయ కరో.
కార్య నహీం కియే, తుమ హీ కహతే హో, తో జిసమేం దోష నహీం థా ఉసే దోష లగాయా. ఇసలియే
ఐసా వర్ణన కరనా తో నిన్దా హై
క్రోధాదిరూప హోగా అథవా కామ-క్రోధాదిమేం అనురాగీ హోగా, సో ఐసే భావ తో భలే నహీం హైం.
యది కహోగే
భలా కిసలియే కహేం? ఇనకే తో పరస్పర ప్రతిపక్షీపనా హై.
ఔర మహాదేవ కే లింగకా హీ ఆకార బనాతే హైం. దేఖో విడమ్బనా! జిసకా నామ లేనే సే లాజ
ఆతీ హై, జగత జిసే ఢఁక రఖతా హై, ఉసకే ఆకారకీ పూజా కరాతే హైం. క్యా ఉసకే అన్య
అంగ నహీం థే? పరన్తు బహుత విడమ్బనా ఐసా హీ కరనేసే ప్రగట హోతీ హై.
భోగ లగాయా కహతే హైం; ఫి ర ఆప హీ ప్రసాదకీ కల్పనా కరకే ఉసకా భక్షణాది కరతే హైం. సో
యహాఁ పూఛతే హైం
దూర కరేగా? తథా భోజనాది సామగ్రీ ఆపనే తో ఉనకే అర్థ అర్పణ కీ సో కీ, ఫి ర ప్రసాద తో
ఠాకుర దే తబ హోతా హై, అపనా హీ కియా తో నహీం హోతా. జైసే కోఈ రాజాకో భేంట కరే, ఫి ర
రాజా ఇనామ దే తో ఉసే గ్రహణ కరనా యోగ్య హై; పరన్తు ఆప రాజాకో భేంట కరే, వహాఁ రాజా తో
Page 108 of 350
PDF/HTML Page 136 of 378
single page version
హుఆ. ఔర యది ఏక హో తో భేంట కహనా, ప్రసాద కరనా ఝూఠ హుఆ. ఏక హోనే పర యహ వ్యవహార
సమ్భవ నహీం హోతా; ఇసలిఏ భోజనాసక్త పురుషోం ద్వారా ఐసీ కల్పనా కీ జాతీ హై.
లేనా ఔర ఇన్ద్రియోంకే విషయ అపనే పోషనా సో విషయాసక్త జీవోం ద్వారా ఐసా ఉపాయ కియా గయా
హై. తథా వహాఁ జన్మ, వివాహాదికకీ వ సోనే-జాగనే ఇత్యాదికీ కల్పనా కరతే హైం సో జిస
ప్రకార లడకియాఁ గుా-గుడియోంకా ఖేల బనాకర కౌతూహల కరతీ హైం; ఉసీ ప్రకార యహ భీ కౌతూహల
కరతా హైం, కుఛ పరమార్థరూప గుణ నహీం హై. తథా బాల ఠాకురకా స్వాంగ బనాకర చేష్టాఏఁ దిఖాతే
హైం, ఉససే అపనే విషయోంకా పోషణ కరతే హైం ఔర కహతే హైం
కరతా హై? ఆప శుద్ధ బ్రహ్మ ఠహరా తబ కర్తవ్య క్యా రహా? తథా అపనేకో ప్రత్యక్ష కామ-క్రోధాదిక
హోతే దేఖే జాతే హైం, ఔర శరీరాదికకా సంయోగ దేఖా జాతా హై; సో ఇనకా అభావ హోగా తబ
హోగా, వర్తమానమేం ఇనకా సద్భావ మాననా భ్రమ కైసే హుఆ?
బ్రహ్మ హీ హై, అపనేకో అశుద్ధ జాన రహా థా సో భ్రమ థా, భ్రమ మిటనే పర ఆప బ్రహ్మ హీ హై.
Page 109 of 350
PDF/HTML Page 137 of 378
single page version
ఆప కామ-క్రోధాది సహిత అశుద్ధ హో రహా హై ఉసే అశుద్ధ జానే తో భ్రమ కైసే హోగా? శుద్ధ
జాననే పర భ్రమ హోగా. సో ఝూఠే భ్రమసే అపనేకో శుద్ధబ్రహ్మ మాననేసే క్యా సిద్ధి హై?
