-
૨૬૦ ] [ મોક્ષમાર્ગપ્રકાશક
ઇસ પ્રકાર જાનનેકે અર્થ કભી સ્વયં હી વિચાર કરતા હૈ, કભી શાસ્ત્ર પઢતા હૈ,
કભી સુનતા હૈ, કભી અભ્યાસ કરતા હૈ, કભી પ્રશ્નોત્તર કરતા હૈ, — ઇત્યાદિરૂપ પ્રવર્તતા હૈ.
અપના કાર્ય કરનેકા ઇસકો હર્ષ બહુત હૈ, ઇસલિયે અન્તરંગ પ્રતીતિસે ઉસકા સાધન કરતા
હૈ. ઇસપ્રકાર સાધન કરતે હુએ જબ તક (૧) સચ્ચા તત્ત્વશ્રદ્ધાન ન હો, (૨) ‘યહ ઇસીપ્રકાર
હૈ’ — ઐસી પ્રતીતિ સહિત જીવાદિતત્ત્વોંકા સ્વરૂપ આપકો ભાસિત ન હો, (૩) જૈસે પર્યાયમેં અહંબુદ્ધિ
હૈ વૈસે કેવલ આત્મામેં અહંબુદ્ધિ ન આયે, (૪) હિત-અહિતરૂપ અપને ભાવોંકો ન પહિચાને —
તબ તક સમ્યક્ત્વકે સન્મુખ મિથ્યાદૃષ્ટિ હૈ. યહ જીવ થોડે હી કાલમેં સમ્યક્ત્વકો પ્રાપ્ત હોગા;
ઇસી ભવમેં યા અન્ય પર્યાયમેં સમ્યક્ત્વકો પ્રાપ્ત કરેગા.
ઇસ ભવમેં અભ્યાસ કરકે પરલોકમેં તિર્યંચાદિ ગતિમેં ભી જાયે તો વહાઁ સંસ્કારકે બલસે
દેવ-ગુરુ-શાસ્ત્રકે નિમિત્ત બિના ભી સમ્યક્ત્વ હો જાયે, ક્યોંકિ ઐસે અભ્યાસકે બલસે
મિથ્યાત્વકર્મકા અનુભાગ હીન હોતા હૈ. જહાઁ ઉસકા ઉદય ન હો વહીં સમ્યક્ત્વ હો જાતા
હૈ.
મૂલકારણ યહી હૈ. દેવાદિકકા તો બાહ્ય નિમિત્ત હૈ; સો મુખ્યતાસે તો ઇનકે નિમિત્તસેહી
સમ્યક્ત્વ હોતા હૈ; તારતમ્યસે પૂર્વ અભ્યાસ-સંસ્કારસે વર્તમાનમેં ઇનકા નિમિત્ત ન હો તો ભી
સમ્યક્ત્વ હો સકતા હૈ. સિદ્ધાન્તમેં ‘‘તન્નિસર્ગાદધિગમાદ્વા’’ (તત્ત્વાર્થસૂત્ર ૧-૩) ઐસા સૂત્ર હૈ.
ઇસકા અર્થ યહ હૈ કિ વહ સમ્યગ્દર્શન નિસર્ગ અથવા અધિગમસે હોતા હૈ. વહાઁ દેવાદિક
બાહ્યનિમિત્તકે બિના હો ઉસે નિસર્ગસે હુઆ કહતે હૈં; દેવાદિકકે નિમિત્તસે હો, ઉસે અધિગમસે
હુઆ કહતે હૈં.
દેખો, તત્ત્વવિચારકી મહિમા! તત્ત્વવિચારરહિત દેવાદિકકી પ્રતીતિ કરે, બહુત શાસ્ત્રોંકા
અભ્યાસ કરે, વ્રતાદિક પાલે, તપશ્ચરણાદિ કરે, ઉસકો તો સમ્યક્ત્વ હોનેકા અધિકાર નહીં; ઔર
તત્ત્વવિચારવાલા ઇનકે બિના ભી સમ્યક્ત્વકા અધિકારી હોતા હૈ.
તથા કિસી જીવકો તત્ત્વવિચાર હોનેકે પહિલે કોઈ કારણ પાકર દેવાદિકકી પ્રતીતિ
હો, વ વ્રત-તપકા અંગીકાર હો, પશ્ચાત્ તત્ત્વવિચાર કરે; પરન્તુ સમ્યક્ત્વકા અધિકારી
તત્ત્વવિચાર હોને પર હી હોતા હૈ.
તથા કિસીકો તત્ત્વવિચાર હોનેકે પશ્ચાત્ તત્ત્વપ્રતીતિ ન હોનેસે સમ્યક્ત્વ તો નહીં હુઆ
ઔર વ્યવહારધર્મકી પ્રતીતિ – રુચિ હો ગઈ, ઇસલિયે દેવાદિકકી પ્રતીતિ કરતા હૈ વ વ્રત-તપકો
અંગીકાર કરતા હૈ. કિસીકો દેવાદિકકી પ્રતીતિ ઔર સમ્યક્ત્વ યુગપત હોતે હૈં તથા વ્રત-
તપ સમ્યક્ત્વકે સાથ ભી હોતે હૈં ઔર પહલે – પીછે ભી હોતે હૈં. દેવાદિકકી પ્રતીતિકા તો