-
૧૧૮ ] [ મોક્ષમાર્ગપ્રકાશક
કુછ કહે નહીં ઔર આપ હી ‘‘રાજાને મુઝે ઇનામ દી’’ — ઐસા કહકર ઉસે અંગીકાર કરે તો
યહ ખેલ હુઆ. ઉસી પ્રકાર કરનેસે ભક્તિ તો હુઈ નહીં, હાસ્ય કરના હુઆ.
ફિ ર ઠાકુર ઔર તુમ દો હો યા એક હો? દો હો તો તૂનેં ભેંટ કી, પશ્ચાત્ ઠાકુર દે તો
ગ્રહણ કરના ચાહિએ, અપને આપ ગ્રહણ કિસલિએ કરતા હૈ? ઔર તૂ કહેગા — ઠાકુરકી તો મૂર્તિ
હૈ, ઇસલિએ મૈં હી કલ્પના કરતા હૂઁ; તો ઠાકુરકે કરનેકા કાર્ય તૂને હી કિયા, તબ તૂ હી ઠાકુર
હુઆ. ઔર યદિ એક હો તો ભેંટ કહના, પ્રસાદ કરના ઝૂઠ હુઆ. એક હોને પર યહ વ્યવહાર
સમ્ભવ નહીં હોતા; ઇસલિએ ભોજનાસક્ત પુરુષોં દ્વારા ઐસી કલ્પના કી જાતી હૈ.
તથા ઠાકુરજીકે અર્થ નૃત્ય-ગાનાદિ કરના; શીત, ગ્રીષ્મ, વસન્તાદિ ઋતુઓંમેં સંસારિયોંકે
સમ્ભવિત ઐસી વિષયસામગ્રી એકત્રિત કરના ઇત્યાદિ કાર્ય કરતે હૈં. વહાઁ નામ તો ઠાકુરકા
લેના ઔર ઇન્દ્રિયોંકે વિષય અપને પોષના સો વિષયાસક્ત જીવોં દ્વારા ઐસા ઉપાય કિયા ગયા
હૈ. તથા વહાઁ જન્મ, વિવાહાદિકકી વ સોને-જાગને ઇત્યાદિકી કલ્પના કરતે હૈં સો જિસ
પ્રકાર લડકિયાઁ ગુા-ગુડિયોંકા ખેલ બનાકર કૌતૂહલ કરતી હૈં; ઉસી પ્રકાર યહ ભી કૌતૂહલ
કરતા હૈં, કુછ પરમાર્થરૂપ ગુણ નહીં હૈ. તથા બાલ ઠાકુરકા સ્વાંગ બનાકર ચેષ્ટાએઁ દિખાતે
હૈં, ઉસસે અપને વિષયોંકા પોષણ કરતે હૈં ઔર કહતે હૈં — યહ ભી ભક્તિ હૈ, ઇત્યાદિ ક્યા-
ક્યા કહેં? ઐસી અનેક વિપરીતતાએઁ સગુણ ભક્તિમેં પાયી જાતી હૈં.
ઇસ પ્રકાર દોનોં પ્રકારકી ભક્તિસે મોક્ષમાર્ગ કહતે હૈં સો ઉસે મિથ્યા દિખાયા.
જ્ઞાનયોગ મીમાંસા
અબ અન્યમત પ્રરૂપિત જ્ઞાનયોગસે મોક્ષમાર્ગકા સ્વરૂપ બતલાતે હૈંઃ —
એક અદ્વૈત સર્વવ્યાપી પરબ્રહ્મકો જાનના ઉસે જ્ઞાન કહતે હૈં સો ઉસકા મિથ્યાપના તો
પહલે કહા હી હૈ.
તથા અપનેકો સર્વથા શુદ્ધ બ્રહ્મસ્વરૂપ માનના, કામ-ક્રોધાદિક વ શરીરાદિકકો ભ્રમ
જાનના ઉસે જ્ઞાન કહતે હૈં; સો યહ ભ્રમ હૈ. આપ શુદ્ધ હૈ તો મોક્ષકા ઉપાય કિસલિયે
કરતા હૈ? આપ શુદ્ધ બ્રહ્મ ઠહરા તબ કર્તવ્ય ક્યા રહા? તથા અપનેકો પ્રત્યક્ષ કામ-ક્રોધાદિક
હોતે દેખે જાતે હૈં, ઔર શરીરાદિકકા સંયોગ દેખા જાતા હૈ; સો ઇનકા અભાવ હોગા તબ
હોગા, વર્તમાનમેં ઇનકા સદ્ભાવ માનના ભ્રમ કૈસે હુઆ?
ફિ ર કહતે હૈં — મોક્ષકા ઉપાય કરના ભી ભ્રમ હૈ. જૈસે — રસ્સી તો રસ્સી હી હૈ,
ઉસે સર્પ જાન રહા થા સો ભ્રમ થા, ભ્રમ મિટને પર રસ્સી હી હૈ; ઉસી પ્રકાર આપ તો
બ્રહ્મ હી હૈ, અપનેકો અશુદ્ધ જાન રહા થા સો ભ્રમ થા, ભ્રમ મિટને પર આપ બ્રહ્મ હી હૈ. —