-
૨૦૮ ] [ મોક્ષમાર્ગપ્રકાશક
ઔર ભી વહાઁ ‘‘જ્ઞાનિન્ કર્મ ન જાતુ કર્તુમુચિતં’’૧ ઇત્યાદિ ક લશમેં તથા ‘‘તથાપિ
ન નિરર્ગલં ચરિતુમિષ્યતે જ્ઞાનિનઃ’’૨ ઇત્યાદિ ક્લશમેં સ્વચ્છન્દી હોનેકા નિષેધ કિયા હૈ. બિના
ઇચ્છાકે જો કાર્ય હો વહ કર્મબન્ધકા કારણ નહીં હૈ. અભિપ્રાયસે કર્તા હોકર કરે ઔર
જ્ઞાતા રહે યહ તો બનતા નહીં હૈ — ઇત્યાદિ નિરૂપણ કિયા હૈ.
ઇસલિયે રાગાદિકકો બુરે – અહિતકારી જાનકર ઉનકે નાશકે અર્થ ઉદ્યમ રખના.
વહાઁ અનુક્રમસે પહલે તીવ્ર રાગાદિ છોડનેકે અર્થ અશુભ કાર્ય છોડકર શુભમેં લગના,
ઔર પશ્ચાત્ મન્દ રાગાદિ ભી છોડનેકે અર્થ શુભકો છોડકર શુદ્ધોપયોગરૂપ હોના.
તથા કિતને હી જીવ અશુભમેં ક્લેશ માનકર વ્યાપારાદિ કાર્ય વ સ્ત્રી-સેવનાદિ કાર્યોંકો
ભી ઘટાતે હૈં, તથા શુભકો હેય જાનકર શાસ્ત્રાભ્યાસાદિ કાર્યોંમેં નહીં પ્રવર્તતે હૈં, વીતરાગભાવરૂપ
શુદ્ધોપયોગકો પ્રાપ્ત હુએ નહીં હૈં; ઇસલિએ વે જીવ અર્થ, કામ, ધર્મ, મોક્ષરૂપ પુરુષાર્થસે રહિત
હોતે હુએ આલસી – નિરુદ્યમી હોતે હૈં.
ઉનકી નિન્દા પંચાસ્તિકાય૩કી વ્યાખ્યામેં કી હૈ. ઉનકે લિયે દૃષ્ટાન્ત દિયા હૈ કિ જૈસે
બહુત ખીર-શક્કર ખાકર પુરુષ આલસી હોતા હૈ વ જૈસે વૃક્ષ નિરુદ્યમી હૈં; વૈસે વે જીવ આલસી –
નિરુદ્યમી હુએ હૈં.
અબ ઇનસે પૂછતે હૈં કિ તુમને બાહ્ય તો શુભ-અશુભ કાર્યોંકો ઘટાયા, પરન્તુ ઉપયોગ
તો બિના આલમ્બનકે રહતા નહીં હૈ; તો તુમ્હારા ઉપયોગ કહાઁ રહતા હૈ? સો કહો.
યદિ વહ કહે કિ આત્માકા ચિંતવન કરતા હૈ, તો શાસ્ત્રાદિ દ્વારા અનેક પ્રકારસે આત્માકે
વિચારકો તો તુમને વિકલ્પ ઠહરાયા, ઔર આત્માકા કોઈ વિશેષણ જાનનેમેં બહુત કાલ લગતા
નહીં હૈ, બારમ્બાર એકરૂપ ચિંતવનમેં છદ્મસ્થકા ઉપયોગ લગતા નહીં હૈ, ગણધરાદિકકા ભી ઉપયોગ
ઇસપ્રકાર નહીં રહ સકતા, ઇસલિયે વે ભી શાસ્ત્રાદિ કાર્યોંમેં પ્રવર્તતે હૈં, તેરા ઉપયોગ ગણધરાદિકસે
ભી કૈસે શુદ્ધ હુઆ માનેં? ઇસલિયે તેરા કહના પ્રમાણ નહીં હૈ.
જૈસે કોઈ વ્યાપારાદિમેં નિરુદ્યમી હોકર નિઠલ્લા જૈસે-તૈસે કાલ ગઁવાતા હૈ; ઉસીપ્રકાર
૧. જ્ઞાનિન્ કર્મ ન જાતુ કર્તુમુચિતં કિંચિત્તથાપ્યુચ્યતે, ભુંક્ષે હંત ન જાતુ મે યદિ પરં દુર્ભુક્ત એવાસિ ભોઃ.
બંધઃ સ્યાદુપભોગતો યદિ ન તત્કિં કામચારોઽસ્તિ તે, જ્ઞાનં સન્વસ બંધમેષ્યપરથા સ્વસ્યાપરાધાદ્ધ્રુવમ્..
(સમયસાર કલશ-૧૫૧)
૨. તથાપિ ન નિરર્ગલં ચરિતુમિષ્યતે જ્ઞાનિનાં તદાયતનમેવ સા કિલ નિરર્ગલા વ્યાપૃતિઃ.
અકામકૃતકર્મ તન્મતમકારણં જ્ઞાનિનાં દ્વયં ન હિ વિરુધ્યતે કિમુ કરોતિ જાનાતિ ચ..
(સમયસાર કલશ — ૧૬૬)
૩. ગાથા ૧૭૨ કી ટીકામેં.