-
૧૩૨ ] [ મોક્ષમાર્ગપ્રકાશક
તથા વહાઁ ષટકર્મ સહિત બ્રહ્મસૂત્રકે ધારક, શૂદ્રકે અન્નાદિકે ત્યાગી, ગૃહસ્થાશ્રમ હૈ નામ
જિનકા ઐસે ભટ્ટ હૈં. તથા વેદાન્તમેં યજ્ઞોપવીત રહિત, વિપ્રઅન્નાદિકકે ગ્રાહી, ભગવત્ હૈ નામ
જિનકા વે ચાર પ્રકારકે હૈં — કુટીચર, બહૂદક, હંસ, પરમહંસ. સો યહ કુછ ત્યાગસે સંતુષ્ટ
હુએ હૈં, પરન્તુ જ્ઞાન-શ્રદ્ધાનકા મિથ્યાપના ઔર રાગાદિકકા સદ્ભાવ ઇનકે પાયા જાતા હૈ; ઇસલિયે
યહ ભેષ કાર્યકારી નહીં હૈં.
જૈમિનીયમત
તથા જૈમિનીયમત હૈ; સો ઇસ પ્રકાર કહતે હૈંઃ —
સર્વજ્ઞદેવ કોઈ હૈ નહીં; નિત્ય વેદવચન હૈં ઉનસે યથાર્થ નિર્ણય હોતા હૈ. ઇસલિયે
પહલે વેદપાઠ દ્વારા ક્રિયામેં પ્રવર્તના વહ તો નોદના (પ્રેરણા), વહી હૈ લક્ષણ જિસકા ઐસે
ધર્મકા સાધન કરના. જૈસે કહતે હૈં કિ — ‘‘સ્વઃ કામોઽગ્નિં યજેત્’’ સ્વર્ગાભિલાષી અગ્નિકો
પૂજે; ઇત્યાદિ નિરૂપણ કરતે હૈં.
યહાઁ પૂછતે હૈં — શૈવ, સાંખ્ય, નૈયાયિકાદિ સભી વેદકો માનતે હૈં, તુમ ભી માનતે હો;
તુમ્હારે વ ઉન સબકે તત્ત્વાદિ નિરૂપણમેં પરસ્પર વિરુદ્ધતા પાયી જાતી હૈ સો ક્યા કારણ હૈ?
યદિ વેદમેં હી કહીં કુછ, કહીં કુછ નિરૂપણ કિયા હૈ, તો ઉસકી પ્રમાણતા કૈસે રહી? ઔર
યદિ મતવાલે હી કહીં કુછ કહીં કુછ નિરૂપણ કરતે હૈં તો તુમ પરસ્પર ઝગડ, નિર્ણય કરકે
એકકો વેદકા અનુસારી અન્યકો વેદસે પરાઙ્મુખ ઠહરાઓ. સો હમેં તો યહ ભાસિત હોતા હૈ —
વેદમેં હી પૂર્વાપર વિરુદ્ધતાસહિત નિરૂપણ હૈ. ઇસલિયે ઉસકા અપની-અપની ઇચ્છાનુસાર અર્થ
ગ્રહણ કરકે અલગ-અલગ મતોંકે અધિકારી હુએ હૈં. પરન્તુ ઐસે વેદકો પ્રમાણ કૈસે કરેં? તથા
અગ્નિ પૂજનેસે સ્વર્ગ હોતા હૈ, સો અગ્નિકો મનુષ્યસે ઉત્તમ કૈસે માનેં? પ્રત્યક્ષ-વિરુદ્ધ હૈ. તથા
વહ સ્વર્ગદાતા કૈસે હોગી? ઇસી પ્રકાર અન્ય વેદવચન પ્રમાણવિરુદ્ધ હૈં. તથા વેદમેં બ્રહ્મા કહા
હૈ, તો સર્વજ્ઞ ક્યોં નહીં માનતે? ઇત્યાદિ પ્રકારસે જૈમિનીયમત કલ્પિત જાનના.
બૌદ્ધમત
અબ બૌદ્ધમતકા સ્વરૂપ કહતે હૈંઃ —
બૌદ્ધમતમેં ચાર આર્યસત્ય૧ પ્રરૂપિત કરતે હૈં — દુઃખ, આયતન, સમુદાય, માર્ગ. વહાઁ
૧દુઃખમાયતનં ચૈવ તતઃ સમુદયો મતઃ.
માર્ગશ્ચેત્યસ્ય ચ વ્યાખ્યા ક્રમેણ શ્રૂયતામતઃ..૩૬.. વિ૦ વિ૦