-
૨૦૬ ] [ મોક્ષમાર્ગપ્રકાશક
ઔર તૂ કહતા હૈ — જ્ઞાનીકે ઇચ્છા નહીં હૈ ઔર શુભોપયોગ ઇચ્છા કરનેસે હોતા હૈ;
સો જિસ પ્રકાર કોઈ પુરુષ કિંચિત્માત્ર ભી અપના ધન દેના નહીં ચાહતા; પરન્તુ જહાઁ બહુત
ધન જાતા જાને વહાઁ અપની ઇચ્છાસે થોડા ધન દેનેકા ઉપાય કરતા હૈ; ઉસી પ્રકાર જ્ઞાની
કિંચિત્માત્ર ભી કષાયરૂપ કાર્ય નહીં કરના ચાહતા, પરન્તુ જહાઁ બહુત કષાયરૂપ અશુભ- કાર્ય
હોતા જાને વહાઁ ઇચ્છા કરકે અલ્પ કષાયરૂપ શુભકાર્ય કરનેકા ઉદ્યમ કરતા હૈ.
ઇસપ્રકાર યહ બાત સિદ્ધ હુઈ કિ જહાઁ શુદ્ધોપયોગ હોતા જાને વહાઁ તો શુભ કાર્યકા
નિષેધ હી હૈ ઔર જહાઁ અશુભોપયોગ હોતા જાને વહાઁ શુભકા ઉપાય કરકે અંગીકાર કરના
યોગ્ય હૈ.
ઇસપ્રકાર અનેક વ્યવહારકાર્યોંકા ઉત્થાપન કરકે જો સ્વચ્છન્દપનેકો સ્થાપિત કરતા હૈ,
ઉસકા નિષેધ કિયા.
કેવલ નિશ્ચયાભાસકે અવલમ્બી જીવકી પ્રવૃત્તિ
અબ, ઉસી કેવલ નિશ્ચયાવલમ્બી જીવકી પ્રવૃત્તિ બતલાતે હૈંઃ —
એક શુદ્ધાત્માકો જાનનેસે જ્ઞાની હો જાતે હૈં — અન્ય કુછ ભી નહીં ચાહિયે; ઐસા જાનકર
કભી એકાન્તમેં બૈઠકર ધ્યાનમુદ્રા ધારણ કરકે ‘મૈં સર્વ કર્મોપાધિરહિત સિદ્ધસમાન આત્મા હૂઁ’ —
ઇત્યાદિ વિચારસે સંતુષ્ટ હોતા હૈ; પરન્તુ યહ વિશેષણ કિસ પ્રકાર સમ્ભવ હૈ — ઐસા વિચાર
નહીં હૈ. અથવા અચલ, અખણ્ડ, અનુપમાદિ વિશેષણ દ્વારા આત્માકો ધ્યાતા હૈ; સો યહ
વિશેષણ અન્ય દ્રવ્યોંમેં ભી સંભવિત હૈં. તથા યહ વિશેષણ કિસ અપેક્ષાસે હૈં સો વિચાર નહીં
હૈ. તથા કદાચિત્ સોતે-બૈઠતે જિસ-તિસ અવસ્થામેં ઐસા વિચાર રખકર અપનેકો જ્ઞાની માનતા
હૈ.
તથા જ્ઞાનીકે આસ્રવ-બન્ધ નહીં હૈં — ઐસા આગમમેં કહા હૈ; ઇસલિયે કદાચિત્ વિષય-
કષાયરૂપ હોતા હૈ, વહાઁ બન્ધ હોનેકા ભય નહીં હૈ, સ્વચ્છન્દ હુઆ રાગાદિરૂપ પ્રવર્તતા હૈ.
સો સ્વ-પરકો જાનનેકા તો ચિહ્ન વૈરાગ્યભાવ હૈ. સો સમયસારમેં કહા હૈઃ —
‘‘સમ્યગ્દૃષ્ટેર્ભવતિ નિયતં જ્ઞાનવૈરાગ્યશક્તિઃ૧.’’
અર્થઃ — સમ્યગ્દૃષ્ટિકે નિશ્ચયસે જ્ઞાન-વૈરાગ્યશક્તિ હોતી હૈ.
૧. સમ્યગ્દૃષ્ટેર્ભવતિ નિયતં જ્ઞાનવૈરાગ્યશક્તિઃ, સ્વં વસ્તુત્વં કલયિતુમયં સ્વાન્યરૂપાપ્તિમુક્ત્યા.
યસ્માજ્જ્ઞાત્વા વ્યતિકરમિદં તત્ત્વતઃ સ્વં પરં ચ, સ્વસ્મિન્નાસ્તે વિરમતિ પરાત્સર્વતો રાગયોગાત્..
(સમયસાર કલશ-૧૩૬)