-
૩૪૪ ] [ રહસ્યપૂર્ણ ચિઠ્ઠી
મતિ-શ્રુતજ્ઞાન ઇન્દ્રિય-મનકે અવલમ્બન બિના નહીં હોતા, સો યહાઁ ઇન્દ્રિયકા તો અભાવ
હી હૈ, ક્યોંકિ ઇન્દ્રિયકા વિષય મૂર્તિક પદાર્થ હી હૈ. તથા યહાઁ મનજ્ઞાન હૈ, ક્યોંકિ મનકા
વિષય અમૂર્તિક પદાર્થ ભી હૈ, ઇસલિયે યહાઁ મન-સમ્બન્ધી પરિણામ સ્વરૂપમેં એકાગ્ર હોકર અન્ય
ચિન્તાકા નિરોધ કરતે હૈં, ઇસલિયે ઇસે મન દ્વારા કહતે હૈં. ‘‘એકાગ્રચિન્તાનિરોધો ધ્યાનમ્’’
ઐસા ધ્યાનકા ભી લક્ષણ ઐસે અનુભવ દશામેં સમ્ભવ હૈ.
તથા સમયસાર નાટકકે કવિત્તમેં કહા હૈઃ –
વસ્તુ વિચારત ધ્યાવતૈં, મન પાવૈ વિશ્રામ.
રસ સ્વાદત સુખ ઊપજૈ, અનુભવ યાકૌ નામ..
ઇસપ્રકાર મન બિના જુદે હી પરિણામ સ્વરૂપમેં પ્રવર્તિત નહીં હુએ, ઇસલિયે સ્વાનુભવકો
મનજનિત ભી કહતે હૈં; અતઃ અતીન્દ્રિય કહનેમેં ઔર મનજનિત કહનેમેં કુછ વિરોધ નહીં હૈ,
વિવક્ષાભેદ હૈ.
તથા તુમને લિખા કિ ‘‘આત્મા અતીન્દ્રિય હૈ, ઇસલિયે અતીન્દ્રિય દ્વારા હી ગ્રહણ કિયા
જાતા હૈ;’’ સો (ભાઈજી) મન અમૂર્તિકકા ભી ગ્રહણ કરતા હૈ, ક્યોંકિ મતિ-શ્રુતજ્ઞાનકા વિષય
સર્વદ્રવ્ય કહે હૈં. ઉક્તં ચ તત્ત્વાર્થ સૂત્રેઃ –
‘‘મતિશ્રુતયોર્નિબન્ધો દ્રવ્યેષ્વસર્વપર્યાયેષુ.’’ (૧ – ૨૬)
તથા તુમને પ્રત્યક્ષ – પરોક્ષકા પ્રશ્ન લિખા સો ભાઈજી, પ્રત્યક્ષ – પરોક્ષ તો સમ્યક્ત્વકે ભેદ
હૈં નહીં. ચૌથે ગુણસ્થાનમેં સિદ્ધસમાન ક્ષાયિક સમ્યક્ત્વ હો જાતા હૈ, ઇસલિયે સમ્યક્ત્વ તો કેવલ
યથાર્થ શ્રદ્ધાનરૂપ હી હૈ. વહ (જીવ) શુભાશુભકાર્ય કરતા ભી રહતા હૈ. ઇસલિયે તુમને જો
લિખા થા કિ ‘‘નિશ્ચયસમ્યક્ત્વ પ્રત્યક્ષ હૈ ઔર વ્યવહારસમ્યક્ત્વ પરોક્ષ હૈ’’, સો ઐસા નહીં હૈ.
સમ્યક્ત્વકે તો તીન ભેદ હૈં – વહાઁ ઉપશમસમ્યક્ત્વ ઔર ક્ષાયિકસમ્યક્ત્વ તો નિર્મલ હૈં, ક્યોંકિ વે
મિથ્યાત્વકે ઉદયસે રહિત હૈં ઔર ક્ષયોપશમસમ્યક્ત્વ સમલ હૈ, ક્યોંકિ સમ્યક્ત્વમોહનીયકે ઉદયસે
સહિત હૈ. પરન્તુ ઇસ સમ્યક્ત્વમેં પ્રત્યક્ષ – પરોક્ષ કોઈ ભેદ તો નહીં હૈં.
ક્ષાયિક સમ્યક્ત્વીકે શુભાશુભરૂપ પ્રવર્તતે હુએ વ સ્વાનુભવરૂપ પ્રવર્તતે હુએ સમ્યક્ત્વગુણ
તો સમાન હી હૈ, ઇસલિયે સમ્યક્ત્વકે તો પ્રત્યક્ષ-પરોક્ષ ભેદ નહીં માનના.
તથા પ્રમાણકે પ્રત્યક્ષ-પરોક્ષ ભેદ હૈં, સો પ્રમાણ સમ્યગ્જ્ઞાન હૈ; ઇસલિયે મતિજ્ઞાન-શ્રુતજ્ઞાન
તો પરોક્ષપ્રમાણ હૈં, અવધિ-મનઃપર્યય-કેવલજ્ઞાન પ્રત્યક્ષપ્રમાણ હૈં. ‘‘આદ્યે પરોક્ષં પ્રત્યક્ષમન્યત્’’
(તત્ત્વાર્થસૂત્ર અ૦ ૧, સૂત્ર ૧૧-૧૨) ઐસા સૂત્રકા વચન હૈ. તથા તર્કશાસ્ત્રમેં પ્રત્યક્ષ-પરોક્ષકા