-
સાતવાઁ અધિકાર ][ ૧૯૫
કેવલજ્ઞાનકા અભાવ હી હૈ; પરન્તુ કર્મકા નિમિત્ત મિટને પર સર્વદા કેવલજ્ઞાન હો જાતા હૈ;
ઇસસિયે સદાકાલ આત્માકા સ્વભાવ કેવલજ્ઞાન કહા જાતા હૈ, ક્યોંકિ ઐસી શક્તિ સદા પાયી
જાતી હૈ. વ્યક્ત હોને પર સ્વભાવ વ્યક્ત હુઆ કહા જાતા હૈ.
તથા જૈસે શીતલ સ્વભાવકે કારણ ઉષ્ણ જલકો શીતલ માનકર પાનાદિ કરે તો જલના
હી હોગા; ઉસી પ્રકાર કેવલજ્ઞાનસ્વભાવકે કારણ અશુદ્ધ આત્માકો કેવલજ્ઞાની માનકર અનુભવ
કરે તો દુઃખી હોગા.
ઇસપ્રકાર જો આત્માકા કેવલજ્ઞાનાદિરૂપ અનુભવ કરતે હૈં વે મિથ્યાદૃષ્ટિ હૈં.
તથા રાગાદિક ભાવ અપનેકો પ્રત્યક્ષ હોને પર ભી ભ્રમસે આત્માકો રાગાદિરહિત માનતે
હૈં. સો પૂછતે હૈં કિ યે રાગાદિક તો હોતે દિખાઈ દેતે હૈં, યે કિસ દ્રવ્યકે અસ્તિત્વમેં હૈં?
યદિ શરીર યા કર્મરૂપ પુદ્ગલકે અસ્તિત્વમેં હોં તો યે ભાવ અચેતન યા મૂર્તિક હોંગે; પરન્તુ
યે રાગાદિક તો પ્રત્યક્ષ ચેતનતાસહિત અમૂર્તક ભાવ ભાસિત હોતે હૈં. ઇસલિયે યે ભાવ આત્માકે
હી હૈં.
યહી સમયસાર કલશમેં કહા હૈ : —
કાર્યત્વાદકૃતં ન કર્મ ન ચ તજ્જીવપ્રકૃત્યોર્દ્વયો —
રજ્ઞાયાઃ પ્રકૃ તે સ્વકાર્યફલભુગ્ભાવાનુષંગાત્કૃતિઃ.
નૈકસ્યાઃ પ્રકૃતેરચિત્ત્વલસનાજ્જીવોઽસ્ય કર્તા તતો
જીવસ્યૈવ ચ કર્મ તચ્ચિદનુગં જ્ઞાતા ન યત્પુદ્ગલઃ..૨૦૩..
ઇસકા અર્થ યહ હૈ — રાગાદિરૂપ ભાવકર્મ હૈ સો કિસીકે દ્વારા નહીં કિયા ગયા ઐસા
નહીં હૈ, ક્યોંકિ યહ કાર્યભૂત હૈ. તથા જીવ ઔર કર્મપ્રકૃતિ ઇન દોનોંકા ભી કર્તવ્ય નહીં
હૈ, ક્યોંકિ ઐસા હો તો અચેતન કર્મપ્રકૃતિકો ભી ઉસ ભાવકર્મકા ફલ — સુખ-દુઃખકા ભોગના
હોગા; સો યહ અસમ્ભવ હૈ. તથા અકેલી કર્મપ્રકૃતિકા ભી યહ કર્તવ્ય નહીં હૈ, ક્યોંકિ
ઉસકે અચેતનપના પ્રગટ હૈ. ઇસલિયે ઇસ રાગાદિકકા જીવ હી કર્તા હૈ ઔર યહ રાગાદિક
જીવકા હી કર્મ હૈ; ક્યોંકિ ભાવકર્મ તો ચેતનાકા અનુસારી હૈ, ચેતના બિના નહીં હોતા, ઔર
પુદ્ગલ જ્ઞાતા હૈ નહીં.
ઇસપ્રકાર રાગાદિભાવ જીવકે અસ્તિત્વમેં હૈં.
અબ, જો રાગાદિભાવોંકા નિમિત્ત કર્મકો હી માનકર અપનેકો રાગાદિકકા અકર્તા માનતે
હૈં વે કર્તા તો આપ હૈં; પરન્તુ આપકો નિરુદ્યમી હોકર પ્રમાદી રહના હૈ, ઇસલિયે કર્મકા
હી દોષ ઠહરાતે હૈં, સો યહ દુઃખદાયક ભ્રમ હૈ.