કાર્યરૂપ પૃથ્વી આદિ હોતે હૈં સો અનિત્ય હૈં. પરન્તુ ઐસા કહના પ્રત્યક્ષાદિસે વિરુદ્ધ હૈ.
ઈન્ધનરૂપ પૃથ્વી આદિકે પરમાણુ અગ્નિરૂપ હોતે દેખે જાતે હૈં, અગ્નિ કે પરમાણુ રાખરૂપ પૃથ્વી
હોતે દેખે જાતે હૈં. જલકે પરમાણુ મુક્તાફલ (મોતી) રૂપ પૃથ્વી હોતે દેખે જાતે હૈં. ફિ ર
યદિ તૂ કહેગા
હી ઐસા ઠહરતા નહીં હૈ. ઇસલિયે સબ પરમાણુઓંકી એક પુદ્ગલરૂપ મૂર્તિક જાતિ હૈ, વહ
પૃથ્વી આદિ અનેક અવસ્થારૂપ પરિણમિત હોતી હૈ.
યહ અન્યત્ર
હી અવસ્તુ હૈં, યહ સત્તારૂપ પદાર્થ નહીં હૈં. પદાર્થોંકે ક્ષેત્ર-પરિણમનાદિકકા પૂર્વાપર વિચાર
કરનેકે અર્થ ઇનકી કલ્પના કરતે હૈં. તથા દિશા કુછ હૈ હી નહીં; આકાશમેં ખણ્ડકલ્પના
દ્વારા દિશા માનતે હૈં. તથા આત્મા દો પ્રકાર સે કહતે હૈં; સો પહલે નિરૂપણ કિયા હી
હૈ. તથા મન કોઈ પૃથક્ પદાર્થ નહીં હૈ. ભાવમન તો જ્ઞાનરૂપ હૈ સો આત્માકા સ્વરૂપ
હૈ, દ્રવ્યમન પરમાણુઓંકા પિણ્ડ હૈ સો શરીરકા અંગ હૈ. ઇસ પ્રકાર યહ દ્રવ્ય કલ્પિત જાનના.
દ્વેષ, સ્નેહ, ગુરુત્વ, દ્રવ્યત્વ. સો ઇનમેં સ્પર્શાદિક ગુણ તો પરમાણુઓંમેં પાયે જાતે હૈં; પરન્તુ
પૃથ્વીકો ગંધવતી હી કહના, જલકો શીત સ્પર્શવાન હી કહના ઇત્યાદિ મિથ્યા હૈ; ક્યોંકિ કિસી
પૃથ્વીમેં ગંધકી મુખ્યતા ભાસિત નહીં હોતી, કોઈ જલ ઉષ્ણ દેખા જાતા હૈ
રુકતા હૈ, ઇસલિયે મૂર્તિક હૈ ઔર આકાશ અમૂર્તિક સર્વવ્યાપી હૈ. ભીંતમેં આકાશ રહે ઔર
શબ્દગુણ પ્રવેશ ન કર સકે, યહ કૈસે બનેગા? તથા સંખ્યાદિક હૈં સો વસ્તુમેં તો કુછ હૈં
નહીં, અન્ય પદાર્થકી અપેક્ષા અન્ય પદાર્થકી હીનાધિકતા જાનનેકો અપને જ્ઞાનમેં સંખ્યાદિકકી
કલ્પના દ્વારા વિચાર કરતે હૈં. તથા બુદ્ધિ આદિ હૈ સો આત્માકા પરિણમન હૈ, વહાઁ બુદ્ધિ
નામ જ્ઞાનકા હૈ તો આત્માકા ગુણ હૈ હી, ઔર મનકા નામ હૈ તો મન તો દ્રવ્યોંમેં કહા હી