-
પાઁચવાઁ અધિકાર ][ ૧૨૧
મોક્ષમાર્ગ નહીં હૈ. જીવોંકો ઇષ્ટ-અનિષ્ટ બતલાકર ઉનકે રાગ-દ્વેષ બઢાયે ઔર અપને માન-
લોભાદિક ઉત્પન્ન કરે, ઇસમેં ક્યા સિદ્ધિ હૈ?
તથા પ્રાણાયામાદિક સાધન કરે, પવનકો ચઢાકર સમાધિ લગાઈ કહે; સો યહ તો
જિસ પ્રકાર નટ સાધના દ્વારા હસ્તાદિકસે ક્રિયા કરતા હૈ, ઉસી પ્રકાર યહાઁ ભી સાધના દ્વારા
પવનસે ક્રિયા કી. હસ્તાદિક ઔર પવન યહ તો શરીરકે હી અંગ હૈં ઇનકે સાધનેસે આત્મહિત
કૈસે સધેગા?
તથા તૂ કહેગા — વહાઁ મનકા વિકલ્પ મિટતા હૈ, સુખ ઉત્પન્ન હોતા હૈ, યમકે
વશીભૂતપના નહીં હોતા; સો યહ મિથ્યા હૈ. જિસ પ્રકાર નિદ્રામેં ચેતનાકી પ્રવૃત્તિ મિટતી હૈ,
ઉસી પ્રકાર પવન સાધનેસે યહાઁ ચેતનાકી પ્રવૃત્તિ મિટતી હૈ. વહાઁ મનકો રોક રખા હૈ, કુછ
વાસના તો મિટી નહીં હૈ, ઇસલિયે મનકા વિકલ્પ મિટા નહીં કહતે; ઔર ચેતના બિના સુખ
કૌન ભોગતા હૈ? ઇસલિયે સુખ ઉત્પન્ન હુઆ નહીં કહતે. તથા ઇસ સાધનાવાલે તો ઇસ ક્ષેત્રમેં
હુએ હૈં, ઉનમેં કોઈ અમર દિખાઈ નહીં દેતા. અગ્નિ લગાનેસે ઉસકા ભી મરણ હોતા દિખાઈ
દેતા હૈ; ઇસલિયે યમકે વશીભૂત નહીં હૈં — યહ ઝૂઠી કલ્પના હૈ.
તથા જહાઁ સાધનામેં કિંચિત્ ચેતના રહે ઔર વહાઁ સાધનાસે શબ્દ સુને ઉસે ‘‘અનહદ
નાદ’’ બતલાતા હૈ. સો જિસ પ્રકાર વીણાદિકકે શબ્દ સુનનેસે સુખ માનના હૈ, ઉસી પ્રકાર
ઉસકે સુનનેસે સુખ માનના હૈ. યહાઁ તો વિષયપોષણ હુઆ, પરમાર્થ તો કુછ નહીં હૈ. તથા
પવનકે નિકલને - પ્રવિષ્ટ હોનેમેં ‘‘સોહં’’ ઐસે શબ્દ કી કલ્પના કરકે ઉસે ‘‘અજપા જાપ’’ કહતે
હૈં. સો જિસ પ્રકાર તીતરકે શબ્દમેં ‘‘તૂ હી’’ શબ્દ કી કલ્પના કરતે હૈં, કહીં તીતર અર્થકા
અવધારણ કર ઐસા શબ્દ નહીં કહતા. ઉસી પ્રકાર યહાઁ ‘‘સોહં’’ શબ્દકી કલ્પના હૈ, કુછ
પવન અર્થ અવધારણ કરકે ઐસે શબ્દ નહીં કહતે; તથા શબ્દકે જપને – સુનનેસે હી તો કુછ
ફલપ્રાપ્તિ નહીં હૈ, અર્થકા અવધારણ કરનેસે ફલપ્રાપ્તિ હોતી હૈ.
‘‘સોહં’’ શબ્દકા તો અર્થ યહ હૈ ‘‘સો મૈં હૂઁ.’’ યહાઁ ઐસી અપેક્ષા ચાહિયે કિ —
‘સો’ કૌન? તબ ઉસકા નિર્ણય કરના ચાહિયે; ક્યોંકિ તત્ શબ્દકો ઔર યત્ શબ્દકો નિત્ય
સમ્બન્ધ હૈ. ઇસલિયે વસ્તુકા નિર્ણય કરકે ઉસમેં અહંબુદ્ધિ ધારણ કરનેમેં ‘‘સોહં’’ શબ્દ બનતા
હૈ. વહાઁ ભી આપકો આપરૂપ અનુભવ કરે વહાઁ તો ‘‘સોહં’’ શબ્દ સમ્ભવ નહીં હૈ, પરકો
અપનેરૂપ બતલાનેમેં ‘‘સોહં’’ શબ્દ સમ્ભવ હૈ. જૈસે — પુરુષ આપકો આપ જાને, વહાઁ ‘‘સો
મૈં હૂઁ’’ ઐસા કિસલિયે વિચારેગા? કોઈ અન્ય જીવ જો અપનેકો ન પહિચાનતા હો ઔર કોઈ
અપના લક્ષણ ન જાનતા હો, તબ ઉસસે કહતે હૈં — ‘‘જો ઐસા હૈ સો મૈં હૂઁ’’, ઉસી પ્રકાર
યહાઁ જાનના.