-
૨૫૨ ] [ મોક્ષમાર્ગપ્રકાશક
ઇસકા અર્થ હૈઃ — ઇસ નિશ્ચયકો અંગીકાર કરનેકે લિયે વ્યવહાર દ્વારા ઉપદેશ દેતે
હૈં; પરન્તુ વ્યવહારનય હૈ સો અંગીકાર કરને યોગ્ય નહીં હૈ.
પ્રશ્નઃ — વ્યવહાર બિના નિશ્ચયકા ઉપદેશ કૈસે નહીં હોતા? ઔર વ્યવહારનય કૈસે
અંગીકાર નહીં કરના? સો કહિએ.
સમાધાનઃ — નિશ્ચયસે તો આત્મા પરદ્રવ્યોંસે ભિન્ન, સ્વભાવોંસે અભિન્ન સ્વયંસિદ્ધ વસ્તુ
હૈ; ઉસે જો નહીં પહિચાનતે, ઉનસે ઇસી પ્રકાર કહતે રહેં તબ તો વે સમઝ નહીં પાયેં.
ઇસલિયે ઉનકો વ્યવહારનયસે શરીરાદિક પરદ્રવ્યોંકી સાપેક્ષતા દ્વારા નર-નારક-પૃથ્વીકાયાદિરૂપ
જીવકે વિશેષ કિયે — તબ મનુષ્ય જીવ હૈ, નારકી જીવ હૈ, ઇત્યાદિ પ્રકાર સહિત ઉન્હેં જીવકી
પહિચાન હુઈ.
અથવા અભેદ વસ્તુમેં ભેદ ઉત્પન્ન કરકે જ્ઞાન – દર્શનાદિ ગુણ-પર્યાયરૂપ જીવકે વિશેષ
કિયે તબ જાનનેવાલા જીવ હૈ, દેખનેવાલા જીવ હૈ; — ઇત્યાદિ પ્રકાર સહિત ઉનકો જીવકી
પહિચાન હુઈ.
તથા નિશ્ચયસે વીતરાગભાવ મોક્ષમાર્ગ હૈ; ઉસે જો નહીં પહિચાનતે ઉનકો ઐસે હી કહતે
રહેં તો વે સમઝ નહીં પાયેં. તબ ઉનકો વ્યવહારનયસે, તત્ત્વશ્રદ્ધાન – જ્ઞાનપૂર્વક પરદ્રવ્યકે નિમિત્ત
મિટનેકી સાપેક્ષતા દ્વારા વ્રત, શીલ, સંયમાદિરૂપ વીતરાગભાવકે વિશેષ બતલાયે; તબ ઉન્હેં
વીતરાગભાવકી પહિચાન હુઈ.
ઇસી પ્રકાર અન્યત્ર ભી વ્યવહાર બિના નિશ્ચયકે ઉપદેશકા ન હોના જાનના.
તથા યહાઁ વ્યવહારસે નર – નારકાદિ પર્યાયકો હી જીવ કહા, સો પર્યાયકો હી જીવ
નહીં માન લેના. પર્યાય તો જીવ – પુદ્ગલકે સંયોગરૂપ હૈં. વહાઁ નિશ્ચયસે જીવદ્રવ્ય ભિન્ન હૈ,
ઉસહીકો જીવ માનના. જીવકે સંયોગસે શરીરાદિકકો ભી ઉપચારસે જીવ કહા, સો કથનમાત્ર
હી હૈ, પરમાર્થસે શરીરાદિક જીવ હોતે નહીં — ઐસા હી શ્રદ્ધાન કરના.
તથા અભેદ આત્મામેં જ્ઞાન-દર્શનાદિ ભેદ કિયે, સો ઉન્હેં ભેદરૂપ હી નહીં માન લેના,
ક્યોંકિ ભેદ તો સમઝાનેકે અર્થ કિયે હૈં. નિશ્ચયસે આત્મા અભેદ હી હૈ; ઉસહીકો જીવ વસ્તુ
માનના. સંજ્ઞા – સંખ્યાદિસે ભેદ કહે સો કથનમાત્ર હી હૈં; પરમાર્થસે ભિન્ન-ભિન્ન હૈં નહીં; —
ઐસા હી શ્રદ્ધાન કરના.
તથા પરદ્રવ્યકા નિમિત્ત મિટાનેકી અપેક્ષાસે વ્રત – શીલ – સંયમાદિકકો મોક્ષમાર્ગ કહા, સો
ઇન્હીંકો મોક્ષમાર્ગ નહીં માન લેના; ક્યોંકિ પરદ્રવ્યકા ગ્રહણ-ત્યાગ આત્માકે હો તો આત્મા
પરદ્રવ્યકા કર્તા-હર્તા હો જાયે. પરન્તુ કોઈ દ્રવ્ય કિસી દ્રવ્યકે આધીન હૈ નહીં; ઇસલિયે