-
૩૧૪ ] [ મોક્ષમાર્ગપ્રકાશક
મોક્ષ હોતા હૈ ઔર ઉનકે ન હોને પર સર્વથા મોક્ષ નહીં હોતા. – ઐસે યહ કારણ કહે, ઉનમેં
અતિશયપૂર્વક નિયમસે મોક્ષકા સાધક જો સમ્યગ્દર્શન-જ્ઞાન-ચારિત્રકા એકીભાવ સો મોક્ષમાર્ગ
જાનના. ઇન સમ્યગ્દર્શન-સમ્યગ્જ્ઞાન-સમ્યક્ચારિત્રમેં એક ભી ન હો તો મોક્ષમાર્ગ નહીં હોતા.
વહી ‘સૂત્રમેં’ કહા હૈઃ – ‘‘સમ્યગ્દર્શનજ્ઞાનચારિત્રાણિ મોક્ષમાર્ગઃ..’’ (તત્ત્વાર્થસૂત્ર ૧ – ૧)
ઇસ સૂત્રકી ટીકામેં કહા હૈ કિ યહાઁ ‘‘મોક્ષમાર્ગઃ’’ ઐસા એકવચન કહા, ઉસકા અર્થ
યહ હૈ કિ તીનોં મિલને પર એક મોક્ષમાર્ગ હૈ, અલગ-અલગ તીન માર્ગ નહીં હૈં.
યહાઁ પ્રશ્ન હૈ કિ અસંયત સમ્યગ્દૃષ્ટિકે તો ચારિત્ર નહીં હૈ, ઉસકો મોક્ષમાર્ગ હુઆ હૈ
યા નહીં હુઆ હૈ?
સમાધાનઃ – મોક્ષમાર્ગ ઉસકે હોગા, યહ તો નિયમ હુઆ; ઇસલિયે ઉપચારસે ઇસકે મોક્ષમાર્ગ
હુઆ ભી કહતે હૈં; પરમાર્થસે સમ્યક્ચારિત્ર હોને પર હી મોક્ષમાર્ગ હોતા હૈ. જૈસે – કિસી પુરુષકો
કિસી નગર ચલનેકા નિશ્ચય હુઆ; ઇસલિયે ઉસકો વ્યવહારસે ઐસા ભી કહતે હૈં કિ ‘યહ
ઉસ નગરકો ચલા હૈ’; પરમાર્થસે માર્ગમેં ગમન કરને પર હી ચલના હોગા. ઉસી પ્રકાર
અસંયતસમ્યગ્દૃષ્ટિકો વીતરાગભાવરૂપ મોક્ષમાર્ગકા શ્રદ્ધાન હુઆ; ઇસલિયે ઉસકો ઉપચારસે
મોક્ષમાર્ગી કહતે હૈં; પરમાર્થસે વીતરાગભાવરૂપ પરિણમિત હોને પર હી મોક્ષમાર્ગ હોગા. તથા
પ્રવચનસારમેં ભી તીનોંકી એકાગ્રતા હોને પર હી મોક્ષમાર્ગ કહા હૈ. ઇસલિયે યહ જાનના કિ
તત્ત્વશ્રદ્ધાન-જ્ઞાન બિના તો રાગાદિ ઘટાનેસે મોક્ષમાર્ગ નહીં હૈ ઔર રાગાદિ ઘટાયે બિના
તત્ત્વશ્રદ્ધાન-જ્ઞાનસે ભી મોક્ષમાર્ગ નહીં હૈ. તીનોં મિલને પર સાક્ષાત્ મોક્ષમાર્ગ હોતા હૈ.
અબ, ઇનકા નિર્દેશ, લક્ષણનિર્દેશ ઔર પરીક્ષાદ્વારસે નિરૂપણ કરતે હૈંઃ –
વહાઁ ‘સમ્યગ્દર્શન, સમ્યગ્જ્ઞાન, સમ્યક્ચારિત્ર મોક્ષકા માર્ગ હૈ’ – ઐસા નામ માત્ર કથન વહ
તો ‘નિર્દેશ’ જાનના.
તથા અતિવ્યાપ્તિ, અવ્યાપ્તિ, અસમ્ભવપનેસે રહિત હો ઔર જિસસે ઇનકો પહિચાના જાયે
સો ‘લક્ષણ’ જાનના; ઉસકા જો નિર્દેશ અર્થાત્ નિરૂપણ સો ‘લક્ષણનિર્દેશ’ જાનના.
વહાઁ જિસકો પહિચાનના હો ઉસકા નામ લક્ષ્ય હૈ, ઉસકે સિવા ઔરકા નામ અલક્ષ્ય
હૈ. સો લક્ષ્ય વ અલક્ષ્ય દોનોંમેં પાયા જાયે, ઐસા લક્ષણ જહાઁ કહા જાયે વહાઁ અતિવ્યાપ્તિપના
જાનના. જૈસે – આત્માકા લક્ષણ ‘અમૂર્તત્ત્વ’ કહા; સો અમૂર્તત્ત્વલક્ષણ લક્ષ્ય જો આત્મા હૈ ઉસમેં
ભી પાયા જાતા હૈ ઔર અલક્ષ્ય જો આકાશાદિક હૈં ઉનમેં ભી પાયા જાતા હૈ; ઇસલિયે યહ
‘અતિવ્યાપ્ત’ લક્ષણ હૈ. ઇસકે દ્વારા આત્માકો પહિચાનનેસે આકાશાદિક ભી આત્મા હો જાયેંગે;
યહ દોષ લગેગા.