-
નૌવાઁ અધિકાર ][ ૩૧૫
તથા જો કિસી લક્ષ્યમેં તો હો ઔર કિસીમેં ન હો, ઐસે લક્ષ્યકે એકદેશમેં પાયા જાયે –
ઐસા લક્ષણ જહાઁ કહા જાયે વહાઁ અવ્યાપ્તિપના જાનના. જૈસે – આત્માકા લક્ષણ કેવલજ્ઞાનાદિક
કહા જાયે; સો કેવલજ્ઞાન કિસી આત્મામેં તો પાયા જાતા હૈ, કિસીમેં નહીં પાયા જાતા; ઇસલિયે
યહ ‘અવ્યાપ્ત’ લક્ષણ હૈ. ઇસકે દ્વારા આત્માકો પહિચાનનેસે અલ્પજ્ઞાની આત્મા નહીં હોગા;
યહ દોષ લગેગા.
તથા જો લક્ષ્યમેં પાયા હી નહીં જાયે, ઐસા લક્ષણ જહાઁ કહા જાયે – વહાઁ અસમ્ભવપના
જાનના. જૈસે – આત્માકા લક્ષણ જડપના કહા જાયે; સો પ્રત્યક્ષાદિ પ્રમાણસે યહ વિરુદ્ધ હૈ;
ક્યોંકિ યહ ‘અસમ્ભવ’ લક્ષણ હૈ. ઇસકે દ્વારા આત્મા માનનેસે પુદ્ગલાદિક આત્મા હો જાયેંગે
ઔર આત્મા હૈ વહ અનાત્મા હો જાયેગા; યહ દોષ લગેગા.
ઇસ પ્રકાર અતિવ્યાપ્ત, અવ્યાપ્ત તથા અસમ્ભવી લક્ષણ હો વહ લક્ષણાભાસ હૈ. તથા
લક્ષ્યમેં તો સર્વત્ર પાયા જાયે ઔર અલક્ષ્યમેં કહીં ન પાયા જાયે વહ સચ્ચા લક્ષણ હૈ. જૈસે –
આત્માકા સ્વરૂપ ચૈતન્ય હૈ; સો યહ લક્ષણ સર્વ હી આત્મામેં તો પાયા જાતા હૈ, અનાત્મામેં કહીં
નહીં પાયા જાતા; ઇસલિયે યહ સચ્ચા લક્ષણ હૈ. ઇસકે દ્વારા આત્મા માનનેસે આત્મા-અનાત્માકા
યથાર્થજ્ઞાન હોતા હૈ; કુછ દોષ નહીં લગતા. ઇસપ્રકાર લક્ષણકા સ્વરૂપ ઉદાહરણ માત્ર કહા.
અબ, સમ્યગ્દર્શનાદિકકા સચ્ચા લક્ષણ કહતે હૈંઃ –
સમ્યદર્શનકા સચ્ચા લક્ષણ
વિપરીતાભિનિવેશરહિત જીવાદિકતત્ત્વાર્થશ્રદ્ધાન વહ સમ્યગ્દર્શનકા લક્ષણ હૈ. જીવ,
અજીવ, આસ્રવ, બન્ધ, સંવર, નિર્જરા, મોક્ષ – યહ સાત તત્ત્વાર્થ હૈં. ઇનકા જો શ્રદ્ધાન – ‘ઐસા
હી હૈ, અન્યથા નહીં હૈ’ – ઐસા પ્રતીતિભાવ, સો તત્ત્વાર્થશ્રદ્ધાન; તથા વિપરીતાભિનિવેશ જો અન્યથા
અભિપ્રાય ઉસસે રહિત; સો સમ્યગ્દર્શન હૈ.
યહાઁ વિપરીતાભિનિવેશકે નિરાકરણકે અર્થ ‘સમ્યક્’ પદ કહા હૈ, ક્યોંકિ ‘સમ્યક્’ ઐસા
શબ્દ પ્રશંસાવાચક હૈ; વહાઁ શ્રદ્ધાનમેં વિપરીતાભિનિવેશકા અભાવ હોને પર હી પ્રશંસા સમ્ભવ
હૈ, ઐસા જાનના.
યહાઁ પ્રશ્ન હૈ કિ ‘તત્ત્વ’ ઔર ‘અર્થ’ યહ દો પદ કહે, ઉનકા પ્રયોજન ક્યા?
સમાધાનઃ – ‘તત્’ શબ્દ હૈ સો ‘યત્’ શબ્દકી અપેક્ષા સહિત હૈ. ઇસલિયે જિસકા પ્રકરણ
હો ઉસે તત્ કહા જાતા હૈ ઔર જિસકા જો ભાવ અર્થાત્ સ્વરૂપ સો તત્ત્વ જાનના. કારણ
કિ ‘તસ્ય ભાવસ્તત્ત્વ’ ઐસા તત્ત્વ શબ્દકા સમાસ હોતા હૈ. તથા જો જાનનેમેં આયે ઐસા ‘દ્રવ્ય’
વ ‘ગુણ-પર્યાય’ ઉસકા નામ અર્થ હૈ. તથા ‘તત્ત્વેન અર્થસ્તત્ત્વાર્થઃ’ તત્ત્વ અર્થાત્ અપના સ્વરૂપ,