-
૧૯૪ ] [ મોક્ષમાર્ગપ્રકાશક
શાસ્ત્રોંમેં સર્વ જીવોંકા કેવલજ્ઞાનસ્વભાવ કહા હૈ, વહ શક્તિ અપેક્ષાસે કહા હૈ; ક્યોંકિ
સર્વ જીવોંમેં કેવલજ્ઞાનાદિરૂપ હોનેકી શક્તિ હૈ, વર્તમાન વ્યક્ત્તતા તો વ્યક્ત હોને પર હી કહી
જાતી હૈ.
કોઈ ઐસા માનતા હૈ કિ આત્માકે પ્રદેશોંમેં તો કેવલજ્ઞાન હી હૈ, ઊપર આવરણ હોનેસે
પ્રગટ નહીં હોતા, સો યહ ભ્રમ હૈ. યદિ કેવલજ્ઞાન હો તો વજ્રપટલાદિ આડે હોને પર ભી
વસ્તુકો જાનતા હૈ; કર્મ આડે આને પર વહ કૈસે અટકેગા? ઇસલિયે કર્મકે નિમિત્તસે
કેવલજ્ઞાનકા અભાવ હી હૈ. યદિ ઇસકા સર્વદા સદ્ભાવ રહતા તો ઇસે પારિણામિકભાવ કહતે,
પરન્તુ યહ તો ક્ષાયિકભાવ હૈ. ‘સર્વભેદ જિસમેં ગર્ભિત હૈં ઐસા ચૈતન્યભાવ, સો પારિણામિકભાવ
હૈ.’ ઇસકી અનેક અવસ્થાએઁ મતિજ્ઞાનાદિરૂપ વ કેવલજ્ઞાનાદિરૂપ હૈં, સો યહ પારિણામિકભાવ
નહીં હૈં. ઇસલિયે કેવલજ્ઞાનકા સર્વદા સદ્ભાવ નહીં માનતા.
તથા શાસ્ત્રોંમેં જો સૂર્યકા દૃષ્ટાન્ત દિયા હૈ ઉસકા ઇતના હી ભાવ લેના કિ જૈસે મેઘપટલ
હોતે હુએ સૂર્યકા પ્રકાશ પ્રગટ નહીં હોતા, ઉસી પ્રકાર કર્મઉદય હોતે હુએ કેવલજ્ઞાન નહીં
હોતા. તથા ઐસે ભાવ નહીં લેના કિ જૈસે સૂર્યમેં પ્રકાશ રહતા હૈ વૈસે આત્મામેં કેવલજ્ઞાન
રહતા હૈ; ક્યોંકિ દૃષ્ટાન્ત સર્વ પ્રકારસે મિલતા નહીં હૈ. જૈસે — પુદ્ગલમેં વર્ણગુણ હૈ, ઉસકી
હરિત – પીતાદિ અવસ્થાએઁ હૈં, સો વર્તમાનમેં કોઈ અવસ્થા હોને પર અન્ય અવસ્થાકા અભાવ
હૈ; ઉસી પ્રકાર આત્મામેં ચૈતન્યગુણ હૈ, ઉસકી મતિજ્ઞાનાદિરૂપ અવસ્થાએઁ હૈં, સો વર્તમાનમેં કોઈ
અવસ્થા હોને પર અન્ય અવસ્થાકા અભાવ હી હૈ.
તથા કોઈ કહે કિ આવરણ નામ તો વસ્તુકો આચ્છાદિત કરનેકા હૈ; કેવલજ્ઞાનકા
સદ્ભાવ નહીં હૈ તો કેવલજ્ઞાનાવરણ કિસલિયે કહતે હો?
ઉત્તરઃ — યહાઁ શક્તિ હૈ, ઉસે વ્યક્ત ન હોને દે; ઇસ અપેક્ષા આવરણ કહા હૈ. જૈસે —
દેશચારિત્રકા અભાવ હોને પર શક્તિ ઘાતનેકી અપેક્ષા અપ્રત્યાખ્યાનાવરણ કષાય કહા, ઉસી
પ્રકાર જાનના.
તથા ઐસા જાનના કિ વસ્તુમેં પરનિમિત્તસે જો ભાવ હો ઉસકા નામ ઔપાધિકભાવ
હૈ ઔર પરનિમિત્તકે બિના જો ભાવ હો ઉસકા નામ સ્વભાવભાવ હૈ. જૈસે — જલકો અગ્નિકા
નિમિત્ત હોને પર ઉષ્ણપના હુઆ, વહાઁ શીતલપનેકા અભાવ હી હૈ; પરન્તુ અગ્નિકા નિમિત્ત મિટને
પર શીતલતા હી હો જાતી હૈ; ઇસલિયે સદાકાલ જલકા સ્વભાવ શીતલ કહા જાતા હૈ, ક્યોંકિ
ઐસી શક્તિ સદા પાયી જાતી હૈ ઔર વ્યક્ત હોને પર સ્વભાવ વ્યક્ત હુઆ કહતે હૈં. કદાચિત્
વ્યક્તરૂપ હોતા હૈ. ઉસી પ્રકાર આત્માકો કર્મકા નિમિત્ત હોને પર અન્યરૂપ હુઆ, વહાઁ