-
૧૨૮ ] [ મોક્ષમાર્ગપ્રકાશક
અર્થકા નિર્ણય હોતા હૈ, વ ભોજનાદિકકે અધિકારી ભી કહતે હૈં કિ — ભોજન કરનેસે શરીર
કી સ્થિરતા હોને પર તત્ત્વનિર્ણય કરનેમેં સમર્થ હોતે હૈં; સો ઐસી યુક્તિ કાર્યકારી નહીં હૈ.
તથા યદિ કહોગે કિ — વ્યાકરણ, ભોજનાદિક તો અવશ્ય તત્ત્વજ્ઞાનકો કારણ નહીં
હૈં, લૌકિક કાર્ય સાધનેકો કારણ હૈં; સો જૈસે યહ હૈં ઉસી પ્રકાર તુમ્હારે કહે તત્ત્વ ભી
લૌકિક (કાર્ય) સાધનેકો હી કારણ હોતે હૈં. જિસ પ્રકાર ઇન્દ્રિયાદિકકે જાનનેકો પ્રત્યક્ષાદિ
પ્રમાણ કહા, વ સ્થાણુ-પુરુષાદિમેં સંશયાદિકકા નિરૂપણ કિયા. ઇસલિયે જિનકો જાનનેસે
અવશ્ય કામ-ક્રોધાદિ દૂર હોં, નિરાકુલતા ઉત્પન્ન હો, વે હી તત્ત્વ કાર્યકારી હૈં.
ફિ ર કહોગે કિ — પ્રમેય તત્ત્વમેં આત્માદિકકા નિર્ણય હોતા હૈ સો કાર્યકારી હૈ; સો
પ્રમેય તો સર્વ હી વસ્તુ હૈ, પ્રમિતિ કા વિષય નહીં હૈ ઐસી કોઈ ભી વસ્તુ નહીં હૈ; ઇસલિયે
પ્રમેય તત્ત્વ કિસલિયે કહે? આત્મા આદિ તત્ત્વ કહના થે.
તથા આત્માદિકકા ભી સ્વરૂપ અન્યથા પ્રરૂપિત કિયા હૈ ઐસા પક્ષપાત રહિત વિચાર
કરને પર ભાસિત હોતા હૈ. જૈસે આત્માકે દો ભેદ કહતે હૈં — પરમાત્મા, જીવાત્મા. વહાઁ
પરમાત્માકો સર્વકા કર્ત્તા બતલાતે હૈં. વહાઁ ઐસા અનુમાન કરતે હૈં કિ — યહ જગત કર્ત્તા દ્વારા
ઉત્પન્ન હુઆ હૈ, ક્યોંકિ યહ કાર્ય હૈ. જો કાર્ય હૈ વહ કર્ત્તા દ્વારા ઉત્પન્ન હૈ જૈસે — ઘટાદિક.
પરન્તુ યહ અનુમાનાભાસ હૈ; ક્યોંકિ ઐસા અનુમાનાન્તર સમ્ભવ હૈ. યહ સર્વ જગત કર્તા દ્વારા
ઉત્પન્ન નહીં હૈ, ક્યોંકિ ઇસમેં અકાર્યરૂપ પદાર્થ ભી હૈં. જો અકાર્ય હૈં સો કર્તા દ્વારા ઉત્પન્ન
નહીં હૈં, જૈસે — સૂર્ય બિમ્બાદિક. ક્યોંકિ અનેક પદાર્થોંકે સમુદાયરૂપ જગતમેં કોઈ પદાર્થ કૃત્રિમ
હૈં સો મનુષ્યાદિક દ્વારા કિયે હોતે હૈં, કોઈ અકૃત્રિમ હૈં સો ઉનકા કોઈ કર્તા નહીં હૈ. યહ
પ્રત્યક્ષાદિ પ્રમાણકે અગોચર હૈં, ઇસલિયે ઈશ્વરકો કર્તા માનના મિથ્યા હૈ.
તથા જીવાત્માકો પ્રત્યેક શરીર ભિન્ન-ભિન્ન કહતે હૈં, સો યહ સત્ય હૈ; પરન્તુ મુક્ત હોનેકે
પશ્ચાત્ ભી ભિન્ન હી માનના યોગ્ય હૈ. વિશેષ તો પહલે કહા હી હૈ.
ઇસી પ્રકાર અન્ય તત્ત્વોંકો મિથ્યા પ્રરૂપિત કરતે હૈં.
તથા પ્રમાણાદિકકે સ્વરૂપકી ભી અન્યથા કલ્પના કરતે હૈં વહ જૈન ગ્રંથોંસે પરીક્ષા
કરને પર ભાસિત હોતા હૈ.
ઇસ પ્રકાર નૈયાયિક મતમેં કહે કલ્પિત તત્ત્વ જાનના.
વૈશેષિકમત
તથા વૈશેષિકમતમેં છહ તત્ત્વ કહે હૈં. દ્રવ્ય, ગુણ, કર્મ, સામાન્ય, વિશેષ, સમવાય.