-
૨૩૦ ] [ મોક્ષમાર્ગપ્રકાશક
પ્રશ્નઃ — યદિ ઐસા હૈ તો ચારિત્રકે તેરહ ભેદોંમેં મહાવ્રતાદિ કૈસે કહે હૈં?
સમાધાનઃ — વહ વ્યવહારચારિત્ર કહા હૈ ઔર વ્યવહાર નામ ઉપચારકા હૈ. સો
મહાવ્રતાદિ હોને પર હી વીતરાગચારિત્ર હોતા હૈ — ઐસા સમ્બન્ધ જાનકર મહાવ્રતાદિમેં ચારિત્રકા
ઉપચાર કિયા હૈ; નિશ્ચયસે નિઃકષાયભાવ હૈ, વહી સચ્ચા ચારિત્ર હૈ.
ઇસ પ્રકાર સંવરકે કારણોંકો અન્યથા જાનતે હુએ સંવરકા સચ્ચા શ્રદ્ધાની નહીં હોતા.
નિર્જરાતત્ત્વકા અન્યથારૂપ
તથા યહ અનશનાદિ તપસે નિર્જરા માનતા હૈ, પરન્તુ કેવલ બાહ્ય તપ હી કરનેસે તો
નિર્જરા હોતી નહીં હૈ. બાહ્ય તપ તો શુદ્ધોપયોગ બઢાનેકે અર્થ કરતે હૈં. શુદ્ધોપયોગ નિર્જરાકા
કારણ હૈ, ઇસલિયે ઉપચારસે તપકો ભી નિર્જરાકા કારણ કહા હૈ. યદિ બાહ્ય દુઃખ સહના
હી નિર્જરાકા કારણ હો તો તિર્યંચાદિ ભી ભૂખ-તૃષાદિ સહતે હૈં.
તબ વહ કહતા હૈ — વે તો પરાધીનતાસે સહતે હૈં; સ્વાધીનતાસે ધર્મબુદ્ધિપૂર્વક
ઉપવાસાદિરૂપ તપ કરે ઉસકે નિર્જરા હોતી હૈ.
સમાધાનઃ — ધર્મબુદ્ધિસે બાહ્ય ઉપવાસાદિ તો કિયે; ઔર વહાઁ ઉપયોગ અશુભ, શુભ,
શુદ્ધરૂપ જૈસા પરિણમિત હો વૈસા પરિણમો. યદિ બહુત ઉપવાસાદિ કરનેસે બહુત નિર્જરા હો, થોડે
કરનેસે થોડી નિર્જરા હો — ઐસા નિયમ ઠહરે; તબ તો ઉપવાસાદિક હી મુખ્ય નિર્જરાકા કારણ
ઠહરેગા; સો તો બનતા નહીં. પરિણામ દુષ્ટ હોને પર ઉપવાસાદિકસે નિર્જરા કૈસે સમ્ભવ હૈ?
યદિ ઐસા કહેં કિ જૈસા અશુભ, શુભ, શુદ્ધરૂપ ઉપયોગ પરિણમિત હો ઉસકે અનુસાર
બન્ધ-નિર્જરા હૈ; તો ઉપવાસાદિ તપ મુખ્ય નિર્જરાકા કારણ કૈસે રહા? અશુભ – શુભપરિણામ
બન્ધકે કારણ ઠહરે, શુદ્ધપરિણામ નિર્જરાકે કારણ ઠહરે.
પ્રશ્નઃ — તત્ત્વાર્થસૂત્રમેં ‘‘તપસા નિર્જરા ચ’’ (૯-૩) ઐસા કૈસે કહા હૈ?
સમાધાનઃ — શાસ્ત્રમેં ‘‘ઇચ્છાનિરોધસ્તપઃ’’૧ ઐસા કહા હૈ; ઇચ્છાકો રોકના ઇસકા નામ
તપ હૈ. સો શુભ-અશુભ ઇચ્છા મિટને પર ઉપયોગ શુદ્ધ હો વહાઁ નિર્જરા હૈ. ઇસલિયે તપસે
નિર્જરા કહી હૈ.
યહાઁ કહતા હૈ — આહારાદિરૂપ અશુભકી તો ઇચ્છા દૂર હોને પર હી તપ હોતા હૈ;
પરન્તુ ઉપવાસાદિક વ પ્રાયશ્ચિત્તાદિક શુભકાર્ય હૈં ઇનકી ઇચ્છા તો રહતી હૈ?
૧. ધવલા પુસ્તક ૧૩, ખણ્ડ ૫, ભાગ ૪, સૂત્ર ૨૬, પૃષ્ઠ ૫૪