-
સાતવાઁ અધિકાર ][ ૨૫૩
આત્મા અપને ભાવ રાગાદિક હૈં ઉન્હેં છોડકર વીતરાગી હોતા હૈ; ઇસલિયે નિશ્ચયસે વીતરાગભાવ
હી મોક્ષમાર્ગ હૈ. વીતરાગભાવોંકે ઔર વ્રતાદિકકે કદાચિત્ કાર્ય-કારણપના હૈ, ઇસલિયે
વ્રતાદિકો મોક્ષમાર્ગ કહે સો કથનમાત્ર હી કથન હૈં; પરમાર્થસે બાહ્યક્રિયા મોક્ષમાર્ગ નહીં હૈ —
ઐસા હી શ્રદ્ધાન કરના.
ઇસીપ્રકાર અન્યત્ર ભી વ્યવહારનયકા અંગીકાર નહીં કરના ઐસા જાન લેના.
યહાઁ પ્રશ્ન હૈ કિ વ્યવહારનય પરકો ઉપદેશમેં હી કાર્યકારી હૈ યા અપના ભી પ્રયોજન
સાધતા હૈ?
સમાધાનઃ — આપ ભી જબ તક નિશ્ચયનયસે પ્રરૂપિત વસ્તુકો ન પહિચાને તબ તક
વ્યવહારમાર્ગસે વસ્તુકા નિશ્ચય કરે; ઇસલિયે નિચલી દશામેં અપનેકો ભી વ્યવહારનય કાર્યકારી
હૈ; પરન્તુ વ્યવહારકો ઉપચારમાત્ર માનકર ઉસકે દ્વારા વસ્તુકો ઠીક પ્રકાર સમઝે તબ તો
કાર્યકારી હો; પરન્તુ યદિ નિશ્ચયવત્ વ્યવહારકો ભી સત્યભૂત માનકર ‘વસ્તુ ઇસપ્રકાર હી હૈ’ —
ઐસા શ્રદ્ધાન કરે તો ઉલટા અકાર્યકારી હો જાયે.
યહી પુરુષાર્થસિદ્ધ્યુપાયમેં કહા હૈઃ —
અબુધસ્ય બોધનાર્થં મુનીશ્વરા દેશયન્ત્યભૂતાર્થમ્.
વ્યવહારમેવ કેવલમવૈતિ યસ્તસ્ય દેશના નાસ્તિ..૬..
માણવક એવ સિંહો યથા ભવત્યનવગીતસિંહસ્ય.
વ્યવહાર એવ હિ તથા નિશ્ચયતાં યાત્યનિશ્ચયજ્ઞસ્ય..૭..
અર્થઃ — મુનિરાજ અજ્ઞાનીકો સમઝાનેકે લિયે અસત્યાર્થ જો વ્યવહારનય ઉસકા ઉપદેશ
દેતે હૈં. જો કેવલ વ્યવહારકો હી જાનતા હૈ, ઉસે ઉપદેશ હી દેના યોગ્ય નહીં હૈ. તથા
જૈસે કોઈ સચ્ચે સિંહકો ન જાને ઉસે બિલાવ હી સિંહ હૈ; ઉસી પ્રકાર જો નિશ્ચયકો નહીં
જાને ઉસકો વ્યવહાર હી નિશ્ચયપનેકો પ્રાપ્ત હોતા હૈ.
યહાઁ કોઈ નિર્વિચારી પુરુષ ઐસા કહે કિ તુમ વ્યવહારકો અસત્યાર્થ – હેય કહતે હો;
તો હમ વ્રત, શીલ, સંયમાદિક વ્યવહારકાર્ય કિસલિયે કરેં? — સબકો છોડ દેંગે.
ઉસસે કહતે હૈં કિ કુછ વ્રત, શીલ, સંયમાદિકકા નામ વ્યવહાર નહીં હૈ; ઇનકો મોક્ષમાર્ગ
માનના વ્યવહાર હૈ, ઉસે છોડ દે; ઔર ઐસા શ્રદ્ધાન કર કિ ઇનકો તો બાહ્ય સહકારી જાનકર
ઉપચારસે મોક્ષમાર્ગ કહા હૈ, યહ તો પરદ્રવ્યાશ્રિત હૈં; તથા સચ્ચા મોક્ષમાર્ગ વીતરાગભાવ હૈ,
વહ સ્વદ્રવ્યાશ્રિત હૈ. — ઇસપ્રકાર વ્યવહારકો અસત્યાર્થ – હેય જાનના. વ્રતાદિકકો છોડનેસે તો
વ્યવહારકા હેયપના હોતા નહીં હૈ.