-
સાતવાઁ અધિકાર ][ ૨૧૧
ભાવયેદ્ભેદવિજ્ઞાનમિદમચ્છિન્નધારયા.
તાવદ્યાવત્પરાચ્ચ્યુત્વા જ્ઞાનં જ્ઞાને પ્રતિષ્ઠતે..(કલશ — ૧૩૦)
અર્થઃ — ભેદજ્ઞાનકો તબ તક નિરન્તર ભાના, જબ તક પરસે છૂટકર જ્ઞાન જ્ઞાનમેં સ્થિત હો.
ઇસલિયે ભેદજ્ઞાન છૂટને પર જાનના મિટ જાતા હૈ, કેવલ આપહીકો આપ જાનતા રહતા હૈ.
યહાઁ તો યહ કહા હૈ કિ પૂર્વકાલમેં સ્વ-પરકો એક જાનતા થા; ફિ ર ભિન્ન જાનનેકે લિયે
ભેદજ્ઞાનકો તબ તક ભાના હી યોગ્ય હૈ જબ તક જ્ઞાન પરરૂપકો ભિન્ન જાનકર અપને જ્ઞાનસ્વરૂપમેં
હી નિશ્ચિત હો જાયે. પશ્ચાત્ ભેદવિજ્ઞાન કરનેકા પ્રયોજન નહીં રહતા; સ્વયમેવ પરકો પરરૂપ ઔર
આપકો આપરૂપ જાનતા રહતા હૈ. ઐસા નહીં હૈ કિ પરદ્રવ્યકા જાનના હી મિટ જાતા હૈ. ઇસલિયે
પરદ્રવ્યકો જાનને યા સ્વદ્રવ્યકે વિશેષોંકો જાનનેકા નામ વિકલ્પ નહીં હૈ.
તો કિસ પ્રકાર હૈ? સો કહતે હૈં. રાગ-દ્વેષવશ કિસી જ્ઞેયકો જાનનેમેં ઉપયોગ લગાના
ઔર કિસી જ્ઞેયકે જાનનેસે છુડાના — ઇસ પ્રકાર બારમ્બાર ઉપયોગકો ભ્રમાના — ઉસકા નામ
વિકલ્પ હૈ. તથા જહાઁ વીતરાગરૂપ હોકર જિસે જાનતે હૈં ઉસે યથાર્થ જાનતે હૈં, અન્ય-
અન્ય જ્ઞેયકો જાનનેકે અર્થ ઉપયોગકો ભ્રમાતે નહીં હૈં; વહાઁ નિર્વિકલ્પદશા જાનના.
યહાઁ કોઈ કહે કિ છદ્મસ્થકા ઉપયોગ તો નાના જ્ઞેયોંમેં ભ્રમતા હી ભ્રમતા હૈ; વહાઁ
નિર્વિકલ્પતા કૈસે સમ્ભવ હૈ?
ઉત્તરઃ — જિતને કાલ તક જાનનેરૂપ રહે તબ તક નિર્વિકલ્પ નામ પાતા હૈ. સિદ્ધાન્તમેં
ધ્યાનકા લક્ષણ ઐસા હી કિયા હૈ —
‘‘એકાગ્રચિન્તાનિરોધો ધ્યાનમ્.’’ (તત્ત્વાર્થસૂત્ર ૯-૨૭)
એકકા મુખ્ય ચિંતવન હો ઔર અન્ય ચિન્તા રુક જાયે — ઉસકા નામ ધ્યાન હૈ.
સર્વાર્થસિદ્ધિ સૂત્રકી ટીકામેં યહ વિશેષ કહા હૈ — યદિ સર્વ ચિન્તા રુકનેકા નામ ધ્યાન હો
તો અચેતનપના આ જાયે. તથા ઐસી ભી વિવક્ષા હૈ કિ સન્તાન-અપેક્ષા નાના જ્ઞેયોંકા ભી
જાનના હોતા હૈ; પરન્તુ જબ તક વીતરાગતા રહે, રાગાદિસે આપ ઉપયોગકો ન ભ્રમાયે તબ
તક નિર્વિકલ્પદશા કહતે હૈં.
ફિ ર વહ કહતા હૈ — ઐસા હૈ તો પરદ્રવ્યસે છુડાકર સ્વરૂપમેં ઉપયોગ લગાનેકા ઉપદેશ
કિસલિયે દિયા હૈ?
સમાધાનઃ — જો શુભ-અશુભભાવોંકે કારણ પરદ્રવ્ય હૈં; ઉનમેં ઉપયોગ લગાનેસે જિનકો
રાગ-દ્વેષ હો આતે હૈં, ઔર સ્વરૂપ-ચિંતવન કરેં તો જિનકે રાગ-દ્વેષ ઘટતે હૈં — ઐસે નિચલી