ఇన్ద్రియ ద్వారా హీ హోతా దిఖాఈ దేతా హై. ఇనకే బినా కోఈ జ్ఞాన బతలాయే తో ఉసే తేరా అలగ
స్వరూప మానేం, సో భాసిత నహీం హోతా. తథా ‘‘మనజ్ఞానే’’ ధాతుసే మన శబ్ద ఉత్పన్న హోతా హై సో
మన తో జ్ఞానస్వరూప హై; సో యహ జ్ఞాన కిసకా హై ఉసే బతలా; పరన్తు అలగ కోఈ భాసిత నహీం
హోతా. తథా యది తూ జడ హై తో జ్ఞాన బినా అపనే స్వరూపకా విచార కైసే కరతా హై? యహ
తో బనతా నహీం హై. తథా తూ కహతా హై
న్యారా జానే ఉసమేం అపనత్వ నహీం మానా జాతా. సో మనసే న్యారా బ్రహ్మ హై, తో మనరూప జ్ఞాన బ్రహ్మమేం
అపనత్వ కిసలియే మానతా హై? తథా యది బ్రహ్మ ఔర హీ హై తో తూ బ్రహ్మమేం అపనత్వ కిసలియే
మానతా హై? ఇసలియే భ్రమ ఛోడకర ఐసా జాన కి జిస ప్రకార స్పర్శనాది ఇన్ద్రియాఁ తో శరీరకా
స్వరూప హై సో జడ హై, ఉసకే ద్వారా జో జానపనా హోతా హై సో ఆత్మాకా స్వరూప హై; ఉసీ ప్రకార
మన భీ సూక్ష్మ పరమాణుఓంకా పుంజ హై వహ శరీరకా హీ అంగ హై. ఉసకే ద్వారా జానపనా హోతా
హై వ కామ-క్రోధాదిభావ హోతే హైం సో సర్వ ఆత్మాకా స్వరూప హై.
ఆధీనతా మిటేగీ తబ కేవలజ్ఞానస్వరూప ఆత్మా శుద్ధ హోగా.
హై. ఇనకో అపనా జానకర ఔపాధికభావోంకా అభావ కరనేకా ఉద్యమ కరనా యోగ్య హై. తథా జినసే
ఇసకా అభావ న హో సకే ఔర అపనీ మహంతతా చాహేం, వే జీవ ఇన్హేం అపనే న ఠహరాకర స్వచ్ఛన్ద
ప్రవర్తతే హైం; కామ-క్రోధాదిక భావోంకో బఢాకర విషయ-సామగ్రియోంమేం వ హింసాదిక కార్యోంమేం తత్పర హోతే హైం.
Page 110 of 350
PDF/HTML Page 138 of 378
single page version
కౌన మానతా హై? ఇసలియే శరీరాది పరమేం అహంబుద్ధి న కరనా, వహాఁ కర్తా న హోనా సో అహంకారకా
త్యాగ హై. అపనేమేం అహంబుద్ధి కరనేకా దోష నహీం హై.
కోఈ కైసా హై, కోఈ కైసా హై, ఉన్హేం సమాన కైసే మానేం? ఇసలియే పరద్రవ్యోంకో ఇష్ట-అనిష్ట న మాననా
సో రాగ-ద్వేషకా త్యాగ హై. పదార్థోంకా విశేష జాననేమేం తో కుఛ దోష నహీం హై.
హైం, ఇత్యాది విపరీతరూప ప్రవర్తతే హైం. జబ కోఈ పూఛే తబ కహతే హైం
హోతా హై, హమకో వికల్ప నహీం కరనా.
కరే ఉసే ఈశ్వరకీ ఇచ్ఛా బతలాతా హై. వికల్ప కరతా హై ఔర కహతా హై
బనాతా హై. యది అపనే పరిణామ కించిత్ భీ న మిలాయే తో హమ ఇసకా కర్తవ్య న మానేం.
జైసే
పహినే, అపనీ శీతాదిక వేదనా మిటాకర సుఖీ హో; వహాఁ యది అపనా కర్తవ్య నహీం మానేం తో
కైసే సమ్భవ హై? తథా కుశీల సేవన కరనా, అభక్ష్య భక్షణ కరనా ఇత్యాది కార్య తో పరిణామ
మిలే బినా హోతే నహీం; వహాఁ అపనా కర్తవ్య కైసే న మానేం? ఇసలియే యది కామ-క్రోధాదికా అభావ
హీ హుఆ హో తో వహాఁ కిన్హీం క్రియాఓంమేం ప్రవృత్తి సమ్భవ హీ నహీం హై. ఔర యది కామ-క్రోధాది
పాయే జాతే హైం తో జిసప్రకార యహ భావ థోడే హోం తదనుసార ప్రవృత్తి కరనా. స్వచ్ఛన్ద హోకర
ఇనకో బఢానా యుక్త నహీం హై.
కల్పనా కరతే హైం. ఉసకే విజ్ఞాన ద్వారా కించిత్ సాధనాసే నిమిత్తకా జ్ఞాన హోతా హై, ఇసలియే
జగతకో ఇష్ట-అనిష్ట బతలాతే హైం, ఆప మహన్త కహలాతే హైం; సో యహ తో లౌకిక కార్య హై, కహీం
Page 111 of 350
PDF/HTML Page 139 of 378
single page version
లోభాదిక ఉత్పన్న కరే, ఇసమేం క్యా సిద్ధి హై?
పవనసే క్రియా కీ. హస్తాదిక ఔర పవన యహ తో శరీరకే హీ అంగ హైం ఇనకే సాధనేసే ఆత్మహిత
కైసే సధేగా?
