-
sAtavAn adhikAr ][ 253
AtmA apane bhAv rAgAdik hain unhen chhoDakar vItarAgI hotA hai; isaliye nishchayase vItarAgabhAv
hI mokShamArga hai. vItarAgabhAvonke aur vratAdikake kadAchit kArya-kAraNapanA hai, isaliye
vratAdiko mokShamArga kahe so kathanamAtra hI kathan hain; paramArthase bAhyakriyA mokShamArga nahIn hai —
aisA hI shraddhAn karanA.
isIprakAr anyatra bhI vyavahAranayakA angIkAr nahIn karanA aisA jAn lenA.
yahAn prashna hai ki vyavahAranay parako upadeshamen hI kAryakArI hai yA apanA bhI prayojan
sAdhatA hai?
samAdhAna — Ap bhI jab tak nishchayanayase prarUpit vastuko na pahichAne tab tak
vyavahAramArgase vastukA nishchay kare; isaliye nichalI dashAmen apaneko bhI vyavahAranay kAryakArI
hai; parantu vyavahArako upachAramAtra mAnakar usake dvArA vastuko ThIk prakAr samajhe tab to
kAryakArI ho; parantu yadi nishchayavat vyavahArako bhI satyabhUt mAnakar ‘vastu isaprakAr hI hai’ —
aisA shraddhAn kare to ulaTA akAryakArI ho jAye.
yahI puruShArthasiddhyupAyamen kahA hai —
abudhasya bodhanArthan munIshvarA deshayantyabhUtArtham.
vyavahAramev kevalamavaiti yastasya deshanA nAsti..6..
mANavak ev sinho yathA bhavatyanavagItasinhasya.
vyavahAr ev hi tathA nishchayatAn yAtyanishchayagnasya..7..
artha — munirAj agnAnIko samajhAneke liye asatyArtha jo vyavahAranay usakA upadesh
dete hain. jo keval vyavahArako hI jAnatA hai, use upadesh hI denA yogya nahIn hai. tathA
jaise koI sachche sinhako na jAne use bilAv hI sinh hai; usI prakAr jo nishchayako nahIn
jAne usako vyavahAr hI nishchayapaneko prApta hotA hai.
yahAn koI nirvichArI puruSh aisA kahe ki tum vyavahArako asatyArtha – hey kahate ho;
to ham vrat, shIl, sanyamAdik vyavahArakArya kisaliye karen? — sabako chhoD denge.
usase kahate hain ki kuchh vrat, shIl, sanyamAdikakA nAm vyavahAr nahIn hai; inako mokShamArga
mAnanA vyavahAr hai, use chhoD de; aur aisA shraddhAn kar ki inako to bAhya sahakArI jAnakar
upachArase mokShamArga kahA hai, yah to paradravyAshrit hain; tathA sachchA mokShamArga vItarAgabhAv hai,
vah svadravyAshrit hai. — isaprakAr vyavahArako asatyArtha – hey jAnanA. vratAdikako chhoDanese to
vyavahArakA heyapanA hotA nahIn hai.