-
રહસ્યપૂર્ણ ચિઠ્ઠી ][ ૩૪૩
પશ્ચાત્ પરકા ભી વિચાર છૂટ જાય, કેવલ સ્વાત્મવિચાર હી રહતા હૈ; વહાઁ અનેક પ્રકાર
નિજસ્વરૂપમેં અહંબુદ્ધિ ધરતા હૈ. ચિદાનન્દ હૂઁ, શુદ્ધ હૂઁ, સિદ્ધ હૂઁ, ઇત્યાદિ વિચાર હોને પર
સહજ હી આનન્દ તરંગ ઉઠતી હૈ, રોમાંચ હો આતા હૈ; તત્પશ્ચાત્ ઐસા વિચાર તો છૂટ જાય,
કેવલ ચિન્માત્રસ્વરૂપ ભાસને લગે; વહાઁ સર્વ પરિણામ ઉસ રૂપમેં એકાગ્ર હોકર પ્રવર્તતે હૈં; દર્શન-
જ્ઞાનાદિકકા વ નય-પ્રમાણાદિકકા ભી વિચાર વિલય હો જાતા હૈ.
ચૈતન્યસ્વરૂપ જો સવિકલ્પસે નિશ્ચય કિયા થા, ઉસહીમેં વ્યાપ્ત-વ્યાપકરૂપ હોકર ઇસપ્રકાર
પ્રવર્તતા હૈ જહાઁ ધ્યાતા-ધ્યેયપના દૂર હો ગયા. સો ઐસી દશાકા નામ નિર્વિકલ્પ અનુભવ
હૈ. બડે નયચક્ર ગ્રન્થમેં ઐસા હી કહા હૈ : –
તચ્ચાણેસણકાલે સમયં બુજ્ઝેહિ જુત્તિમગ્ગેણ.
ણો આરાઇણસમયે પચ્ચક્ખોઅણુહવો જહ્મ..૨૬૬..
અર્થઃ – તત્ત્વકે અવલોકન (અન્વેષણ) કા જો કાલ ઉસમેં સમય અર્થાત્ શુદ્ધાત્માકો
યુક્તિ અર્થાત્ નય-પ્રમાણ દ્વારા પહલે જાને. પશ્ચાત્ આરાધનસમય જો અનુભવકાલ ઉસમેં નય-
પ્રમાણ નહીં હૈં, ક્યોંકિ પ્રત્યક્ષ અનુભવ હૈ.
જૈસે – રત્નકો ખરીદનેમેં અનેક વિકલ્પ કરતે હૈં, જબ પ્રત્યક્ષ ઉસે પહિનતે હૈં, તબ વિકલ્પ
નહીં હૈ – પહિનનેકા સુખ હી હૈ. ઇસપ્રકાર સવિકલ્પકે દ્વારા નિર્વિકલ્પ અનુભવ હોતા હૈ.
તથા જો જ્ઞાન પાઁચ ઇન્દ્રિયોં વ છઠવેં મનકે દ્વારા પ્રવર્તતા થા, વહ જ્ઞાન સબ ઓરસે
સિમટકર ઇસ નિર્વિકલ્પ અનુભવમેં કેવલ સ્વરૂપસન્મુખ હુઆ. ક્યોંકિ વહ જ્ઞાન ક્ષયોપશમરૂપ
હૈ, ઇસલિયે એક કાલમેં એક જ્ઞેયકો હી જાનતા હૈ, વહ જ્ઞાન સ્વરૂપ જાનનેકો પ્રવર્તિત હુઆ
તબ અન્યકા જાનના સહજ હી રહ ગયા. વહાઁ ઐસી દશા હુઈ કિ બાહ્ય અનેક શબ્દાદિક
વિકાર હોં તો ભી સ્વરૂપધ્યાનીકો કુછ ખબર નહીં – ઇસપ્રકાર મતિજ્ઞાન ભી સ્વરૂપસન્મુખ હુઆ.
તથા નયાદિકકે વિચાર મિટને પર શ્રુતજ્ઞાન ભી સ્વરૂપસન્મુખ હુઆ.
ઐસા વર્ણન સમયસારકી ટીકા આત્મખ્યાતિમેં હૈ તથા આત્માવલોકનાદિમેં હૈ. ઇસીલિયે
નિર્વિકલ્પ અનુભવકો અતીન્દ્રિય કહતે હૈં. ક્યોંકિ ઇન્દ્રિયોંકા ધર્મ તો યહ હૈ કિ સ્પર્શ, રસ,
ગંધ, વર્ણ, શબ્દકો જાનેં, વહ યહાઁ નહીં હૈ; ઔર મનકા ધર્મ યહ હૈ કિ અનેક વિકલ્પ
કરે, વહ યહાઁ નહીં હૈ; ઇસલિયે યદ્યપિ જો જ્ઞાન ઇન્દ્રિય – મનમેં પ્રવર્તતા થા, વહી જ્ઞાન અનુભવમેં
પ્રવર્તતા હૈ; તથાપિ ઇસ જ્ઞાનકો અતીન્દ્રિય કહતે હૈં.
તથા ઇસ સ્વાનુભવકો મન દ્વારા હુઆ ભી કહતે હૈં, ક્યોંકિ ઇસ અનુભવમેં મતિજ્ઞાન-
શ્રુતજ્ઞાન હી હૈં, અન્ય કોઈ જ્ઞાન નહીં હૈ.