ఉసీ ప్రకార పవన సాధనేసే యహాఁ చేతనాకీ ప్రవృత్తి మిటతీ హై. వహాఁ మనకో రోక రఖా హై, కుఛ
వాసనా తో మిటీ నహీం హై, ఇసలియే మనకా వికల్ప మిటా నహీం కహతే; ఔర చేతనా బినా సుఖ
కౌన భోగతా హై? ఇసలియే సుఖ ఉత్పన్న హుఆ నహీం కహతే. తథా ఇస సాధనావాలే తో ఇస క్షేత్రమేం
హుఏ హైం, ఉనమేం కోఈ అమర దిఖాఈ నహీం దేతా. అగ్ని లగానేసే ఉసకా భీ మరణ హోతా దిఖాఈ
దేతా హై; ఇసలియే యమకే వశీభూత నహీం హైం
ఉసకే సుననేసే సుఖ మాననా హై. యహాఁ తో విషయపోషణ హుఆ, పరమార్థ తో కుఛ నహీం హై. తథా
పవనకే నికలనే
అవధారణ కర ఐసా శబ్ద నహీం కహతా. ఉసీ ప్రకార యహాఁ ‘‘సోహం’’ శబ్దకీ కల్పనా హై, కుఛ
పవన అర్థ అవధారణ కరకే ఐసే శబ్ద నహీం కహతే; తథా శబ్దకే జపనే
సమ్బన్ధ హై. ఇసలియే వస్తుకా నిర్ణయ కరకే ఉసమేం అహంబుద్ధి ధారణ కరనేమేం ‘‘సోహం’’ శబ్ద బనతా
హై. వహాఁ భీ ఆపకో ఆపరూప అనుభవ కరే వహాఁ తో ‘‘సోహం’’ శబ్ద సమ్భవ నహీం హై, పరకో
అపనేరూప బతలానేమేం ‘‘సోహం’’ శబ్ద సమ్భవ హై. జైసే
అపనా లక్షణ న జానతా హో, తబ ఉససే కహతే హైం
Page 112 of 350
PDF/HTML Page 140 of 378
single page version
క్యా సిద్ధి హై? తథా ఐసే సాధనసే కించిత్ అతీత-అనాగతాదికకా జ్ఞాన హో, వ వచనసిద్ధి
హో, వ పృథ్వీ-ఆకాశాదిమేం గమనాదికకీ శక్తి హో, వ శరీరమేం ఆరోగ్యతాదిక హో తో యహ తో
సర్వ లౌకిక కార్య హైం; దేవాదికకో స్వయమేవ హీ ఐసీ శక్తి పాయీ జాతీ హై. ఇనసే కుఛ అపనా
భలా తో హోతా నహీం హై; భలా తో విషయకషాయకీ వాసనా మిటనే పర హోతా హై; యహ తో
విషయకషాయకా పోషణ కరనేకే ఉపాయ హైం; ఇసలియే యహ సర్వ సాధన కించిత్ భీ హితకారీ నహీం
హైం. ఇనమేం కష్ట బహుత మరణాది పర్యన్త హోతా హై ఔర హిత సధతా నహీం హై; ఇసలియే జ్ఞానీ వృథా
ఐసా ఖేద నహీం కరతే, కషాయీ జీవ హీ ఐసే సాధనమేం లగతే హైం.
దియా కహతే హైం ఔర వేశ్యాదికకో బినా పరిణామ (కేవల) నామాదికసే హీ తరనా బతలాతే హైం,
కోఈ ఠికానా హీ నహీం హై.
ఏక తో మోక్ష ఐసా కహతే హైం కి
ప్రథమ తో ఠాకుర హీ సంసారీవత్ విషయాసక్త హో రహే హైం; సో జైసే రాజాదిక హైం వైసే హీ ఠాకుర హుఏ.
తథా దూసరోంసే సేవా కరానీ పడీ తబ ఠాకురకే పరాధీనపనా హుఆ. ఔర యది వహ మోక్ష ప్రాప్త కరకే
వహాఁ సేవా కరతా రహే తో జిస ప్రకార రాజాకీ చాకరీ కరనా ఉసీ ప్రకార యహ భీ చాకరీ హుఈ,
వహాఁ పరాధీన హోనే పర సుఖ కైసే హోగా? ఇసలియే యహ భీ నహీం బనతా.
ఠహరేగా? సభీ ఠహరేం తో భిన్న ఇచ్ఛా హోనే పర పరస్పర విరోధ హోగా. ఏక హీ హై తో సమానతా
నహీం హుఈ. న్యూన హై ఉసకో నీచేపనసే ఉచ్చ హోనేకీ ఆకులతా రహీ; తబ సుఖీ కైసే హోగా?
జిస ప్రకార ఛోటా రాజా యా బడా రాజా సంసారమేం హోతా హై; ఉసీ ప్రకార ఛోటా-బడా ఈశ్వర ముక్తిమేం
భీ హుఆ సో నహీం బనతా.