-
પાઁચવાઁ અધિકાર ][ ૧૩૫
બિના કિસકે હુઆ? જો સર્વ ક્ષેત્ર-કાલકી જાને વહી સર્વજ્ઞ, ઔર નહીં જાનતા તો નિષેધ
કૈસે કરતા હૈ?
તથા ધર્મ-અધર્મ લોકમેં પ્રસિદ્ધ હૈં. યદિ વે કલ્પિત હોં તો સર્વજન-સુપ્રસિદ્ધ કૈસે
હોતે? તથા ધર્મ-અધર્મરૂપ પરિણતિ હોતી દેખી જાતી હૈ, ઉસસે વર્તમાનમેં હી સુખી-દુઃખી હોતે
હૈં; ઇન્હેં કૈસે ન માનેં? ઔર મોક્ષકા હોના અનુમાનમેં આતા હૈ. ક્રોધાદિક દોષ કિસીકે
હીન હૈં, કિસીકે અધિક હૈં; તો માલૂમ હોતા હૈ કિસીકે ઇનકી નાસ્તિ ભી હોતી હોગી.
ઔર જ્ઞાનાદિ ગુણ કિસીકે હીન, કિસીકે અધિક ભાસિત હોતે હૈં; ઇસલિયે માલૂમ હોતા હૈ
કિસીકે સમ્પૂર્ણ ભી હોતે હોંગે. ઇસપ્રકાર જિસકે સમસ્ત દોષકી હાનિ, ગુણોંકી પ્રાપ્તિ હો;
વહી મોક્ષ-અવસ્થા હૈ.
તથા પુણ્ય-પાપકા ફલ ભી દેખતે હૈં. કોઈ ઉદ્યમ કરને પર ભી દરિદ્રી રહતા હૈ,
કિસીકે સ્વયમેવ લક્ષ્મી હોતી હૈ; કોઈ શરીરકા યત્ન કરને પર ભી રોગી રહતા હૈ, કિસીકે
બિના હી યત્ન નિરોગતા રહતી હૈ — ઇત્યાદિ પ્રત્યક્ષ દેખા જાતા હૈ; સો ઇસકા કારણ કોઈ
તો હોગા? જો ઇસકા કારણ વહી પુણ્ય-પાપ હૈ.
તથા પરલોક ભી પ્રત્યક્ષ-અનુમાનસે ભાસિત હોતા હૈ. વ્યંતરાદિ હૈં વે ઐસા કહતે દેખે
જાતે હૈં — ‘‘મૈં અમુક થા સો દેવ હુઆ હૂઁ.’’ તથા તૂ કહેગા — ‘‘યહ તો પવન હૈ’’; સો
હમ તો ‘‘મૈં હૂઁ’’ ઇત્યાદિ ચેતનાભાવ જિસકે આશ્રયસે પાયે જાતે હૈં ઉસીકો આત્મા કહતે હૈં,
તૂ ઉસકા નામ પવન કહતા હૈ. પરન્તુ પવન તો ભીંત આદિસે અટકતી હૈ, આત્મા મુઁદા
(બન્દ) હોને પર ભી અટકતા નહીં હૈ; ઇસલિયે પવન કૈસે માનેં?
તથા જિતના ઇન્દ્રિયગોચર હૈ ઉતના હી લોક કહતા હૈ; પરન્તુ તેરે ઇન્દ્રિયગોચર તો
થોડે સે ભી યોજન દૂરવર્તી ક્ષેત્ર ઔર થોડા-સા અતીત-અનાગત કાલ — ઐસે ક્ષેત્ર-કાલવર્તી ભી
પદાર્થ નહીં હો સકતે, ઔર દૂર દેશકી વ બહુત કાલકી બાતેં પરમ્પરાસે સુનતે હી હૈં; ઇસલિયે
સબકા જાનના તેરે નહીં હૈ, તૂ ઇતના હી લોક કિસ પ્રકાર કહતા હૈ?
તથા ચાર્વાકમતમેં કહતે હૈં કિ — પૃથ્વી, અપ, તેજ, વાયુ, આકાશ મિલનેસે ચેતના
હો આતી હૈ. સો મરને પર પૃથ્વી આદિ યહાઁ રહે, ચેતનાવાન પદાર્થ ગયા તો વ્યંતરાદિ હુઆ;
જો પ્રત્યક્ષ ભિન્ન-ભિન્ન દેખે જાતે હૈં. તથા એક શરીરમેં પૃથ્વી આદિ તો ભિન્ન-ભિન્ન ભાસિત
હોતે હૈં, ચેતના એક ભાસિત હોતી હૈ. યદિ પૃથ્વી આદિકે આધારસે ચેતના હો તો હાડ,
રક્ત, ઉચ્છ્વાસાદિકકે અલગ-અલગ ચેતના હોગી. તથા હાથ આદિકો કાટને પર જિસ પ્રકાર
ઉસકે સાથ વર્ણાદિક રહતે હૈં, ઉસી પ્રકાર ચેતના ભી રહેગી. તથા અહંકાર, બુદ્ધિ તો ચેતનાકે
હૈં, સો પૃથ્વી આદિરૂપ શરીર તો યહાઁ હી રહા, તબ વ્યંતરાદિ પર્યાયમેં પૂર્વપર્યાયકા અહંપના