-
૩૧૬ ] [ મોક્ષમાર્ગપ્રકાશક
ઉસસે સહિત પદાર્થ ઉનકા શ્રદ્ધાન સો સમ્યગ્દર્શન હૈ. યહાઁ યદિ તત્ત્વશ્રદ્ધાન હી કહતે તો જિસકા
યહ ભાવ (તત્ત્વ) હૈ, ઉસકે શ્રદ્ધાન બિના કેવલ ભાવકા હી શ્રદ્ધાન કાર્યકારી નહીં હૈ. તથા
યદિ ‘અર્થશ્રદ્ધાન’ હી કહતે તો ભાવકે શ્રદ્ધાન બિના પદાર્થકા શ્રદ્ધાન ભી કાર્યકારી નહીં હૈ.
જૈસે – કિસીકો જ્ઞાન-દર્શનાદિકકા તો શ્રદ્ધાન હો – યહ જાનપના હૈ, યહ શ્વેતપના હૈ,
ઇત્યાદિ પ્રતીતિ હો; પરન્તુ જ્ઞાન-દર્શન આત્માકા સ્વભાવ હૈ, મૈં આત્મા હૂઁ તથા વર્ણાદિ પુદ્ગલકા
સ્વભાવ હૈ, પુદ્ગલ મુઝસે ભિન્ન – અલગ પદાર્થ હૈ; ઐસા પદાર્થકા શ્રદ્ધાન ન હો તો ભાવકા
શ્રદ્ધાન કાર્યકારી નહીં હૈ. તથા જૈસે ‘મૈં આત્મા હૂઁ’ – ઐસા શ્રદ્ધાન કિયા; પરન્તુ આત્માકા
સ્વરૂપ જૈસા હૈ વૈસા શ્રદ્ધાન નહીં કિયા તો ભાવકે શ્રદ્ધાન બિના પદાર્થકા ભી શ્રદ્ધાન કાર્યકારી
નહીં હૈ. ઇસલિયે તત્ત્વસહિત અર્થકા શ્રદ્ધાન હોતા હૈ સો હી કાર્યકારી હૈ. અથવા
જીવાદિકકો તત્ત્વસંજ્ઞા ભી હૈ ઔર અર્થસંજ્ઞા ભી હૈ, ઇસલિયે ‘તત્ત્વમેવાર્થસ્તત્ત્વાર્થઃ’ જો તત્ત્વ
સો હી અર્થ, ઉનકા શ્રદ્ધાન સો સમ્યગ્દર્શન હૈ.
ઇસ અર્થ દ્વારા કહીં તત્ત્વશ્રદ્ધાનકો સમ્યગ્દર્શન કહે ઔર કહીં પદાર્થશ્રદ્ધાનકો
સમ્યગ્દર્શન કહે, વહાઁ વિરોધ નહીં જાનના.
ઇસ પ્રકાર ‘તત્ત્વ’ ઔર ‘અર્થ’ દો પદ કહનેકા પ્રયોજન હૈ.
તત્ત્વાર્થ સાત હી ક્યોં?
ફિ ર પ્રશ્ન હૈ કિ તત્ત્વાર્થ તો અનન્ત હૈં. વે સામાન્ય અપેક્ષાસે જીવ-અજીવમેં સર્વ
ગર્ભિત હુએ; ઇસલિયે દો હી કહના થે યા અનન્ત કહના થે. આસ્રવાદિક તો જીવ-અજીવકે
હી વિશેષ હૈં, ઇનકો અલગ કહનેકા પ્રયોજન ક્યા?
સમાધાનઃ – યદિ યહાઁ પદાર્થશ્રદ્ધાન કરનેકા હી પ્રયોજન હોતા તબ તો સામાન્યસે યા
વિશેષસે જૈસે સર્વ પદાર્થોંકા જાનના હો, વૈસે હી કથન કરતે; વહ તો યહાઁ પ્રયોજન હૈ નહીં;
યહાઁ તો મોક્ષકા પ્રયોજન હૈ સો જિન સામાન્ય યા વિશેષ ભાવોંકા શ્રદ્ધાન કરનેસે મોક્ષ હો
ઔર જિનકા શ્રદ્ધાન કિયે બિના મોક્ષ ન હો; ઉન્હીંકા યહાઁ નિરૂપણ કિયા હૈ.
સો જીવ-અજીવ યહ દો તો બહુત દ્રવ્યોંકી એક જાતિ-અપેક્ષા સામાન્યરૂપ તત્ત્વ કહે.
યહ દોનોં જાતિ જાનનેસે જીવકો આપાપરકા શ્રદ્ધાન હો – તબ પરસે ભિન્ન અપનેકો જાને, અપને
હિતકે અર્થ મોક્ષકા ઉપાય કરે; ઔર અપનેસે ભિન્ન પરકો જાને, તબ પરદ્રવ્યસે ઉદાસીન હોકર
રાગાદિક ત્યાગ કર મોક્ષમાર્ગમેં પ્રવર્તે. ઇસલિયે ઇન દો જાતિયોંકા શ્રદ્ધાન હોને પર હી મોક્ષ
હોતા હૈ ઔર દો જાતિયાઁ જાને બિના આપાપરકા શ્રદ્ધાન ન હો તબ પર્યાયબુદ્ધિસે સાંસારિક
પ્રયોજનકા હી ઉપાય કરતા હૈ. પરદ્રવ્યમેં રાગદ્વેષરૂપ હોકર પ્રવર્તે, તબ મોક્ષમાર્ગમેં કૈસે પ્રવર્તે?