-
પાઁચવાઁ અધિકાર ][ ૧૨૫
અન્યમત નિરૂપિત તત્ત્વ-વિચાર
અબ, પણ્ડિતપનેકે બલસે કલ્પિત યુક્તિયોં દ્વારા નાના મત સ્થાપિત હુએ હૈં, ઉનમેં જો
તત્ત્વાદિક માને જાતે હૈં, ઉનકા નિરૂપણ કરતે હૈંઃ —
સાંખ્યમત
વહાઁ સાંખ્યમતમેં પચ્ચીસ તત્ત્વ માનતે હૈં૧. સો કહતે હૈં — સત્ત્વ, રજ, તમઃ યહ તીન
ગુણ કહતે હૈં. વહાઁ સત્ત્વ દ્વારા પ્રસાદ (પ્રસન્ન) હોતા હૈ, રજોગુણ દ્વારા ચિત્ત કી ચંચલતા હોતી
હૈ, તમોગુણ દ્વારા મૂઢતા હોતી હૈ, ઇત્યાદિ લક્ષણ કહતે હૈં. ઇનરૂપ અવસ્થાકા નામ પ્રકૃતિ હૈ;
તથા ઉસસે બુદ્ધિ ઉત્પન્ન હોતી હૈ; ઉસીકા નામ મહતત્ત્વ હૈ, ઉસસે અહંકાર ઉત્પન્ન હોતા હૈ; ઉસસે
સોલહ માત્રા હોતી હૈં. વહાઁ પાઁચ તો જ્ઞાન ઇન્દ્રિયાઁ હોતી હૈં — સ્પર્શન, રસના, ઘ્રાણ, ચક્ષુ, શ્રોત્ર
તથા એક મન હોતા હૈ. તથા પાઁચ કર્મ ઇન્દ્રિયાઁ હોતી હૈં — વચન, ચરણ, હસ્ત, લિંગ, ગુદા.
તથા પાઁચ તન્માત્રા હોતી હૈં — રૂપ, રસ, ગન્ધ, સ્પર્શ, શબ્દ. તથા રૂપસે અગ્નિ, રસ સે જલ,
ગન્ધ સે પૃથ્વી, સ્પર્શ સે પવન, શબ્દ સે આકાશ — ઇસ પ્રકાર હુએ કહતે હૈં. ઇસ પ્રકાર ચૌબીસ
તત્ત્વ તો પ્રકૃતિસ્વરૂપ હૈં; ઇનસે ભિન્ન નિર્ગુણ કર્તા-ભોતા એક પુરુષ હૈ.
ઇસ પ્રકાર પચ્ચીસ તત્ત્વ કહતે હૈં સો યહ કલ્પિત હૈં; ક્યોંકિ રાજસાદિક ગુણ આશ્રય
બિના કૈસે હોંગે? ઇનકા આશ્રય તો ચેતન દ્રવ્ય હી સમ્ભવ હૈ. તથા ઇનસે બુદ્ધિ હુઈ કહતે
હૈં સો બુદ્ધિ નામ તો જ્ઞાનકા હૈ ઔર જ્ઞાનગુણધારી પદાર્થમેં યહ હોતી દેખી જાતી હૈ, તો
ઇસસે જ્ઞાન હુઆ કૈસે માનેં? કોઈ કહે — બુદ્ધિ અલગ હૈ, જ્ઞાન અલગ હૈ, તબ મન તો પહલે
સોલહ માત્રામેં કહા ઔર જ્ઞાન અલગ કહોગે તો બુદ્ધિ કિસકા નામ ઠહરેગા? તથા ઉસસે
અહંકાર હુઆ કહા સો પરવસ્તુ મેં ‘‘મૈં કરતા હૂઁ’’ ઐસા માનનેકા નામ અહંકાર હૈ, સાક્ષીભૂત
જાનનેસે તો અહંકાર હોતા નહીં હૈ, તો જ્ઞાનસે ઉત્પન્ન કૈસે કહા જાતા હૈ?
તથા અહંકાર દ્વારા સોલહ માત્રાએઁ કહીં, ઉનમેં પાઁચ જ્ઞાનઇન્દ્રિયાઁ કહીં, સો શરીરમેં
નેત્રાદિ આકારરૂપ દ્રવ્યેન્દ્રિયાઁ હૈં વે તો પૃથ્વી આદિવત્ જડ દેખી જાતી હૈં ઔર વર્ણાદિકકે
જાનનેરૂપ ભાવઇન્દ્રિયાઁ હૈં સો જ્ઞાનરૂપ હૈં, અહંકારકા ક્યા પ્રયોજન હૈ? કોઈ-કિસીકો અહંકાર
બુદ્ધિરહિત દેખનેમેં આતા હૈ? વહાઁ અહંકાર દ્વારા ઉત્પન્ન હોના કૈસે સમ્ભવ હૈ? તથા મન
કહા, સો ઇન્દ્રિયવત્ હી મન હૈ; ક્યોંકિ દ્રવ્યમન શરીરરૂપ હૈ, ભાવમન જ્ઞાનરૂપ હૈ. તથા
પાઁચ કર્મઇન્દ્રિય કહતે હૈં સો યહ તો શરીરકે અંગ હૈં, મૂર્તિક હૈં. અમૂર્તિક અહંકારસે ઇનકા
ઉત્પન્ન હોના કૈસે માનેં?
૧. પ્રકૃતમહાંસ્તતાઽહંકારસ્તરમાદ્ગણશ્ચ ષોડશકઃ.
તસ્માદપિ ષોડશકાત્પંચભ્યઃ પંચ ભૂતાનિ.. (સાંખ્ય કા૦ ૧૨)