-
પાઁચવાઁ અધિકાર ][ ૧૨૭
તથા વહાઁ પ્રત્યક્ષ, અનુમાન, આગમ યહ તીન પ્રમાણ કહતે હૈં; પરન્તુ ઉનકે સત્ય-
અસત્યકા નિર્ણય જૈનકે ન્યાય – ગ્રંથોંસે જાનના.
તથા ઇસ સાંખ્યમતમેં કોઈ તો ઈશ્વર કો માનતે નહીં હૈં, કિતને હી એક પુરુષ કો
ઈશ્વર માનતે હૈં, કિતને હી શિવકો, કિતને હી નારાયણકો દેવ માનતે હૈં. અપની ઇચ્છાનુસાર
કલ્પના કરતે હૈં, કુછ નિશ્ચય નહીં હૈ. તથા ઇસ મતમેં કિતને હી જટા ધારણ કરતે હૈં,
કિતને હી ચોટી રખતે હૈં, કિતને હી મુણ્ડિત હોતે હૈં, કિતને હી કત્થઈ વસ્ત્ર પહિનતે હૈં;
ઇત્યાદિ અનેક પ્રકારસે ભેષ ધારણ કરકે તત્ત્વજ્ઞાનકે આશ્રયસે મહન્ત કહલાતે હૈં.
ઇસ પ્રકાર સાંખ્યમતકા નિરૂપણ કિયા.
શિવમત
તથા શિવમતમેં દો ભેદ હૈં — નૈયાયિક, વૈશેષિક.
નૈયાયિકમત
વહાઁ નૈયાયિકમતમેં સોલહ તત્ત્વ કહતે હૈં — પ્રમાણ, પ્રમેય, સંશય, પ્રયોજન, દૃષ્ટાન્ત,
સિદ્ધાન્ત, અવયવ, તર્ક, નિર્ણય, વાદ, જલ્પ, વિતંડા, હેત્વાભાસ, છલ, જાતિ, નિગ્રહસ્થાન.
વહાઁ પ્રમાણ ચાર પ્રકારકે કહતે હૈં — પ્રત્યક્ષ, અનુમાન, શબ્દ, ઉપમા. તથા આત્મા, દેહ,
અર્થ, બુદ્ધિ ઇત્યાદિ પ્રમેય કહતે હૈં. તથા ‘‘યહ ક્યા હૈ?’’ ઉસકા નામ સંશય હૈ. જિસકે
અર્થ પ્રવૃત્તિ હો સો પ્રયોજન હૈ. જિસે વાદી-પ્રતિવાદી માનેં સો દૃષ્ટાન્ત હૈ. દૃષ્ટાન્ત દ્વારા જિસે
ઠહરાયેં વહ સિદ્ધાન્ત હૈ. તથા અનુમાનકે પ્રતિજ્ઞા આદિ પાઁચ અંગ વહ અવયવ હૈં. સંશય
દૂર હોને પર કિસી વિચારસે ઠીક હો સો તર્ક હૈ. પશ્ચાત્ પ્રતીતિરૂપ જાનના સો નિર્ણય હૈ.
આચાર્ય-શિષ્યમેં પક્ષ-પ્રતિપક્ષ દ્વારા અભ્યાસ સો વાદ હૈ. જાનનેકી ઇચ્છારૂપ કથામેં જો છલ,
જાતિ આદિ દૂષણ હો સો જલ્પ હૈ. પ્રતિપક્ષ રહિત વાદ સો વિતંડા હૈ. સચ્ચે હેતુ નહીં હૈં
ઐસે અસિદ્ધ આદિ ભેદસહિત હેત્વાભાસ હૈ. છલસહિત વચન સો છલ હૈ. સચ્ચે દૂષણ નહીં હૈં
ઐસે દૂષણાભાસ સો જાતિ હૈ. જિસસે પ્રતિવાદીકા નિગ્રહ હો સો નિગ્રહસ્થાન હૈ.
ઇસ પ્રકાર સંશયાદિ તત્ત્વ કહે હૈં, સો યહ કોઈ વસ્તુસ્વરૂપ તત્ત્વ તો હૈં નહીં. જ્ઞાનકા
નિર્ણય કરનેકો વ વાદ દ્વારા પાંડિત્ય પ્રગટ કરનેકો કારણભૂત વિચારરૂપ તત્ત્વ કહે હૈં; સો
ઇનસે પરમાર્થકાર્ય ક્યા હોગા? કામ-ક્રોધાદિ ભાવકો મિટાકર નિરાકુલ હોના સો કાર્ય હૈ;
વહ પ્રયોજન તો યહાઁ કુછ દિખાયા નહીં હૈ; પંડિતાઈકી નાના યુક્તિયાઁ બનાઈં, સો યહ ભી
એક ચાતુર્ય હૈ; ઇસલિયે યહ તત્ત્વભૂત નહીં હૈં.
ફિ ર કહોગે — ઇનકો જાને બિના પ્રયોજનભૂત તત્ત્વોંકા નિર્ણય નહીં કર સકતે, ઇસલિયે
યહ તત્ત્વ કહે હૈં; સો ઐસી પરમ્પરા તો વ્યાકરણવાલે ભી કહતે હૈં કિ — વ્યાકરણ પઢનેસે